(19)4. Brāhmaṇavaggo
1. Yodhājīvasuttavaṇṇanā
181. Catutthassa
V2.356 paṭhame ṭhānakusaloti yena ṭhānena ṭhito avirādhetvā vijjhituṃ sakkoti , tasmiṃ ṭhāne kusalo .Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .
2. Pāṭibhogasuttavaṇṇanā
182. Dutiye natthi koci pāṭibhogoti ahaṃ te pāṭibhogoti evaṃ pāṭibhogo bhavituṃ samattho nāma natthi .
Jarādhamman ti jarāsabhāvaṃ .
Esa nayo sabbattha .
3. Sutasuttavaṇṇanā
183. Tatiye
P3.161 natthi tato dosoti tasmiṃ doso nāma natthīti attho .4. Abhayasuttavaṇṇanā
184. Catutthe kicchājīvitakāraṇaṭṭhena rogova rogātaṅko nāma .
Phuṭṭhassāti tena rogātaṅkena samannāgatassa .
Urattāḷiṃ kandatīti uraṃ tāḷetvā rodati .
Akatakalyāṇotiādīsu kalyāṇaṃ vuccati puññakammaṃ
M2.359 , taṃ akataṃ etenāti akatakalyāṇo .Sesapadesupi eseva nayo .
Puññakammameva hi kosallasambhūtattā kusalaṃ , bhītassa parittāyakattā bhīruttāṇan ti vuccati .
Katapāpotiādīsu pāpaṃ vuccati lāmakaṃ akusalakammaṃ .
Luddan ti kakkhaḷakammaṃ .
Kibbisan ti samalaṃ aparisuddhakammaṃ .
Kaṅkhī hotīti buddhadhammasaṅghaguṇesu ceva sikkhāya ca pubbante ca aparante ca pubbantāparante ca paṭiccasamuppāde cāti aṭṭhasu ṭhānesu kaṅkhāya samannāgato
V2.357 hoti .Vicikicchīti vicikicchāya samannāgato sāsanasaddhamme na niṭṭhaṃ gato , uggahaparipucchāvasena niṭṭhaṃ gantuṃ na sakkoti .
Iminā nayena sabbattha attho veditabbo .
5. Brāhmaṇasaccasuttavaṇṇanā
185. Pañcame brāhmaṇasaccānīti brāhmaṇānaṃ saccāni tathāni .
So tena na samaṇoti maññatīti so khīṇāsavo tena saccena ‘‘ ahaṃ samaṇo ’’ ti taṇhāmānadiṭṭhīhi na maññati .
Sesapadesupi eseva nayo .
Yadeva tattha saccaṃ , tadabhiññāyāti yaṃ tattha ‘‘ sabbe pāṇā
P3.162 avajjhā ’’ ti paṭipattiyā saccaṃ tathaṃ aviparītaṃ .Iminā vacīsaccaṃ abbhantaraṃ katvā paramatthasaccaṃ nibbānaṃ dasseti .
Tadabhiññāyāti taṃ ubhayampi abhivisiṭṭhāya paññāya jānitvā .
Anuddayāya anukampāya paṭipanno hotīti anuddayatthāya ca anukampatthāya ca yā paṭipadā , taṃ paṭipanno hoti , pūretvā ṭhitoti attho .
Sesapaṭipadāsupi eseva nayo .
Sabbe kāmāti sabbe vatthukāmakilesakāmā .
Iti vadaṃ brāhmaṇo saccamāhāti evampi vadanto khīṇāsavabrāhmaṇo saccameva āha .
Sabbe bhavāti kāmabhavādayo tayopi .
Nāhaṃ kvacanīti ettha pana catukkoṭikasuññatā kathitā .
Ayañhi ‘‘ nāhaṃ kvacanī ’’ ti kvaci attānaṃ na passati , kassaci kiñcanatasmin ti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati , bhātiṭṭhāne bhātaraṃ , sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ , parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upanetabbaṃ na passatīti attho .
