9. Theravaggo
1. Ānandasuttavaṇṇanā
83. Paṭiccāti nissayaṃ katvā .
‘‘ Esohamasmī ’’ ti diṭṭhiggāho ,‘‘ seyyohamasmī ’’ ti mānaggāho ca taṇhāvaseneva hontīti taṇhāpi tathāpavattiyā paccayabhūtā tathāpavatti evāti vuttaṃ ‘‘ asmīti evaṃ pavattaṃ
M2.244 taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hotī ’’ ti .Daharasaddo bāladārakepi pavattatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ yuvā ’’ ti vuttaṃ .
Yuvāpi eko amaṇḍanasīloti tato visesanatthaṃ ‘‘ maṇḍanakajātiko ’’ ti vuttaṃ .
Tena mukhanimittapaccavekkhaṇassa sabbhāvaṃ dasseti .
Tan ti ādāsamaṇḍalaṃ olokayato .
Parammukhaṃ hutvā paññāyeyyāti yadi puratthimadisābhimukhaṃ hutvā ṭhitaṃ , mukhanimittampi puratthimadisābhimukhameva hutvā paññāyeyyāti attho .
Yadipi parassa sadisassa mukhaṃ bhaveyya , tathāpi kāci asadisatā bhaveyyāti vuttaṃ ‘‘ vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyyā ’’ ti .
Nibhāsarūpan ti paṭibhāsarūpaṃ .
Nibhāsarūpaṃ tāva kaṃsādimaye pabhassare maṇḍale paññāyatu , udake pana kathanti ‘‘ kena kāraṇenā ’’ ti pucchati .
Itaro ‘‘ mahābhūtānaṃ visuddhatāyā ’’ ti vadanto tatthāpi yathāladdhapabhassarabhāvenevāti dasseti .
Ettha ca maṇḍanajātiko puriso viya puthujjano , ādāsatalādayo viya pañcakkhandhā , mukhanimittaṃ viya ‘‘ asmī ’’ ti gahaṇaṃ , mukhanimittaṃ upādāya dissamānarūpādi viya ‘‘ asmī ’’ ti sati ‘‘ ahamasmī ’’ ti ‘‘ parosmī ’’ tiādayo gāhavisesā .
Abhisametoti abhisamito , ayameva vā pāṭho .
Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Tissasuttavaṇṇanā
84. Madhurakaṃ
V2.218 vuccati kāye vibhāranti āha –‘‘ madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viyā ’’ ti .
Garubhāve sati lahutā anokāsāva , tathā mudutā kammaññatā cāti vuttaṃ ‘‘ akammañño ’’ ti .
‘‘ Kāye ’’ ti ānetvā vattabbaṃ .
Na pakkhāyantīti pakāsā hutvā na khāyanti .
Tenāha ‘‘ na pākaṭā hontī ’’ ti .
Upaṭṭhahantīti upatiṭṭhanti .
Na dissatīti gahaṇaṃ na gacchati .
Mahāvicikicchāti aṭṭhavatthukā soḷasavatthukā ca vimati .
Na hi uppajjati paripakkakusalamūlattā .
Kāmānametaṃ adhivacanan ti padaṃ uddharitvā yena adhippāyena bhagavatā ninnaṃ pallalaṃ kāmānaṃ nidassanabhāvena ābhataṃ , taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Yamakasuttavaṇṇanā
85. Diṭṭhi
M2.245 eva diṭṭhigataṃ ‘‘ gūthagataṃ muttagatan ’’ ti ( ma . ni .2.119; a . ni .9.11) yathā .Diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ khandhavinimuttassa sattassa gahitattā .
Kupiteti diṭṭhisaṅkhātarogena kupite .
Paggayhāti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sāriputtassa sammukhā attano laddhiṃ paggayha ‘‘ evaṃ khvāhan ’’ ti evaṃ nicchayena vattuṃ asakkonto .
Anuyogavattaṃ nāma yena yutto , tassa attano gāhaṃ nijjhānakkhantiyāva yāthāvato pavedanaṃ .
Therassa anuyoge bhumman ti ‘‘ taṃ kiṃ maññasi , āvuso yamakā ’’ tiādinā therena kathitapucchāya bhummaniddeso .
Sace taṃ āvusoti idan ti ‘‘ sace taṃ , āvuso ’’ ti evamādikaṃ idaṃ vacanaṃ .
Etan ti yamakattheraṃ .
Aññan ti arahattaṃ .
Vattabbākārena vadanto atthato arahattaṃ byākaronto nāma hotīti adhippāyena vadati .
Etassa paṭhamamaggassāti etassa idāniyeva tiparivaṭṭadesanāvasāne tayā adhigatassa paṭhamamaggassa
V2.219 .Catūhi yogehīti attato piyato udāsinato veritoti catūhipi uppajjanaanatthayogehi .
Upetīti taṇhupayadiṭṭhupayehi upādiyati taṇhādiṭṭhivatthuṃ pappoti .
Upādiyatīti daḷhaggāhaṃ gaṇhāti .
Adhitiṭṭhatīti abhinivissa tiṭṭhati .
Kinti ?
‘‘ Attā me ’’ ti .
Paccatthikā me eteti ete rūpavedanādayo pañcupādānakkhandhā mayhaṃ paccatthikā anatthāvahattāti vipassanāñāṇena ñatvā .
Vipassanāya yojetvāti vipassanāya khandhe yojetvā .
Yamakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Anurādhasuttavaṇṇanā
86. Tasseva vihārassāti mahāvane yasmiṃ vihāre bhagavā viharati , tasseva vihārassa .
Imeti aññatitthiyā .
Yasmā ayaṃ thero
M2.246 ṭhapanīyaṃ pañhaṃ ṭhapanīyabhāvena na ṭhapesi , tasmā .Aññatitthiyā … pe … etadavocuṃ .
Tenāha ‘‘ ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā ’’ ti .
Gahitameva hoti tato pageva siddhattā .
Tenāha ‘‘ tassa mūlattā ’’ ti .
Evan ti ‘‘ dukkhañceva paññapemi , dukkhassa ca nirodhan ’’ ti evaṃ .
Vaṭṭavivaṭṭamevāti pañcannaṃ pana khandhānaṃ samanupassanāya vasena vaṭṭaṃ ,‘‘ evaṃ passan ’’ tiādinā vivaṭṭaṃ kathitameva .
Anurādhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Vakkalisuttavaṇṇanā
87. Nagaramajjhe mahāābādho uppajjīti nagaramajjhena āgacchanto kammasamuṭṭhāno mahanto ābādho uppajjati .
Samantato adhosīti sabbabhāgena paripphandi .
Iriyāpathaṃ yāpetun ti sayananisajjādibhedaṃ iriyāpathaṃ pavattetuṃ .
Nivattantīti osakkanti , parihāyantīti attho .
Adhigacchantīti vaḍḍhanti .
Satthu guṇasarīraṃ nāma navavidhalokuttaradhammādhigamamūlanti katvā vuttaṃ ‘‘ navavidho hi … pe … kāyo nāmā ’’ ti , yathā sattānaṃ kāyo paṭisandhimūlako .
Kāḷasilāyaṃ katavihāro kāḷasilāvihāro .
Maggavimokkhatthāyāti aggamaggavimokkhādhigamāya .
Devatāti suddhāvāsadevatā .
Alāmakaṃ nāma puthujjanakālakiriyāya abhāvato .
Tenāha ‘‘ thero kirā ’’ tiādi
V2.220 .Ekaṃ dve ñāṇānīti ekaṃ dve paccavekkhaṇañāṇāni sabhāvato avassaṃ uppajjanti , ayaṃ dhammatā .
Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni taṃtaṃmaggavuṭṭhāne uppajjanti eva .
Ekaṃ dveti vacanaṃ uppannabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Dhūmāyanabhāvo dhūmākāratā , tathā timirāyanabhāvo .
Vakkalisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Assajisuttavaṇṇanā
88. Passambhitvāti
M2.247 nirodhetvā .No ca svāhan ti no ca su ahaṃ .
Parihāyi kuppadhammattā .
Etan ti samādhimattasāraṃ , sīlamatte pana vattabbameva natthi .
Kathaṃ hotīti kathaṃ abhinandanā hoti .
Dukkhaṃ patvāti dukkhuppattihetu sukhaṃ pattheti ‘‘ evaṃ me dukkhapariḷāho na bhavissatī ’’ ti .
