9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā
587.‘‘ Jātarūparajataparivattanan ’’ ti
M0.264 ukkaṭṭhaparicchedena vuttaṃ , tathā ‘‘ rūpiyaṃ nāma satthuvaṇṇo kahāpaṇo ’’ tiādi pāḷivacanañca .‘‘ Arūpiye rūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpetī ’’ tiādi tikavacanato ,‘‘ dukkaṭavatthunā pana nissaggiyavatthuṃ cetāpentassa … pe … nissaggiyaṃ pācittiyaṃ garukassa cetāpitattā ’’ ti aṭṭhakathāvacanato ca pana anukkaṭṭhaparicchedopettha labbhatīti siddhaṃ .
Satthuvaṇṇo ca kahāpaṇo ca tato ye caññe vohāraṃ gacchantīti evamettha samuccayo veditabbo .
Imasmiṃ pana sikkhāpade ‘‘ nānappakārakaṃ nāma katampi akatampi katākatampī ’’ ti ettha vibhattānaṃ tiṇṇaṃ rūpiyārūpiyānañca dvinnaṃ vasena pañca tikā vuttā , aṭṭhakathācariyehi tadanulomato eko tiko dassitoti sabbe cha honti .
Etthāha – aññasmiṃ sikkhāpade ekasmiṃ tikacchede dassite satipi sambhave itare na dassīyanti
V0.236 , idheva kasmā dassitoti ?‘‘ Nānappakārakan ’’ ti mātikāyaṃ vuttattā idheva nānappakārabhāvadassanatthanti .
Na kayavikkayasikkhāpadepi vattabbappasaṅgatoti ce ?
Na , idha dassitanayattā .
Atha ca rūpiyassa vibhaṅge ‘‘ ye vohāraṃ gacchantī ’’ ti ante vuttattā satthuvaṇṇādayo vaḷañjanupagā evāti siddhaṃ .
Tato avaḷañjanupagehi jātarūparajatehi vohārena na nissaggiyanti āpajjati , tasmā taṃ āpajjanatthanti dassentena ‘‘ katena kataṃ cetāpetī ’’ tiādayo tikā vuttāti , evaṃ sante rūpiyavibhaṅge ‘‘ ye ca vohāraṃ gacchantī ’’ ti na vattabbaṃ , tasmiṃ pade avutte avaḷañjanupagāpi saṅgahaṃ gatāva hontīti katādīhi tikattayassa vattabbapayojanaṃ na bhavissatīti ce ?
Na , kappiyabhaṇḍena kappiyabhaṇḍapaavattanassāpi rūpiyasaṃvohārabhāvappasaṅgato .
‘‘ Ye vohāraṃ gacchantī ’’ ti vacanenapi kamuka kathala kaṃsabhājana sāṭakādiparivattanassapi rūpiyasaṃvohārabhāvappasaṅgo evāti ce ?
Na , katādivacanena jātarūpādiakappiyavatthūnaññeva adhippetabhāvadīpanato , tasmā ubhayenapi yadetaṃ katākatādibhedaṃ pākatikarūpiyaṃ yañca kahāpaṇamāsakasaṅkhepaṃ , yañca kahāpaṇādivohārūpagaṃ , ubhayampetaṃ idha ca anantarātītasikkhāpade ca rūpiyaṃ nāmāti adhippetatthasiddhi hoti , na taṇḍulādīni , tattha katādivohārāsambhavato .
Ettāvatā katāditikattayappayojanaṃ vuttaṃ .
Idāni
M0.265 sesattikāni vuccati – ettha hi yathāvuttappabhedaṃ nissaggiyavatthu rūpiyaṃ nāma , sesaṃ dukkaṭavatthupi kappiyavatthupi na rūpiyanti arūpiyaṃ nāma hotīti katvā ‘‘ arūpiye arūpiyasaññī pañcannaṃ sahadhammikānaṃ anāpattī ’’ ti idaṃ na ekaṃsikaṃ āpajjati dukkaṭavatthumhi dukkaṭāpajjanato .Idha vacanappamāṇato nissaggiyavatthuto aññaṃ antamaso muttādipi arūpiyameva nāma .
Tattha pañcannaṃ sahadhammikānaṃ anāpattīti ce ?
Na , rājasikkhāpadavirodhato .
Tattha hi ‘‘ muttā vā maṇi vā ’’ ti vuttaṃ , tasmā muttādi akappiyaṃ dukkaṭavatthūti ca siddhaṃ nissaggiyavatthūsu abhāvā .
Evaṃ sante ‘‘ arūpiye arūpiyasaññī pañcannaṃ sahadhammikānaṃ anāpattī ’’ ti suddhakappiyabhaṇḍaṃ sandhāya vuttaṃ , na sabbaṃ arūpiyaṃ .