Na ca mama kvacanīti ettha mamasaddaṃ tāva ṭhapetvā ‘‘ na ca kvacani parassa ca attānaṃ kvaci na passatī ’’ ti ayamattho .
Idāni ‘‘ mamasaddaṃ āharitvā
M2.360 mama kismiñci kiñcanaṃ natthī ’’ ti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passati , attano bhātiṭṭhāne bhātaraṃ , sahāyaṭṭhāneP3.163 sahāyaṃ , parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho .Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati , na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati , na parassa attānaṃ passati , na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passatīti .
Iti vadaṃ brāhmaṇoti evaṃ catukkoṭikaṃ suññataṃ vadantopi khīṇāsavabrāhmaṇo tassā paṭipadāya sammā paṭividdhattā saccameva āha , na musāti sabbesupi vāresu maññanānaṃ pahīnattāyeva na maññatīti ca attho veditabbo .
Ākiñcaññaṃyeva
V2.358 paṭipadan ti kiñcanabhāvavirahitaṃ nippalibodhaṃ niggahaṇameva paṭipadaṃ paṭipanno hoti pūretvā ṭhito .Imāni kho paribbājakā cattāri brāhmaṇasaccāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānīti yāni tumhe bhovādibrāhmaṇānaṃ saccāni vadetha , tehi aññāni mayā imāni bāhitapāpabrāhmaṇassa cattāri saccāni catūhi maggehi soḷasavidhena kiccena jānitvā paccakkhaṃ katvā paveditāni desitāni jotitānīti attho .
Iti imasmiṃ sutte catūsupi ṭhānesu khīṇāsavassa vacīsaccameva kathitanti .
6. Ummaggasuttavaṇṇanā
186. Chaṭṭhe parikassatīti ākaḍḍhiyati .
Ummaggoti ummujjanaṃ , paññāgamananti attho .
Paññā eva vā ummujjanaṭṭhena ummaggoti vuccati .
Sāva paṭibhānaṭṭhena paṭibhānaṃ .
Cittassa
P3.164 uppannassa vasaṃ gacchatīti ye cittassa vasaṃ gacchanti , tesaṃyevettha gahaṇaṃ veditabbaṃ .Atthamaññāya dhammamaññāyāti atthañca pāḷiñca jānitvā .
Dhammānudhammappaṭipanno hotīti lokuttaradhammassa anucchavikadhammaṃ saha sīlena pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno hoti .
Nibbedhikapaññoti nibbijjhanakapañño .
Idaṃ dukkhan ti ṭhapetvā taṇhaṃ sesaṃ tebhūmakakkhandhapañcakaṃ dukkhanti sutaṃ hoti .
Paññāyāti maggapaññāya .
Ayaṃ dukkhasamudayoti vaṭṭamūlakataṇhā tassa dukkhassa samudayoti sutaṃ
M2.361 hoti .Iminā upāyena sesadvayepi attho veditabbo .
Catutthapañhavissajjanena arahattaphalaṃ kathitanti veditabbaṃ .
7. Vassakārasuttavaṇṇanā
187. Sattame todeyyassāti tudigāmavāsikassa .
Parisatīti sannipatitāya parisāya .
Parūpārambhaṃ vattentīti paragarahaṃ pavattenti kathenti .
Bālo ayaṃ rājātiādi yaṃ te upārambhaṃ vattenti , tassa dassanatthaṃ vuttaṃ .
Samaṇe rāmaputteti udake rāmaputte .
Abhippasannoti atikkamma pasanno .
Paramanipaccakāran ti uttamanipātakiriyaṃ nīcavuttiṃ .
Parihārakāti paricārakā .
Yamakotiādīni
P3.165 tesaṃ nāmāni .Tesu hi eko yamako nāma , eko moggallo nāma , eko uggo
V2.359 nāma , eko nāvindakī nāma , eko gandhabbo nāma , eko aggivesso nāma .Tyāssudan ti ettha assudan ti nipātamattaṃ , te attano parisati nisinneti attho .
Iminā nayena netīti iminā kāraṇena anuneti jānāpeti .
Karaṇīyādhikaraṇīyesūti paṇḍitehi kattabbakiccesu ca atirekakattabbakiccesu ca .
Vacanīyādhivacanīyesūti vattabbesu ca atirekavattabbesu ca .
Alamatthadasatarehīti ettha atthe passituṃ samatthā alamatthadasā , te atisitvā ṭhitā alamatthadasatarā , tehi alamatthadasatarehi .
Alamatthadasataroti alamatthadasatāya uttaritaro , chekehi chekataro paṇḍitehi paṇḍitataroti pucchanto evamāha .
Athassa te paṭipucchantā evaṃ bhotiādimāhaṃsu .
Iti brāhmaṇo attano sappurisatāya taṃ eḷeyyarājānampi tassa parivārikepi udakampi rāmaputtaṃ pasaṃsi .
Andho viya hi asappuriso , cakkhumā viya sappuriso .
Yathā andho neva anandhaṃ na andhaṃ passati , evaṃ asappuriso neva sappurisaṃ na asappurisaṃ jānāti .
Yathā cakkhumā andhampi anandhampi passati , evaṃ sappuriso sappurisampi asappurisampi jānāti .
Todeyyopi sappurisatāya
P3.166 asappurise aññāsīti imamatthavasaṃ paṭicca tuṭṭhamānaso brāhmaṇo acchariyaṃ bho , gotamātiādīni vatvā tathāgatassa bhāsitaṃ anumoditvā pakkāmi .8. Upakasuttavaṇṇanā
188. Aṭṭhame
M2.362 upakoti tassa nāmaṃ .Maṇḍikāputtoti maṇḍikāya putto .
Upasaṅkamīti so kira devadattassa upaṭṭhāko ,‘‘ kiṃ nu kho satthā mayi attano santikaṃ upagate vaṇṇaṃ kathessati , udāhu avaṇṇan ’’ ti pariggaṇhanatthaṃ upasaṅkami .
‘‘ Nerayiko devadatto kappaṭṭho atekiccho ’’ ti ( cūḷava .348) vacanaṃ sutvā satthāraṃ ghaṭṭetukāmo upasaṅkamītipi vadanti .
Parūpārambhaṃ vattetīti paragarahaṃ katheti .
Sabbo so na upapādetīti sabbopi so kusaladhammaṃ na uppādeti , attano vā vacanaṃ upapādetuṃ anucchavikaṃ kātuṃ na sakkoti .
Anupapādento gārayho hotīti kusalaṃ dhammaṃ uppādetuṃ asakkonto attano ca vacanaṃ upapannaṃ anucchavikaṃ kātuṃ asakkonto gārayho hoti .
Upavajjoti upavaditabbo ca hoti , vajjena vā upeto hoti , sadoso hotīti attho .
Atha bhagavā tassa vādaṃ gahetvā tasseva gīvāya paṭimuñcanto parūpārambhan tiādimāha .
Ummujjamānakaṃyevāti
V2.360 udakato sīsaṃ ukkhipantaṃyeva .Tattha aparimāṇā padātiādīsu tasmiṃ akusalanti paññāpane padānipi akkharānipi dhammadesanāpi aparimāṇāyeva .
Itipidaṃ
P3.167 akusalan ti idampi akusalaṃ idampi akusalaṃ imināpi kāraṇena imināpi kāraṇena akusalanti evaṃ akusalapaññattiyaṃ āgatānipi aparimāṇāni .Athāpi aññenākārena tathāgato taṃ dhammaṃ deseyya , evampissa desanā aparimāṇā bhaveyya .
