5. Rohitassavaggo
1. Samādhibhāvanāsuttavaṇṇanā
41. Pañcamassa
V2.295 paṭhame ñāṇadassanappaṭilābhāyāti dibbacakkhuñāṇadassanassa paṭilābhāya .Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti divāti evaṃ saññaṃ adhiṭṭhāti .
Yathā divā tathā rattin ti yathā divā ālokasaññā manasi katā , tatheva taṃ rattimpi manasi karoti .
Dutiyapadepi eseva nayo .
Sappabhāsan ti dibbacakkhuñāṇobhāsena sahobhāsaṃ .
Kiñcāpi
P3.85 ālokasadisaṃ kataṃ , attho panettha na evaṃ sallakkhetabbo .Dibbacakkhuñāṇāloko hi idhādhippeto .
Viditāti pākaṭā hutvā .
Kathaṃ pana vedanā viditā uppajjanti , viditā abbhatthaṃ gacchantīti ?
Idha bhikkhu vatthuṃ pariggaṇhāti , ārammaṇaṃ pariggaṇhāti .
Tassa pariggahitavatthārammaṇatāya tā vedanā ‘‘ evaṃ uppajjitvā evaṃ ṭhatvā evaṃ nirujjhantī ’’ ti viditā uppajjanti , viditā tiṭṭhanti , viditā abbhatthaṃ gacchanti nāma .
Saññāvitakkesu pi eseva nayo .
Udayabbayānupassīti udayañca vayañca passanto .
Iti rūpan ti evaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ na ito paraṃ rūpaṃ atthīti .
Iti rūpassa samudayoti evaṃ rūpassa uppādo .
Atthaṅgamoti pana bhedo adhippeto .
Vedanādīsu pi eseva nayo .
Idañca pana metaṃ , bhikkhave , sandhāya bhāsitan ti , bhikkhave , yaṃ mayā etaṃ puṇṇakapañhe ‘‘ saṅkhāya lokasmin ’’ tiādi bhāsitaṃ , taṃ idaṃ phalasamāpattiṃ sandhāya bhāsitanti attho .
Tattha saṅkhāyāti ñāṇena jānitvā .
Lokasmin ti sattaloke .
Paroparānīti uccāvacāni uttamādhamāni .
Iñjitan ti calitaṃ .
Natthi kuhiñci loketi
M2.304 lokasmiṃ katthaci ekakkhandhepi ekāyatanepi ekadhātuyāpi ekārammaṇepi natthi .Santoti paccanīkakilesavūpasamena santo .
Vidhūmoti
V2.296P3.86 kodhadhūmena vigatadhūmo .Evamettha suttante maggekaggatampi kathetvā gāthāya phalasamāpattiyeva kathitāti .
2. Pañhabyākaraṇasuttavaṇṇanā
42. Dutiye yo ca tesaṃ tattha tattha , jānāti anudhammatan ti yo etesaṃ pañhānaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne byākaraṇaṃ jānāti .
Catupañhassa kusalo , āhu bhikkhuṃ tathāvidhan ti tathāvidhaṃ bhikkhuṃ tesu catūsu pañhesu kusaloti evaṃ vadanti .
Durāsado duppasahoti parehi ghaṭṭetuṃ vā abhibhavituṃ vā na sakkā .
Gambhīroti sattasīdantaramahāsamuddo viya gambhīro .
Duppadhaṃsiyoti dummocāpayo , gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetuṃ na sakkāti attho .
Atthe anatthe cāti vaḍḍhiyañca avaḍḍhiyañca .
Atthābhisamayāti atthasamāgamena .
Dhīro paṇḍitoti pavuccatīti dhitisampanno puggalo ‘‘ paṇḍito ayan ’’ ti evaṃ pavuccati .
3-4.Kodhagarusuttadvayavaṇṇanā
43-44.
Tatiye kodhagaru na saddhammagarūti kodhaṃ gāravena garuṃ katvā gaṇhāti , na saddhammaṃ , saddhammaṃ pana agāravena lāmakaṃ katvā gaṇhāti .
Sesapadesupi eseva nayo .
Virūhantīti vaḍḍhanti , sañjātamūlāya vā saddhāya patiṭṭhahanti acalā bhavanti .
Catutthe kodhagarutāti kodhamhi sagāravatā .
Esa
P3.87 nayo sabbattha .5. Rohitassasuttavaṇṇanā
45. Pañcame yatthāti cakkavāḷalokassa ekokāse bhummaṃ .
Na cavati na upapajjatīti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena gahitaṃ .
Gamanenāti padagamanena .
Lokassa antan ti satthā saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati .
Ñāteyyan tiādīsu ñātabbaṃ daṭṭhabbaṃ pattabbanti attho .
Iti devaputtena cakkavāḷalokassa anto pucchito , satthārā saṅkhāralokassa kathito
M2.305 .So pana ‘‘ attano
V2.297 pañhena saddhiṃ satthu byākaraṇaṃ sametī ’’ ti saññāya sampahaṃsanto acchariyan tiādimāha .Daḷhadhammāti daḷhadhanu uttamappamāṇena dhanunā samannāgato .
Dhanuggahoti dhanuācariyo .
Sikkhitoti dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito .
Katahatthoti usabhappamāṇepi vālaggaṃ vijjhituṃ samatthabhāvena katahattho .
Katūpāsanoti katasarakkhepo dassitasippo .
Asanenāti kaṇḍena .
Atipāteyyāti atikkameyya .
Yāvatā so tālacchādiṃ atikkameyya , tāvatā kālena ekaṃ cakkavāḷaṃ atikkamāmīti attano javasampattiṃ dasseti .
Puratthimā samuddā pacchimoti yathā puratthimā samuddā
P3.88 pacchimasamuddo dūre , evaṃ me dūre padavītihāro ahosīti vadati .So kira pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhito pādaṃ pasāretvā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ atikkamati , puna dutiyapādaṃ pasāretvā paracakkavāḷamukhavaṭṭiṃ atikkamati .
Icchāgatan ti icchā eva .
Aññatrevāti nippapañcataṃ dasseti .
Bhikkhācārakāle kiresa nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotatte mukhaṃ dhovitvā kāle sampatte uttarakurumhi piṇḍāya caritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ nisinno bhattakiccaṃ karoti , tattha muhuttaṃ vissamitvā puna javati .
Vassasatāyukoti tadā dīghāyukakālo hoti , ayaṃ pana vassasatāvasiṭṭhe āyumhi gamanaṃ ārabhi .
Vassasatajīvīti taṃ vassasataṃ anantarāyena jīvanto .
Antarāyeva kālaṅkatoti cakkavāḷalokassa antaṃ appatvā antarāva mato .
So pana tattha kālaṃ katvāpi āgantvā imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbatti .
Appatvāti saṅkhāralokassa antaṃ appatvā .
Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa .
Antakiriyan ti pariyantakaraṇaṃ .
Kaḷevareti attabhāve .
Sasaññimhi samanaketi sasaññe sacittake .
Lokan ti dukkhasaccaṃ .
Lokasamudayan ti
P3.89 samudayasaccaṃ .Lokanirodhan ti nirodhasaccaṃ .
Paṭipadan ti maggasaccaṃ .
Iti ‘‘ nāhaṃ , āvuso , imāni cattāri saccāni tiṇakaṭṭhādīsu paññapemi , imasmiṃ pana catumahābhūtike kāyasmiṃyeva paññapemī ’’ ti dasseti .
Samitāvīti samitapāpo .
Nāsīsatīti na pattheti .
Chaṭṭhaṃ uttānatthamevāti .
7. Suvidūrasuttavaṇṇanā
47. Sattame
V2.298M2.306 suvidūravidūrānīti kenaci pariyāyena anāsannāni hutvā suvidūrāneva vidūrāni .Nabhañca , bhikkhave , pathavī cāti ākāsañca mahāpathavī ca .
Tattha kiñcāpi pathavito ākāsaṃ nāma na dūre , dvaṅgulamattepi hoti .
Aññamaññaṃ alagganaṭṭhena pana ‘‘ suvidūravidūre ’’ ti vuttaṃ .
Verocanoti sūriyo .
Satañca , bhikkhave , dhammoti catusatipaṭṭhānādibhedo sattatiṃsabodhipakkhiyadhammo .
Asatañca dhammoti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhedo assaddhammo .
Pabhaṅkaroti ālokakaro .
Abyāyiko hotīti avigacchanasabhāvo hoti .
Sataṃ samāgamoti paṇḍitānaṃ mittasanthavavasena samāgamo .
