5. Attadīpavaggo
1. Attadīpasuttavaṇṇanā
43. Dvīhi
M2.219 bhāgehi āpo ettha gatāti dīpo , dīpo viyāti dīpo oghehi anajjhottharanīyatāya .Yo paro na hoti , so attā , idha pana dhammo adhippeto .
Attā dīpo etesanti attadīpā .
Paṭisaraṇattho dīpaṭṭhoti āha –
‘‘ attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacanan ’’ ti .
Lokiyalokuttaro dhammo attā nāma ekantanāthabhāvato .
Paṭhamena padena vutto eva attho dutiyapadena vuccatīti vuttaṃ ‘‘ tenevāhā ’’ tiādi .
Yavati etasmā phalaṃ pasavatīti yoni , kāraṇaṃ .
Kiṃ pabhuti uppattiṭṭhānaṃ etesanti kiṃ pabhutikā .
Pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ .
Tenevāha ‘‘ pubbe ceva … pe … te pahīyantī ’’ ti .
Na paritassati taṇhāparittāsassa abhāvato .
Vipassanaṅgenāti vipassanāsaṅkhātena kāraṇena .
Attadīpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā
44. Sabhāvatosanto vijjamāno kāyo rūpādidhammasamūhoti sakkāyoti āha –
‘‘ sakkāyo dukkhan ’’ ti .
Diṭṭhi eva samanupassanā , diṭṭhisahitā vā samanupassanā diṭṭhisamanupassanā , diṭṭhimaññanāya saddhiṃ itaramaññanā .
Saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ samanupassanā ‘‘ catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva anurūpato passanā ’’ ti katvā .
Paṭipadāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Aniccasuttavaṇṇanā
45. Virāgo
V2.196 nāma maggo , vimuttiphalanti āha –‘‘ maggakkhaṇe virajjati , phalakkhaṇe vimuccatī ’’ ti .
Aggahetvāti evaṃ nirujjhamānehi āsavehi ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti kañci dhammaṃ anādiyitvā .
‘‘ Cittaṃ virattaṃ , vimuttaṃ hotī ’’ ti vuttattā
M2.220 phalaṃ gayhati ,‘‘ khīṇā jātī ’’ tiādinā paccavekkhaṇāti āha ‘‘ saha phalena paccavekkhaṇadassanatthan ’’ ti .Upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ .
Tenāha ‘‘ vimuttattā ṭhitan ’’ ti .
Yaṃ pattabbaṃ , taṃ aggaphalassa pattabhāvena adhigatattā santuṭṭhaṃ parituṭṭhaṃ .
Aniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā
46. Pubbantaṃ atītakhandhakoṭṭhāsaṃ .
Anugatāti sassatādīni kappetvā gahaṇavasena anugatā .
Aṭṭhārasa diṭṭhiyoti catasso sassatadiṭṭhiyo , catasso ekaccasassatadiṭṭhiyo , catasso antānantikadiṭṭhiyo , catasso amarāvikkhepadiṭṭhiyo , dve adhiccasamuppannadiṭṭhiyoti evaṃ aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena .
Aparantan ti anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ sassatādibhāvaṃ kappetvā gahaṇavasena anugatā .
Soḷasa saññīvādā , aṭṭha asaññīvādā , aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , satta ucchedavādā , pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ catucattālīsa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena .
Sassata diṭṭhithāmaso ceva sīlabbata diṭṭhiparāmāso ca na hoti paccayaghātena .
Tenāha ‘‘ ettāvatā paṭhamamaggo dassito ’’ ti anavasesadiṭṭhipahānakittanato .
Pahīnā vikkhambhitā .
Idaṃ panāti ‘‘ rūpasmin ’’ tiādi .
Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā
47. Paripuṇṇagāhavasenāti pañcakkhandhe asesetvā ekajjhaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahaṇavasena .
Etesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ aññataraṃ ‘‘ attā ’’ ti samanupassanti .
Itīti evaṃ .
Yassa puggalassa ayaṃ attadiṭṭhisaṅkhātā samanupassanā atthi paṭipakkhena avihatattā saṃvijjati .