Yathāha –
‘‘ apariyādinnāvassa tathāgatassa dhammadesanā , apariyādinnaṃ dhammapadabyañjanan ’’ ti ( ma . ni .1.161).
Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo .
Yāva dhaṃsī vatāyan ti yāva guṇadhaṃsī vata ayaṃ .
Loṇakāradārakoti loṇakāragāmadārako .
Yatra hi nāmāti yo hi nāma .
Āsādetabbaṃ maññissatīti ghaṭṭetabbaṃ maññissati .
Apehīti apagaccha , mā me purato aṭṭhāsi .
Evañca pana vatvā gīvāya gaṇhāpetvā nikkaḍḍhāpesiyevāti .
9. Sacchikaraṇīyasuttavaṇṇanā
189. Navame
M2.363 kāyenāti nāmakāyena .Sacchikaraṇīyāti paccakkhaṃ kātabbā .
Satiyāti pubbenivāsānussatiyā .
Cakkhunāti dibbacakkhunā .
Paññāyāti jhānapaññāya vipassanāpaññā sacchikātabbā , vipassanāpaññāya maggapaññā , maggapaññāya phalapaññā , phalapaññāya paccavekkhaṇapaññā sacchikātabbā , pattabbāti attho .
Āsavānaṃ khayasaṅkhātaṃ pana arahattaṃ
P3.168 paccavekkhaṇavasena paccavekkhaṇapaññāya sacchikaraṇīyaṃ nāmāti .10. Uposathasuttavaṇṇanā
190. Dasame tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtan ti yato yato anuviloketi , tato tato tuṇhībhūtameva .
Bhikkhū āmantesīti paṭipattisampanne bhikkhū pasannehi cakkhūhi anuviloketvā uppannadhammapāmojjo thometukāmatāya āmantesi .
Apalāpāti palāparahitā .
Itaraṃ tasseva vevacanaṃ .
Suddhāti nimmalā .
Sāre patiṭṭhitāti sīlādisāre patiṭṭhitā .
Alan ti yuttaṃ .
Yojanagaṇanānīti ekaṃ yojanaṃ yojanameva , dasapi yojanāni yojanāneva .
Tato uddhaṃ ‘‘ yojanagaṇanānī ’’ ti vuccati .
Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṃ .
Puṭosenāpīti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ , pātheyyaṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho .
Puṭaṃsenātipi
V2.361 pāṭho .Tassattho – puṭo aṃse assāti puṭaṃso , tena puṭaṃsena , aṃsena pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti .
Idāni evarūpehi evarūpehi ca guṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṃ santi bhikkhavetiādimāha .
Tattha devappattāti upapattidevanibbattakaṃ dibbavihāraṃ dibbavihārena ca arahattaṃ pattā .
Brahmappattāti
P3.169 niddosaṭṭhena brahmabhāvasādhakaṃ brahmavihāraṃ brahmavihārena ca arahattaṃ pattā .Āneñjappattāti aniñjanabhāvasādhakaṃ āneñjaṃ āneñjena ca arahattaṃ pattā .
Ariyappattāti puthujjanabhāvaṃ atikkamma ariyabhāvaṃ pattā .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu devappatto hotītiādīsu evaṃ rūpāvacaracatutthajjhāne ṭhatvā cittaṃ vivaṭṭetvā arahattaṃ patto devappatto nāma hoti
M2.364 , catūsu brahmavihāresu ṭhatvā cittaṃ vivaṭṭetvā arahattaṃ patto brahmappatto nāma , catūsu arūpajjhānesu ṭhatvā cittaṃ vivaṭṭetvā arahattaṃ patto āneñjappatto nāma .Idaṃ dukkhan tiādīhi catūhi saccehi cattāro maggā tīṇi ca phalāni kathitāni .
Tasmā imaṃ ariyadhammaṃ patto bhikkhu ariyappatto nāma hotīti .
Brāhmaṇavaggo catuttho .