8. Attantapasuttavaṇṇanā
198. Aṭṭhame
M2.373 attantapādīsu attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo .Attano paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ .
Paraṃ tapatīti parantapo .
Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ .
Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve .
Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā , sā assa natthīti nicchāto .
Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto .
Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītībhūto .
Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhappaṭisaṃvedī .
Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā .
Acelakotiādīni vuttatthāneva .
Orabbhikā dīsu urabbhā vuccanti eḷakā , urabbhe hanatīti orabbhiko .
Sūkarikā dīsupi eseva nayo .
Luddoti dāruṇo kakkhaḷo .
Macchaghātakoti macchabandho kevaṭṭo .
Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako .
Kurūrakammantāti dāruṇakammantā .
Muddhāvasittoti
P3.185 khattiyābhisekena muddhani abhisitto .Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimāya disāya .
Santhāgāran ti yaññasālaṃ .
Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā .
Sappitelenāti sappinā ceva telena ca .
Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati .
Kaṇḍuvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍuvitabbakāle tena kaṇḍuvamāno .
Anantarahitāyāti asanthatāya .
Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya .
Sace gāvī setā hoti , vacchopi setakova .
Sace kapilā vā rattā vā , vacchakopi tādisovāti evaṃ sarūpavacchāya .
So evamāhāti so rājā evaṃ vadeti .
Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā .
Vacchatarīsu pi eseva nayo .
Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca .
Catutthapuggalaṃ buddhuppādato paṭṭhāya dassetuṃ idha , bhikkhave , tathāgatotiādimāha .
Tattha tathāgatotiādīni
V2.371 vuttatthāneva .Taṃ dhamman ti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ .
Suṇāti , gahapati , vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ
M2.374 niddisati ?Nihatamānattā ussannattā ca .
Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti .
Brāhmaṇakulā
P3.186 pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti , hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti .Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti .
Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ .
Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā na bahukā , gahapatikāva bahukā .
Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti .
Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ .
Paccājātoti patijāto .
Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammasāmimhi tathāgate ‘‘ sammāsambuddho vata bhagavā ’’ ti saddhaṃ paṭilabhati .
Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati .
Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti , tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhova .
Rajāpathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Āgamanapathotipi vaṭṭati .
Alagganaṭṭhena
P3.187 abbhokāso viyāti abbhokāso .Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ abbhokāso pabbajjā ’’ ti .
Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsābhāvato , rajāpatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ , kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato .
Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato .
Nayidaṃ sukaraṃ … pe … pabbajeyyan ti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ , ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ
M2.375 pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ , saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ .Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ … pe … carituṃ .
Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā
V2.372 agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti .Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivaṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati , tañca pabbajjāya natthi , tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā , taṃ anagāriyaṃ .
Pabbajeyyan ti
P3.188 paṭipajjeyyaṃ .Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti , sahassato paṭṭhāya mahā .
Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo .
So vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti , vīsatiyā paṭṭhāya mahā .
Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā , tañca , yattha cete saha jīvanti , ekajīvikā sabhāgavuttino honti , taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno .
Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho .
Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīni vuttatthāneva .
Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ , tesaṃ bhedāya .
Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yuttan ’’ tiādīni vatvā sandhānaṃ kattā .
Anuppadātāti sandhānānuppadātā , dve jane samagge disvā ‘‘ tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikametan ’’ tiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho .
Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo .
Yattha samaggā natthi , tattha vasitumpi na icchatīti attho .
Samaggarāmotipi pāḷi , ayameva attho .
Samaggaratoti
P3.189 samaggesu rato , te pahāya aññattha gantuṃ na icchatīti attho .Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī .
Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā
M2.376 vācā satte samaggeyeva karoti , taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati , na itaranti .Nelāti elaṃ vuccati doso , nāssā elanti nelā , niddosāti attho ‘‘ nelaṅgo setapacchādo ’’ ti ( udā .65) ettha vuttanelaṃ viya .
Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā , sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti .
Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā .
Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā
V2.373 .Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī .
Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī .
Purassa esātipi porī , nagaravāsīnaṃ kathāti attho .
Nagaravāsino hi yuttakathā honti , pitimattaṃ pitāti , bhātimattaṃ bhātāti vadanti .
Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā .
Kantabhāveneva bahujanassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā .
Kāle
P3.190 vadatīti kālavādī , vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho .Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī .
Diṭṭhadhammikasamparāyikaatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī .
Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī .
Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī .
Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso , nidhānamassā atthīti nidhānavatī .
Hadaye nidhetabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho .
Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī ’’ ti na akālena bhāsati , yuttakālaṃ pana avekkhitvāva bhāsatīti attho .
Sāpadesan ti saupamaṃ , sakāraṇanti attho .
Pariyantavatin ti paricchedaṃ dassetvā , yathāssā paricchedo paññāyati , evaṃ bhāsatīti attho .
Atthasaṃhitan ti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati .
Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati , tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati , na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti .
Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti
M2.377 mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassaP3.191 ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā , chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho .Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni .
Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ , itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena .
Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ ekabhattiko ’’ ti .
Rattiyā bhojanaṃ ratti , tato uparatoti rattūparato .
Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma , tato viratattā virato vikālabhojanā .
Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .
Rajatan ti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ
V2.374 gacchanti .Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato , neva taṃ uggaṇhāti , na uggaṇhāpeti , na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho .
Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassapi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā .
Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva , āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva .
Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati , no āmasananti .
Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā , itarā kumārikā nāma , tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva .
Dāsidāsapaṭiggahaṇāti
P3.192 ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati ,‘‘ kappiyakārakaṃ dammi , ārāmikaṃ dammī ’’ ti evaṃ vutte pana vaṭṭati .Ajeḷakā dīsupi khettavatthu pariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo .
Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati .
Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati .
Yattha vā ubhayampi ruhati , taṃ khettaṃ .
Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu .
Khettavatthusīsena cettha vāpi-taḷākādīnipi saṅgahitāneva .
Dūteyyaṃ
M2.378 vuccati dūtakammaṃ gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ .
Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ .
Tasmā duteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogoti evamettha attho veditabbo .
Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca .
Tulākūṭā dīsu kūṭan ti vañcanaṃ .
Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ , aṅgakūṭaṃ , gahaṇakūṭaṃ , paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti .
Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti , dadanto khuddikāya deti .
Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati , dadanto pubbabhāge .
Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti
P3.193 , dadanto agge .Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti , dadanto aggabhāge .
Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti , tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ .
Kathaṃ ?
Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti .
Tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhakulaṃ
V2.375 pavisitvā ‘‘ suvaṇṇabhājanāni kiṇathā ’’ ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti .Tato tehi ‘‘ kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo ’’ ti vutte ‘‘ vīmaṃsitvā gaṇhathā ’’ ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchati .
Mānakūṭaṃ nāma hadayabheda-sikhābheda-rajjubhedavasena tividhaṃ hoti .
Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘ saṇikaṃ āsiñcā ’’ ti vatvā attano bhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti , dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti .
Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati .
Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti , dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti .
Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati .
Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti .
Ukkoṭanā dīsu ukkoṭanan ti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ .
Vañcanan ti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ .
Tatridamekaṃ vatthu
M2.379 – ekoP3.194 kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati .Tameko dhutto ‘‘ kiṃ bho migo agghati , kiṃ migapotako ’’ ti āha .
‘‘ Migo dve kahāpaṇe , migapotako ekan ’’ ti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ‘‘ na me bho migapotakenattho , migaṃ me dehī ’’ ti āha .
Tena hi dve kahāpaṇe dehīti .
So āha –
‘‘ nanu te bho mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno ’’ ti ?
Āma dinnoti .
Imampi migapotakaṃ gaṇha , evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotako ’’ ti dve kahāpaṇā bhavissantīti .
So ‘‘ kāraṇaṃ vadatī ’’ ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti .
Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti , amaṇiṃ maṇinti , asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ .
Sāciyogoti kuṭilayogo .
Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ .
Tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo .
Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti , taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ .
Chedanādīsu chedanan ti hatthacchedanādi .
Vadhoti māraṇaṃ .
Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ .
Viparāmosoti himaviparāmoso , gumbaviparāmosoti duvidho .
Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti , ayaṃ himaviparāmoso .
Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā
V2.376 musanti , ayaṃ gumbaviparāmoso .Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ .
Sahasākāroti
P3.195 sāhasikakiriyā , gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ .Evametasmā chedana … pe … sahasākārā paṭivirato hoti .
So santuṭṭho hotīti svāyaṃ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti .
Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti – tīṇi cīvarāni , patto , dantakaṭṭhacchedanavāsi , ekā sūci , kāyabandhanaṃ parissāvananti .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Ticīvarañca
M2.380 patto ca , vāsi sūci ca bandhanaṃ ;Parissāvanena aṭṭhete , yuttayogassa bhikkhuno ’’ ti .
Te sabbe kāyaparihārikāpi honti , kucchiparihārikāpi .
Kathaṃ ?
Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti .
Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle , khāditabbaphalāphalaṃ gahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti .
Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti , āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko .
Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti , ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle
P3.196 kucchiparihārikā .Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti , pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā .
Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ , ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ .
Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ , pānīyapānakaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ .
Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā .
Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati .
Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati .
Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi
V2.377 vā telanāḷikā vā vaṭṭati .Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati .
Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho , itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā .
Etepi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova .
Bhagavā pana na imaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi , aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi .
So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyappaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati , paṭinivattitvā gahetabbaṃ nāmassa
P3.197 na hoti .Iti imassa bhikkhuno
M2.381 sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenātiādimāha .Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena .
Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena .
Samādāyeva pakkamatīti taṃ aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyappaṭibaddhaṃ katvāva gacchati ,‘‘ mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko ’’ tissa saṅgo vā bandho vā na hoti .
So jiyā mutto saro viya , yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ , vanasaṇḍaṃ , rukkhamūlaṃ , navaṃ pabbhāraṃ paribhuñjanto eko tiṭṭhati , eko nisīdati , sabbiriyāpathesu eko adutiyo .
‘‘ Cātuddiso appaṭigho ca hoti ,
Santussamāno itarītarena ;
Parissayānaṃ sahitā achambhī ,
Eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .( su . ni .42; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddeso 128)–
Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati .
Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpītiādimāha .
Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo .
Ḍetīti uppatati .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘ asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo ’’ ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi
P3.198 tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti ,‘‘ idaṃ ajjatanāya , idaṃ svātanāya bhavissatī ’’ ti nesaṃV2.378 na hoti .Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti , na tattha pakkhaṃ vā pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti , atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkhā hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati , so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati .
Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati , samādāyeva pakkamati .
Ariyenāti niddosena .
Ajjhattan ti sake attabhāve .
Anavajjasukhan ti niddosasukhaṃ .
So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho .
Sesapadesupi
M2.382 yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.15) vuttaṃ .Abyāsekasukhan ti kilesehi anāsittasukhaṃ , avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ .
Indriyasaṃvarasukhaṃ hi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti .
So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti .
Tattha abhikkantan ti purato gamanaṃ .
Paṭikkantan ti pacchāgamanaṃ .
Sampajānakārī
P3.199 hotīti sātthakasampajaññaṃ , sappāyasampajaññaṃ , gocarasampajaññaṃ , asammohasampajaññanti imesaṃ catunnaṃ satisampayuttānaṃ sampajaññānaṃ vasena satiṃ upaṭṭhapetvā ñāṇena paricchinditvāyeva tāni abhikkantapaṭikkantāni karoti .Sesapadesupi eseva nayo .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana icchantena dīghanikāye sāmaññaphalavaṇṇanāto vā majjhimanikāye satipaṭṭhānavaṇṇanāto vā gahetabbo .
So iminā cātiādinā kiṃ dasseti ?
Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti .
Yassa hi ime cattāro paccayā natthi , tassa araññavāso na ijjhati , tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vatthabbataṃ āpajjati .
Araññe adhivatthā devatā ‘‘ kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā ’’ ti bheravasaddaṃ sāventi , hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti .
‘‘ Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammamakāsī ’’ ti ayaso pattharati .
Yassa panete cattāro paccayā atthi , tassa araññavāso ijjhati .
So hi attano sīlaṃ
V2.379 paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati .Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti .
Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti .
Tattha vivittan ti suññaṃ , appasaddaṃ , appanigghosanti attho .
Etadeva hi sandhāya vibhaṅge ‘‘ vivittanti santike cepi
P3.200 senāsanaṃ hoti , tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi , tena taṃ vivittan ’’ ti ( vibha .526) vuttaṃ .Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ .
Mañcapīṭhānametaṃ adhivacanaṃ .
Tenāha –
‘‘ senāsananti
M2.383 mañcopi senāsanaṃ , pīṭhampi , bhisipi , bimbohanampi , vihāropi , aḍḍhayogopi , pāsādopi , hammiyampi , guhāpi , aṭṭopi , māḷopi , leṇampi , veḷugumbopi , rukkhamūlampi , maṇḍapopi senāsanaṃ , yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti , sabbametaṃ senāsanan ’’ ti ( vibha .527).Apica vihāro , aḍḍhayogo , pāsādo , hammiyaṃ , guhāti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma .
Mañco , pīṭhaṃ , bhisi , bimbohananti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma .
Cimilikā , cammakhaṇḍo , tiṇasanthāro , paṇṇasanthāroti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma .
Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti etaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti .
Taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva .
Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlan tiādimāha .
Tattha araññan ti ‘‘ nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ araññan ’’ ti ( vibha .529)‘‘ idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ araññaṃ .
‘‘ Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ .
Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ .
Rukkhamūlan ti
P3.201 yaṃkiñci sītacchāyaṃ vivittaṃ rukkhamūlaṃ .Pabbatan ti selaṃ .
Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Kandaran ti kaṃ vuccati udakaṃ , tena dāritaṃ udakabhinnaṃ pabbatapadesaṃ , yaṃ nitambantipi nadīnikuñjantipi vadanti .
Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti , matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ , maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati .
Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti .
Giriguhan ti dvinnaṃ pabbatānaṃ antaraṃ , ekasmiṃyeva
V2.380 vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ .Susāna lakkhaṇaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.34) vuttaṃ .
Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasanti na vapanti .
Tenevāha –
‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādi .
Abbhokāsan ti acchannaṃ .
Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati .
Palālapuñjan ti
P3.202 palālarāsiṃM2.384 .Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Pacchābhattan ti bhattassa pacchato .
Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto .
Pallaṅkan ti samantato ūrubaddhāsanaṃ .
Ābhujitvāti bandhitvā .
Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā .
Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti .
Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ , tā na uppajjanti .
Tāsu na uppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ na paripatati , vuddhiṃ phātiṃ upagacchati .
Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā , mukhasamīpe vā katvāti attho .
Teneva vibhaṅge vuttaṃ –
‘‘ ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā .
Tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā ’’ ti ( vibha .537).
Atha vā ‘‘ parīti pariggahaṭṭho .
Mukhan ti niyyānaṭṭho .
Satīti upaṭṭhānaṭṭho .
Tena vuccati –
‘ parimukhaṃ satin ’’’ ti evaṃ paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .1.164) vuttanayena panettha attho daṭṭhabbo .
Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘ pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā ’’ ti .
Abhijjhaṃ loketi ettha lujjana-palujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā
P3.203 loko .Tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho .
Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena , na cakkhuviññāṇasadisenāti attho .
Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti , yathā naṃ sā muñcati ceva muñcitvā ca na puna gaṇhāti , evaṃ karotīti attho .
Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo .
Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ pajahatīti byāpādo .
Vikārappattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso .
Ubhayampetaṃ kodhasseva adhivacanaṃ
V2.381 .Thinaṃ cittagelaññaṃ , middhaṃ cetasikagelaññaṃ .
Thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Ālokasaññīti rattimpi divāpi diṭṭhaālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato
M2.385 .Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato .
Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārakattā vuttaṃ .
Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ .
Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito .
‘‘ Kathamidaṃ kathamidan ’’ ti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī .
Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu .
‘‘ Ime nu kho kusalā , kathamime kusalā ’’ ti evaṃ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho .
Ayamettha
P3.204 saṅkhepo .Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.71-72) vuttaṃ .
Paññāya dubbalīkaraṇeti yasmā ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti , uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti .
Tasmā paññāya dubbalīkaraṇāti vuccanti .
Vivicceva kāmehītiādīni visuddhimagge vitthāritāni .
Ime āsavātiādi aparenāpi pariyāyena catusaccappakāsanatthaṃ vuttaṃ .
Nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti ettāvatā heṭṭhā tīhi aṅgehi bāhirasamayassa nipphalabhāvaṃ dassetvā catutthena aṅgena attano sāsanassa gambhīrabhāvaṃ pakāsetvā desanāya arahattena kūṭaṃ gaṇhi .
Idāni desanaṃ appento evaṃ kho , bhikkhavetiādimāha .