Pañcannaṃ indriyānan ti cakkhādīnaṃ indriyānaṃ .
Ārammaṇan ti
V2.197 kammaviññāṇassa ārammaṇaṃ .Mānavasena ca diṭṭhivasena ca ‘‘ asmī ’’ ti gāhe sijjhante taṃsahagatā taṇhāpi taggahitāva hotīti
M2.221 vuttaṃ ‘‘ taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hotī ’’ ti .Gahetvāti ahaṃkāravatthuvasena gahetvā .
Ayaṃ ahamasmīti ayaṃ cakkhādiko , sukhādiko vā ahamasmi .
‘‘ Rūpī attā arogo paraṃ maraṇā ’’ ti evamādigahaṇavasena pavattanato vuttaṃ ‘‘ rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajantī ’’ ti .
Vipassanābhinivesato pubbe yathevākārāni pañcindriyāni , atha vipassanābhinivesato paraṃ tenevākārena ṭhitesu cakkhādīsu indriyesu avijjā pahīyati vipassanaṃ vaḍḍhaetvā maggassa uppādanena , atha maggaparamparāya arahattamaggavijjā uppajjati .
Taṇhāmānadiṭṭhiyo kammasambhārabhāvato .
Kammassa … pe … eko sandhīti hetuphalasandhi .
Puna eko sandhīti phalahetusandhimāha .
Tayo papañcā atīto addhā atītabhavaaddhānaṃ tesaṃ adhippetattā .
Anāgatassa paccayo dassito assutavato puthujjanassa vasena .
Sutavato pana ariyasāvakassa vasena vaṭṭassa vūpasamo dassitoti .
Samanupassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Khandhasuttavaṇṇanā
48. Tathevāti ārammaṇabhāveneva .
Ārammaṇakaraṇavasena upādānehi upādātabbanti upādāniyaṃ .
Idhāpīti upādānakkhandhesupi .
Vibhāgatthe gayhamāne aniṭṭhappasaṅgopi siyā , abhidhamme ca rāsaṭṭho eva āgato ,‘‘ tadekajjhaṃ abhisaṃyuhitvā ’’ ti vacanato ‘‘ rāsaṭṭhena ’’ icceva vuttaṃ .
Khandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7-8.Soṇasuttādivaṇṇanā
49-50.
Visiṭṭhoti padhāno .
Uttamoti ukkaṭṭho .
Aññaṃ kiṃ bhaveyyāti aññaṃ kiṃ kāraṇaṃ bhaveyya tathā samanupassanāya aññesaṃ avijjamānatāya vacanapariṭṭhitipabhinnato .
Vajirabhedadesanaṃ nāma atthato teparivaṭṭadesanā .
Soṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
9-10.Nandikkhayasuttādivaṇṇanā
51-52.
Navamadasamesūti
V2.198M2.222 suttadvayaṃ saheva uddhaṭaṃ , dvīsupi atthavaṇṇanāya sarikkhabhāvato .Nandanaṭṭhena nandī , rañjanaṭṭhena rāgo .
Satipi saddatthato bhede ‘‘ imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāyā ’’ ti vatvāpi pahāyakadhammabhedena pana labbhateva bhedamattāti dassetuṃ ‘‘ nibbidānupassanāya vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Virajjanto rāgaṃ pajahatīti sambandho .
Ettāvatāti ‘‘ nandikkhayā rāgakkhayo ’’ ti ettāvatā .
Vipassanaṃ niṭṭhapetvā vipassanākiccassa pariyosānena .
Rāgakkhayāti vuṭṭhānagāminipariyosānāya vipassanāya rāgassa khepitattā .
Anantaraṃ uppannena ariyamaggena samucchedavasena nandikkhayoti .
Tenāha ‘‘ idha maggaṃ dassetvā ’’ ti .
Anantaraṃ pana uppannena ariyaphalena paṭipassaddhivasena nandirāgakkhayā sabbaṃ saṃkilesato cittaṃ vimuccatīti .
Tenāha ‘‘ phalaṃ dassitan ’’ ti .
Nandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Attadīpavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Mūlapaṇṇāsako samatto .