Tato aññattha pana ‘‘ arūpiye rūpiyasaññī ’’ tiāditikadukkaṭe ca aṭṭhakathāyaṃ dassitatike ca sabbaṃ arūpiyaṃ nāmāti veditabbaṃ , tasmā arūpiyabhāvadīpanatthaṃ dutiyo tiko vutto .
Tadatthameva aṭṭhakathāyaṃ dassito eko tiko .
Kasmā na pāḷiyaṃ so vuttoti ce ?
Tattha cetāpitaarūpiye rūpiyachaḍḍanakasammutikiccābhāvato .
Tasmiñhi tike vutte kappiyavatthunopi arūpiyachaḍḍanakasammuti dātabbāti āpajjati , tassa vasena rūpiyachaḍḍanakasammuti eva na vattabbāti ?
Na , rūpiyassapi sammutikiccābhāvappasaṅgato , tasmā rūpiye rūpiyasaññī kappiyavatthuṃ cetāpeti pattacatukke tatiyapattaṃ viya , taṃ saṅghādīnaṃ nissajjitabbaṃ , nissaṭṭhaṃ pana
V0.237 aññesaṃ kappati tatiyapatto viya .Atha sampaṭicchitarūpiyena cetāpitaṃ hoti dutiyapatto viya , taṃ vināpi sammutiyā yo koci bhikkhu chaḍḍeti , vaṭṭati .
Tato paraṃ ‘‘ sace tattha āgacchati ārāmiko vā ’’ tiādinā vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ .
Tattha ‘‘ rūpiye ’’ ti vā ‘‘ arūpiye ’’ ti vā sabbattha bhummappatte attano santakaṃ , upayogappatte parasantakanti veditabbaṃ .
Etthāha – upatissatthero purimasikkhāpadena rūpiyapaṭiggahaṇaṃ vāritaṃ , iminā suddhāgamena kappiyakārakassa hatthe kappiyaṃ nissāya ṭhitena saṃvohāro vāritoti .
589. Nissaggiyavatthunā nissaggiyavatthuṃ … pe … aparāparaparivattane imināti ettha ekasmiṃ eva vatthusmiṃ dvinnaṃ sikkhāpadānaṃ vasena ekato āpatti vuttā , taṃ pana pacchimassa vasena nissajjitabbaṃ .
Etena nissaggiyaṃ āpannampi āpajjatīti eke .
Parassa rūpiyaggahaṇaṃ parivattananti rūpiye aggahite tassa abhāvato imināva āpatti , na purimena omasavādo viya .
Musāvādena
M0.266 musā vadantassāpi hi omasavādeneva āpatti .Nissaggiyavatthunā dukkaṭa … pe … eseva nayoti etassa yuttiṃ dassento ‘‘ yo hi ayan ’’ ti āha .
Vaḍḍhiṃ payojentassāti ettha idaṃ gahetvā sati māse , sati saṃvacchare ‘‘ ettakaṃ dehī ’’ ti ce vadati .
Rūpiyasaṃvohāro hoti .
Vinā kappiyakārakena ‘‘ ettakā vuḍḍhi hotu , ettakaṃ gaṇhā ’’ ti vadato dukkaṭaṃ kayavikkayalakkhaṇābhāvato .
‘‘ Mūle mūlasāmikānan ’’ tiādi kappiyakaraṇūpāyadassanatthaṃ vuttaṃ , na kevalaṃ nissaṭṭhaṃ aparibhogaṃ hoti , puna evaṃ kate paribhuñjituṃ vaṭṭati .
Tassapi paribhoge mūlassa kappiyakaraṇūpāyo ce na hoti , kappiyaṃ ācikkhitabbanti yathā pāḷiyā cettha kappiyakaraṇūpāyo , so ca tatiyapattepi ,‘‘ yathā ca attano atthāya gahite evarūpupāyo , tathā saṅghādiatthāya gahitepi eso vā ’’ ti vuttaṃ .
Ime kira paṭhamadutiyapatte yāva gahaṭṭhena parivatteti , tāva na kappiyakaraṇūpāyo , anekapurisayugampi ‘‘ akappiyā evā ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Anugaṇṭhipade pana ‘‘ saṅghasantakaṃ kappiyabhaṇḍaṃ vikkiṇitvā āgatakahāpaṇānipi paṭiggahaṇaṃ mocetvāva sampaṭicchitabbāni , tasmā kappiyakārako ce imāni tāni kahāpaṇānīti vadati , na vaṭṭatiyeva , paṭikkhipitabbaṃ , na vicāretabbaṃ , vicāreti ce ?
Sabbesaṃ na kappati .
Paṭiggahaṇaṃ mocetvā sampaṭicchitāni ce vicāreti , tasseva na vaṭṭatī ’’ ti abhikkhaṇaṃ vuttaṃ .
Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .