Pañcavaggo
Kammavaggavaṇṇanā
483.‘‘ Ummattakasammutiṃ
V0.529M0.579 ummattake yācitvā gate asammukhāpi dātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .Tattha nisinnepi na kuppati niyamābhāvā .
Asammukhā kate dosābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ asammukhākataṃ sukataṃ hotī ’’ ti vuttaṃ .
Dūtena upasampadā panettha sammukhā kātuṃ na sakkā .
Kammavācānānattasabhāvā pattanikkujjanādayo hatthapāsato apanetvā kātabbā , tena vuttaṃ ‘‘ asammukhā kataṃ sukataṃ hotī ’’ ti .
‘‘ Pucchitvā codetvā sāretvā kātabbaṃ apucchitvā acodetvā asāretvā karotī ’’ ti ayaṃ vacanattho .
Ṭhapetvā kattikamāsan ti so pavāraṇāmāso , dve ca puṇṇamāsiyoti paṭhamadutiyavassūpagatānaṃ pavāraṇā puṇṇamāsā dve .
485. Padaṃ vā chaḍḍetīti attho .
Ka-vaggādīsu pañcasu .
Garukan ti dīghaṃ , saṃyogaparañca .
‘‘ Buddharakkhitattherassa yassa nakkhamatī ’’ ti ettha ta-kāraka-kārā saṃyogaparā .
Dīghe vattabbe rassan ti ‘‘ so tuṇhī assā ’’ ti vattabbe so tuṇhi assāti vacanaṃ .
486. Sesaṭṭhakathāsu vuttavacanaṃ kurundiyaṃ pākaṭaṃ katvā ‘‘ nisīdituṃ na sakkontī ’’ ti vuttaṃ .
487-8.
Parisuddhasīlā cattāro bhikkhūti pārājikaṃ anāpannā .
Na tesaṃ chando vā pārisuddhi vā etīti tīsu , dvīsu vā nisinnesu ekassa , dvinnaṃ vā chandapārisuddhi āhaṭāpi anāhaṭāva .
Apalokanakammakathāvaṇṇanā
495-6.
Kāyasambhogasāmaggidānasahaseyyapaṭiggahaṇādi imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hotīti evampi apalokanakammaṃ pavattatīti attho .
Kammaññeva lakkhaṇanti kammalakkhaṇaṃ .
Osāraṇanissāraṇabhaṇḍukammādayo viya kammañca hutvā aññañca nāmaṃ na labhati
V0.530 , kammameva hutvā upalakkhīyatītiM0.580 kammalakkhaṇaṃ upanissayo viya .Hetupaccayādilakkhaṇavimutto hi sabbo paccayaviseso tattha saṅgayhati , evampi ‘‘ kammalakkhaṇamevā ’’ ti vuttaṃ .
Kammalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘ acchinnacīvarajiṇṇacīvaranaṭṭhacīvarānan ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Tato atirekaṃ dentena apaloketvā dātabban ’’ ti vuttaṃ apalokanaṃ kammalakkhaṇameva .
Evaṃ sabbattha lakkhaṇaṃ veditabbaṃ .
Iṇapalibodhampīti sace tādisaṃ bhikkhuṃ iṇāyikā palibujjhanti .
Tatruppādato dātuṃ vaṭṭati .
Antarasannipātoti uposathappavāraṇādimahāsannipāte ṭhapetvā antarā maṅgaluccāraṇādi .
Upanikkhepatoti cetiyassa āpadatthāya nikkhittato .
‘‘ Aññā katikā kātabbā ’’ ti ye rukkhe uddissa pubbe katikā katā , tehi imesaṃ aññattāti vuttaṃ .
‘‘ Sace tattha mūle ’’ ti pubbe ‘‘ ito paṭṭhāya bhājetvā khādantū ’’ ti vacanena puggalikaparibhogo paṭikkhitto hoti .
Anuvicaritvāti pacchato pacchato gantvā .
Tesaṃ santikā paccayaṃ paccāsīsantenāti attho .
Mūlabhāgan ti dasamabhāgaṃ katvā .
Pubbakāle dasamabhāgaṃ katvā adaṃsu , tasmā ‘‘ mūlabhāgo ’’ ti vuttaṃ .
Akatāvāsaṃ vā katvāti uppannaāyena .
Jaggitakāleyeva na vāretabbāti jaggitā hutvā pupphaphalabharitakāleti attho .
Jagganakāleti jaggituṃ āraddhakāle .
Ñattikammaṭṭhānabhede panāti ñattikammassa ṭhānabhede .
Idaṃ panettha pakiṇṇakaṃ – atthi saṅghakammaṃ saṅgho eva karoti , na gaṇo , na puggalo , taṃ apalokanakammassa kammalakkhaṇekadesaṃ ṭhapetvā itaraṃ catubbidhampi kammaṃ veditabbaṃ .
Atthi saṅghakammaṃ saṅgho ca karoti , gaṇo ca karoti , puggalo ca karoti , taṃ pubbe ṭhapitaṃ .
Vuttañhetaṃ ‘‘ yasmiṃ vihāre dve tayo janā vasanti , tehi nisīditvā katampi saṅghena katasadisameva .
Yasmiṃ pana vihāre eko bhikkhu hoti , tena bhikkhunā ’’ tiādi ( pari . aṭṭha .495-496).
Atthi gaṇakammaṃ saṅgho ca karoti , gaṇo ca karoti , puggalo ca karoti , taṃ yo pārisuddhiuposatho aññesaṃ santike karīyati , tassa vasena veditabbaṃ .
Atthi gaṇakammaṃ gaṇova karoti , na saṅgho , na puggalo , taṃ yo pārisuddhiuposatho aññamaññaṃ ārocanavasena karīyati , tassa vasena veditabbaṃ .
Atthi puggalakammaṃ puggalova karoti , na saṅgho , na gaṇo , taṃ adhiṭṭhānuposathavasena
M0.581 veditabbaṃ .Atthi gaṇakammaṃ ekaccova gaṇo karoti , ekacco na karoti , tattha añattikaṃ dveyeva karonti , na tayo .
Sañattikaṃ tayova karonti , na tato ūnā vā adhikā vāti .
Apaññattepaññattavaggavaṇṇanā
500. Kakusandhakoṇāgamanakassapā
V0.531 eva hi satta āpattikkhandhe paññapesuṃ .Vipassīādayo pana ovādapātimokkhaṃ uddisiṃsu , na sikkhāpadaṃ paññapesuṃ .
Nigamanakathāvaṇṇanā
Ubhatovibhaṅgakhandhakaparivārehi vibhattaṃ desanaṃ atthi tassa vinayapiṭakassa , nāmena samantapāsādikā nāma saṃvaṇṇanā ‘‘ samantapāsādikā nāmā ’’ ti vuttavacanasaṃvaṇṇanā samattāti āha .
Tattha padhānaghare .
Iddhā atthavinicchayādīhi .
Sammā udito samudito , te guṇe akicchena adhigato adhikappamāṇaguṇehi vā samudito , tena samuditena ‘‘ gatānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesatī ’’ ti vuttāya satiyā uppāditā saddhādayo paramavisuddhā nāma samannārakkhattā .
Iti satipi saddhādīhi vuttā hoti .
Evaṃ sante ettha vutte catubbidhe sīle pātimokkhasaṃvarasīlaṃ saddhā maṇḍeti .
Saddhāsādhanañhi taṃ .
Indriyasaṃvarājīvapārisuddhipaccayaparibhogasīlāni paṭimaṇḍenti sativīriyapaññāyoti yathāyogaṃ veditabbaṃ .
Apica saddhā ca buddhirahitā avisuddhā hoti buddhiyā pasādahetuttā .
Buddhiyo pana tassānubhāvena paramavisuddhā nāma honti .
Paññā saddhārahitā kerāṭikapakkhaṃ bhajati , saddhāyuttā eva visuddhā hoti .
Vīriyañca samādhirahitaṃ uddhaccāya saṃvattati , na samādhiyuttanti vīriyassa suddhavacanato samādhipi vutto hoti , evaṃ paramavisuddhā saddhādayopi pātimokkhaṃ paṭimaṇḍentīti ñātabbaṃ .
Kathaṃ ?
Paṭipattidesake satthari ca paṭipattiyañca paṭipattiphale ca saddhāya vinā sīlasamādānaṃ , samādinnavisodhanañca kātuṃ na sakkāti saddhā pātimokkhaṃ paṭimaṇḍeti .
Tattha ‘‘ itipi so
M0.582 bhagavā ’’ tiādinā ( dī . ni .1.255; ma . ni .1.74; saṃ . ni .1.249) satthari ca pūjetuṃ sakkoti .Paṭipattiyaṃ sīlavipattisampattimūlake sandiṭṭhikasamparāyikaphale ca saddhāpavatti vitthārato ñātabbā , sīlavipattisampattinimittaṃ ādīnavamānisaṃsañca ādīnavapariccāge , ānisaṃsasampādane ca upāyaṃ disvā tathā pavattamānā paññā pātimokkhasaṃvaraṃ paṭimaṇḍeti .
‘‘ Atisītan ’’ tiādinā appavattanārahaṃ kosajjaṃ ‘‘ yo ca sītañca uṇhañcā ’’ ti vuttānusārena pajahitvā anuppannuppannānaṃ asaṃvarasaṃvarānaṃ anuppādanapajahanauppādanavaḍḍhanavasena pavattamānavīriyaṃ pātimokkhaṃ paṭimaṇḍeti , iminā nayena indriyasaṃvarādīsupi yojetabbaṃ .
Catunnampi
V0.532 saṅgahavatthūnaṃ anukūlasamudācāro idha ācāroti veditabbo .Ajjava -vacanena lābhasakkārahetu kāyaduccaritādikuṭilakaramāyāsāṭheyyapaṭipakkhaajjavadhammasamāyogadīpanena alobhajjhāsayatā dīpitā .
Maddava -vacanena kakkhaḷabhāvakarapaṭighādipaṭipakkhabhūtamettādimaddavadhammasamāyogadīpanena hitajjhāsayādīni dīpitāni honti .
Ādi -saddena ‘‘ khanti ca soraccañca sākhalyañca paṭisanthāro cā ’’ tiādinā ( dha . sa . dukamātikā 125-126) vuttadhammehi samāyogo dīpito hoti .
Idha vuttā ajjavamaddavādayo guṇā sīlasampattiyā hetū ca honti sīlasampattiphalañca taṃsampādanato .
Sakasamayoti catuparisā .
Etena sabhāgadukkhabhāvābhāvo sūcito .
Atha vā sakasamayoti sogataṃ piṭakattayaṃ sakasamayo eva gahanaṃ duddīpanattā , sakasamayassa sanniṭṭhānaṃ sakasamayagahanaṃ –
‘‘ Saccaṃ satto paṭisandhi , paccayākārameva ca ;
Duddasā caturo dhammā , desetuñca sudukkarā ’’ ti .( vibha . aṭṭha .225)–
Vuttattā yathā sakasamayassa gahanapadena yojanā vuttā , tathā parasamayassapi .
Paññāveyyattiyenāti anena tikhiṇena ñāṇena katasilānisitasatthasadisasabhāvapaññā vuttā .
Tipiṭakasaṅkhātāya pariyattiyā pabhedo tipiṭakapariyattippabhedo .
Tasmiṃ pabhede .
Tanti ca tantiattho ca sāsanaṃ nāma .
Idha ‘‘ tanti evā ’’ ti vadanti .
Yasmiṃ ayaṃ saṃvaṇṇanā niṭṭhāpitā , tasmiṃ kāle paṭivedhañāṇābhāvato sutamayaṃ sandhāya ‘‘ appaṭihatañāṇappabhāvenā ’’ ti vuttaṃ .
Karaṇasampattiyā janitattā
M0.583 sukhaviniggataṃ .Sukhaviniggatattā madhurodātavacanalāvaṇṇayuttenāpi yojetabbaṃ , īdisaṃ vacanaṃ sotasukhañca sannivesasampattisukhañca hoti .
‘‘ Veyyākaraṇenā ’’ ti avatvā ‘‘ mahāveyyākaraṇenā ’’ ti vuttattā sikkhāniruttichandovicityādipaṭimaṇḍitapāṇiniyanyāsādhāraṇadhāraṇasabhāvo sūcito bhavati .
Yuttavādinātiādīsu yuttamuttavādinā ṭhānuppattiyapaññāya samannāgatenāti attho .
Ojābhedepi āyusattikaraṇatādisāmatthayogānaṃ mahākavinā racitaganthassa mahantattā vā ‘‘ tipiṭakapariyattippabhede ’’ tiādīhi sāsane , hetuvisaye , sadde cāti imesu tīsu ṭhānesu pāṭavabhāvaṃ dīpento venayikabuddhisampattisabbhāvamassa sūceti .
Yesaṃ puggalānaṃ pabhinnā paṭisambhidādi , te pabhinnapaṭisambhidādayo dhammā .
Tehi parivārito ukkhittasantatiupacchedamakatvā attano santāne uppādanavaḍḍhanavasena vārito so pabhinnapaṭisambhidāparivāro .
Tasmiṃ pabhinnapaṭisambhidāparivāre uttarimanussadhammeti attho .
Chaḷabhiññacatupaṭisambhidādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite pana chaḷabhiññā uttarimanussadhammā eva .
Catūsu paṭisambhidāsu atthapaṭisambhidāya ekadesova .
Tadubhayaṃ
V0.533 sayaṃ uttarimanussadhammapariyāpannaṃ kathaṃ uttarimanussadhammaṃ paṭimaṇḍetīti ce ?Rukkhaṃ rukkhassa avayavabhūtapupphādayo viya sayañca yesaṃ uttarimanussadhammānaṃ avayavattāti .
Kāmāvacaradhammapariyāpannapaṭisambhidāñāṇaṃ uttarimanussadhammānaṃ anavayavabhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ paṭimaṇḍeti , purisassa anavayavabhūto alaṅkāro viya purisaṃ .
Atha vā kāmāvacarapaasambhidāparivāro chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇe paṭimaṇḍeti .
Lokuttarapaṭisambhidaṃ sandhāya puna paṭisambhidāvacanañca .
Sāsane uppajjitvā sāsanassa alaṅkārabhūtena , yasmiṃ vaṃse uppanno , tasseva vā alaṅkārabhūtena .
Saṅkhepavitthāresu itarītarakaraṇaṃ , appasannapasannānaṃ pasāduppādanābhivuḍḍhikaraṇaṃ , vuttānaṃ gambhīrānaṃ gambhīruttānabhāvakaraṇanti evaṃ chabbidhācariyaguṇayogato vipulabuddhi nāma .
Ye dhammacintanaṃ atidhāvantā keci ucchedādinānappakāraṃ antaṃ vā gaṇhanti ,‘‘ sabbaṃ ñeyyaṃ paññatti evā ’’ ti vā ‘‘ paramattho evā ’’ ti vā gaṇhanti , tesaṃ buddhi micchādiṭṭhipaccayattā samalā nāma hoti , imassa pana buddhi dhammacintātidhāvanarahitattā visuddhā nāma hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ vipulavisuddhabuddhinā ’’ ti
M0.584 .Garūhi ‘‘ piyo garu bhāvanīyo ’’ tiādinā ( a . ni .7.37; netti .113) vuttaguṇehi yuttagarūhi .
Guṇehi thirabhāvaṃ gatattā therena .
Sīlena sīlassa vā visuddhiyā sīlavisuddhiyā .
Avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamaṃ abhinibbattattā lokajeṭṭhassa .
Lokassa vā gambhīre mahante sīlādikkhandhe esi gavesīti mahesīti .
Ettāvatā samadhikasattavīsatisahassaparimāṇāya samantapāsādikasaññitāya vinayaṭṭhakathāya sabbapadesu vinicchayajātaṃ saṅkhipitvā gaṇṭhiṭṭhānavikāsanā katā hoti , tathāpi yaṃ ettha likhitaṃ , taṃ suṭṭhu vicāretvā pāḷiñca aṭṭhakathañca sallakkhetvā ye ācariyā buddhassa bhagavato mahānubhāvaṃ , vinayapiṭakassa ca vicitranayagambhīratthataṃ sallakkhetvā porāṇānaṃ kathāmaggaṃ avināsetvā attano matiṃ pahāya kevalaṃ saddhammaṭṭhitiyā , parānuggahakāmatāya ca vinayapiṭakaṃ pakāsentā ṭhitā , tesaṃ pādamūle vanditvā khantisoraccādiguṇasamannāgatena hutvā vattasampattiyā tesaṃ cittaṃ ārādhetvā paveṇiyā āgataṃ vinicchayaṃ kathāpetvā upadhāretvā yaṃ tena saṃsandati , taṃ gahetabbaṃ , itaraṃ chaḍḍetabbaṃ .
Itarathā tuṇhībhūtena bhavitabbaṃ .
Vinicchayasaṅkarakarena pana na bhavitabbameva .
Kasmā ?
Sāsanassa nāsahetuttā .
Hoti cettha –
‘‘ Asambudhaṃ
V0.534 buddhamahānubhāvaṃ ,Dhammassa gambhīranayatthatañca ;
Yo vaṇṇaye taṃ vinayaṃ aviññū ,
So duddaso sāsananāsahetu .
Pāḷiṃ tadatthañca asambudhañhi ,
Nāseti yo aṭṭhakathānayañca ;
Anicchayaṃ nicchayato parehi ,
Gāheti teheva purakkhato so .
Anukkameneva
M0.585 mahājanena ,Purakkhato paṇḍitamānibhikkhu ;
Apaṇḍitānaṃ vimatiṃ akatvā ,
Ācariyalīḷaṃ purato karotī ’’ ti .
Samantapāsādikāya gaṇṭhipadādhippāyappakāsanā samattā .
Vajirabuddhiṭīkā niṭṭhitā .