Yāvāpi
P3.90 tiṭṭheyyāti yattakaṃ addhānaṃ tiṭṭheyya .Tatheva hotīti tādisova hoti , pakatiṃ na jahati .
Khippaṃ hi vetīti sīghaṃ vigacchati .
8. Visākhasuttavaṇṇanā
48. Aṭṭhame pañcālaputtoti pañcālabrāhmaṇiyā putto .
Poriyā vācāyāti paripuṇṇavācāya .
Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya .
Anelagalāyāti niddosāya ceva agaḷitāya ca apatitapadabyañjanāya .
Pariyāpannāyāti vivaṭṭapariyāpannāya .
Anissitāyāti vaṭṭaṃ anissitāya .
Vivaṭṭanissitameva katvā katheti , vaṭṭanissitaṃ katvā na kathetīti ayamettha adhippāyo .
Nābhāsamānan ti na akathentaṃ .
Amataṃ padan ti nibbānapadaṃ .
Bhāsayeti obhāseyya .
Jotayeti tasseva vevacanaṃ .
Paggaṇhe isinaṃ dhajan ti abbhuggataṭṭhena navalokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāma vuccati , tameva paggaṇheyya ukkhipeyya , uccaṃ katvā katheyyāti attho .
Navalokuttaradhammadīpakaṃ subhāsitaṃ dhajo etesanti subhāsitadhajā .
Isayoti buddhādayo ariyā .
Dhammo hi isinaṃ dhajoti heṭṭhā vuttanayeneva lokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāmāti .
9. Vipallāsasuttavaṇṇanā
49. Navame
V2.299M2.307 saññāvipallāsāti saññāya vipallatthabhāvā , catasso viparītasaññāyoti attho .Sesapadadvayepi
P3.91 eseva nayo .Anicce , bhikkhave , niccanti saññāvipallāsoti anicce vatthusmiṃ ‘‘ niccaṃ idan ’’ ti evaṃ gahetvā uppajjanakasaññā , saññāvipallāsoti attho .
Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo .
Anattani ca attāti anattani ‘‘ attā ’’ ti evaṃsaññinoti attho .
Micchādiṭṭhihatāti na kevalaṃ saññinova , saññāya viya uppajjamānāya micchādiṭṭhiyāpi hatā .
Khittacittāti te saññādiṭṭhiyo viya uppajjamānena khittena cittena samannāgatā .
Visaññinoti desanāmattametaṃ , viparītasaññācittadiṭṭhinoti attho .
Te yogayuttā mārassāti te mārassa yoge yuttā nāma honti .
Ayogakkheminoti catūhi yogehi khemaṃ nibbānaṃ appattā .
Sattāti puggalā .
Buddhāti catusaccabuddhā .
Imaṃ dhamman ti catusaccadhammaṃ .
Sacittaṃ paccaladdhāti sakaṃ cittaṃ paṭilabhitvā .
Aniccato dakkhun ti aniccabhāvena addasaṃsu .
Asubhataddasun ti asubhaṃ asubhatoyeva addasaṃsu .
Sammādiṭṭhisamādānāti gahitasammādassanā .
Sabbaṃ dukkhaṃ upaccagun ti sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ samatikkantā .
10. Upakkilesasuttavaṇṇanā
50. Dasame
P3.92 upakkilesāti virocituṃ adatvā upakkiliṭṭhabhāvakaraṇena upakkilesā .Mahikāti himaṃ .
Dhūmo rajoti dhūmo ca rajo ca .
Rāhūti purimā tayo asampattaupakkilesā , rāhu pana sampattaupakkilesavasena kathitoti veditabbo .
Samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocantīti guṇappatāpena na tapanti , guṇobhāsena na bhāsanti , guṇavirocanena na virocanti .
Surāmerayapānā appaṭiviratāti pañcavidhāya surāya catubbidhassa merayassa ca pānato aviratā .
Avijjānivutāti
V2.300M2.308 avijjāya nivāritā pihitā .Piyarūpābhinandinoti piyarūpaṃ sātarūpaṃ abhinandamānā tussamānā .
Sādiyantīti gaṇhanti .
Aviddasūti andhabālā .
Sanettikāti taṇhāyotteneva sayottā .
Kaṭasin ti attabhāvaṃ .
Ghoran ti kakkhaḷaṃ .
Imasmiṃ suttepi gāthāsupi vaṭṭameva kathitanti .
Rohitassavaggo pañcamo .
Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