Yadaggenāti yena bhāgena .
‘‘ Dukkhaṃ patthetiyevā ’’ ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘ sukhavipariṇāmena hī ’’ tiādi .
Sukhaviparivatte sukhavipariṇāmadukkhaṃ , tasmā sukhaṃ abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāma .
Assajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Khemakasuttavaṇṇanā
89. Attaniyan ti diṭṭhigatikaparikappitassa attano santakaṃ .
Tenāha ‘‘ attano parikkhārajātan ’’ ti .
Taṇhāmāno adhigato arahattassa anadhigatattā , no diṭṭhimāno adhigato , tathā kāmarāgabyāpādāpi .
Anāgāmī kira khemakatthero ,‘‘ sakadāgāmī ’’ ti keci vadanti .
Sandhāvanikāyāti sañcaraṇena .
Tenāha ‘‘ punappunaṃ gamanāgamanenā ’’ ti .
Catukkhattuṃ gamanāgamanenāti catukkhattuṃ gamanena ca āgamanena ca .
Tenāha –
‘‘ taṃ divasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍī ’’ ti .
Ñatvāti ajjhāsayaṃ ñatvā .
Theroti khemakatthero .
Rūpameva asmīti vadatīti rūpakkhandhameva ‘‘ asmī ’’ ti gāhassa vatthuṃ katvā vadati .
Adhigato taṇhāmāno .
Aṇusahagatoti
V2.221 aṇubhāvaṃ gato .Tenāha ‘‘ sukhumo ’’ ti .
Tayo khārā viya tisso anupassanā cittasaṃkilesassa visodhanato .
Sīlagandhādīhi guṇagandhehi .
Kathetun ti uddesavasena kathetuṃ .
Pakāsetun ti niddesavasena tamatthaṃ pakāsetuṃ .
Jānāpetun ti kāraṇavasena jānāpetuṃ .
Patiṭṭhāpetun ti kathāpetuṃ .
Vivaṭaṃ kātun ti udāharaṇaṃ vaṇṇetvā pākaṭaṃ kātuṃ
M2.248 .Suvibhattaṃ kātun ti anvayato byatirekato suṭṭhu , vibhattaṃ kātuṃ .
Uttānakaṃ kātun ti upanayanigamehi tamatthaṃ vibhūtaṃ kātuṃ .
Aññena nīhārenāti vipassanāvimuttena cittābhinīhārena .
Khemakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Channasuttavaṇṇanā
90. Makkhīti guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato .
Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato .
Etaṃ avocāti ‘‘ ovadantu maṃ … pe … passeyyan ’’ ti etaṃ avoca .
Theran ti channattheraṃ .
Attano duggahaṇena kañci upārambhampi kareyya .
Tena vuttaṃ ‘‘ evaṃ kira nesaṃ ahosī ’’ tiādi .
Niddosamevassa katvāti ādito anurūpattameva katvā saddhammaṃ kathessāmāti .
Paritassanā upādānan ti bhayaparitassanā diṭṭhupādānaṃ .
Anattani sati anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantīti bhayaparitassanā ceva diṭṭhupādānañca uppajjati .
Paṭinivattatīti yathāraddhavipassanāto paṭinivattati , nāsakkhīti attho .
Kasmā panetassa vipassanamanuyuñjantassa evaṃ ahosīti tattha kāraṇaṃ vadati ‘‘ ayaṃ kirā ’’ tiādinā .
Evan ti ‘‘ ko nu kho me attā ’’ ti evaṃ na hoti .
Tāvatikā vissatthīti ‘‘ mayhaṃ dhammaṃ desetū ’’ ti vuttavissāso atthīti attho .
Idaṃ kaccānasatthaṃ addasāti yojanā .
‘‘ Dvayanissito , kaccāna , loko ’’ tiādi diṭṭhiviniveṭhanā .
‘‘ Ete te , kaccāna , ubho ante anupagammā ’’ tiādi buddhabaladīpanā .
Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9-10.Rāhulasuttādivaṇṇanā
91-92.
Etāni
V2.222 suttāni .Idhāgatānīti imasmiṃ vagge ānītāni saṅgītikārehīti .
Rāhulasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā .