Nigamanakathāvaṇṇanā
3168-78.
Evaṃ
M2.392V2.307 ‘‘ vinayo saṃvaratthāya , saṃvaro avippaṭisāratthāya , avippaṭisāro pāmojjatthāya , pāmojjaṃ pītatthāya , pīti passaddhatthāya , passaddhi sukhatthāya , sukhaṃ samādhatthāya , samādhi yathābhūtañāṇadassanatthāya , yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthāya , nibbidā virāgatthāya , virāgo vimuttatthāya , vimutti vimuttiñāṇadassanatthāya , vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāpaanibbānatthāyā ’’ ti ( pari .365) dassitānisaṃsaparamparāniddhāraṇamukhena anupādisesanibbānadhātupariyantaṃ sānisaṃsaṃ vinayakathaṃ kathetvā tassā pamāṇatañca vibhāvetvā attano sutabuddhattā ‘‘ sanidānaṃ , bhikkhave , dhammaṃ desemī ’’ ti ( a . ni .3.126; kathā .806) vacanato bhagavato caritamanuvattanto tassa desakālādivasena nidānaṃ dassetumāha ‘‘ seṭṭhassā ’’ tiādi .Tattha seṭṭhassāti dhanadhaññavatthālaṅkārādiupabhogaparibhogasampattiyā ceva gāmarājadhānikhettavatthunaditaḷākārāmādisampattiyā ca pasatthatarassa .
Nābhibhūteti majjhavattitāya nābhisadise .
Nirākuleti majjhavattitāyeva parimaṇḍalādisambhavato vilopādiākularahite .
Sabbassa pana lokassa rāmaṇīyake sampiṇḍite viya ramaṇīyatare bhūtamaṅgale gāmeti sambandho .
Punapi kiṃvisiṭṭheti āha ‘‘ kadalī ’’ tiādi .
Kadalī ca sālañca tālañca ucchu ca nāḷikerā ca kadalī … pe … nāḷikerā , tesaṃ vanāni kadalī … pe … nāḷikeravanāni , tehi ākule ākiṇṇeti attho .
Kamalāni ca uppalāni ca kamaluppalāni , tehi sañchannā kamaluppalasañchannā , salilassa āsayā salilāsayā , kamaluppalasañchannā ca
M2.393 te salilāsayā cāti kamala … pe … salilāsayā , tehi sobhito kamaluppalasañchannasalilāsayasobhito , tasmiṃ .Kāveriyā jalaṃ kāverijalaṃ , kāverijalassa sampāto pavattanaṃ kāverijalasampāto , tena pari samantato bhūtaṃ pavattitaṃ mahītalaṃ etassāti kāverijalasampātaparibhūtamahītalo , tasmiṃ .
Iddheti nānāsampattiyā samiddhe .
Sabbaṅgasampanneti sabbasukhopakaraṇasampanne .
Maṅgaleti janānaṃ iddhivuddhikāraṇabhūte .
Bhūtamaṅgaleti evaṃnāmake gāme .
Pavaro
V2.308 tiratārīṇatalādigaṇehi kulācalacakkabhoginā bhogavalayasīdantarasāgarādi ākāro etāsanti pavarākārā , pākārā ca parikhā ca pākāraparikhā , pavarākārā ca tā pākāraparikhā cāti pavarākārapākāraparikhā , tāhi parivārito pavarākārapākāraparikhāparivārito , tasmiṃ .Dassanīyeti dassanārahe .
Mano ramati etthāti manoramo , tasmiṃ .
Tīrassa anto tīranto , tīrameva vā anto tīranto , pokkharaṇisobbhaudakavāhakaparikhādīnaṃ kūlappadeso , tīrante ruhiṃsu jāyiṃsūti tīrantaruhā , tīrantaruhā ca te bahuttā atīrā aparicchedā cāti tīrantaruhavātīrā .
Va-kāro sandhijo , tarūnaṃ rājāno tarurājāno , tīrantaruhavātīrā ca te tarurājāno cāti tīrantaruhavātīratarurājāno , tehi virājito tīranta … pe … virājito , tasmiṃ , pupphūpagaphalūpagachāyūpagehi mahārukkhehi paṭimaṇḍiteti attho .
‘‘ Tīrantaruhavānatarurājivirājite ’’ ti vā pāṭho , tīrantaruhānaṃ vānatarūnaṃ vetarūparukkhānaṃ rājīhi pantīhi paṭimaṇḍiteti
M2.394 attho .Dijānaṃ gaṇā dijagaṇā , nānā ca te dijagaṇā cāti nānādijagaṇā , te tato tato āgantvā ramanti etthāti nānādijagaṇārāmo , tasmiṃ , sukakokilamayūrādisakuṇānaṃ āgantvā ramanaṭṭhānabhūteti attho .
Nānārāmamanorameti nānā aneke ārāmā pupphaphalārāmā nānārāmā , tehi manoramoti nānārāmamanoramo , tasmiṃ .
Cārū ca te paṅkajā cāti cārupaṅkajā , kamaluppalakumudādayo , cārupaṅkajehi saṃkiṇṇā sañchannā cārupaṅkajasaṃkiṇṇā , cārupaṅkajasaṃkiṇṇā ca te taḷākā ceti cārupaṅkajasaṃkiṇṇataḷākā , tehi samalaṅkato vibhūsito cāru … pe … samalaṅkato , tasmiṃ .
Sundaro madhuro raso assāti surasaṃ , surasañca taṃ udakañcāti surasodakaṃ , surasodakena sampuṇṇā surasodakasampuṇṇā , varā ca te kūpā cāti varakūpā , surasodakasampuṇṇā ca te varakūpā ceti surasodakasampuṇṇavarakūpā , tehi upasobhito suraso … pe … kūpasobhito , tasmiṃ .
Visesena citrāti vicitrā , vicitrā ca te vipulā cāti vicitravipulā , vicitravipulā ca te maṇḍapā cāti … pe … maṇḍapā , atisayena uggatā accuggatā , accuggatā ca te varamaṇḍapā cāti accuggavaramaṇḍapā , gāthābandhavasena vaṇṇalopo , vicitravipulā
V2.309 ca te accuggavaramaṇḍapā cāti vicitravipulaaccuggavaramaṇḍapā , tehi maṇḍito vibhūsito vicitra … pe … maṇḍito , tasmiṃ .Maṇḍaṃ sūriyarasmiṃ pāti rakkhatīti maṇḍapo .
Tato tato āgamma vasanti etthāti āvāso , pāsādahammiyamāḷādayo .
Anekehīti bahūhi .
Accantan ti atisayena .
Dharaṇītalaṃ
M2.395 bhetvā uggatena viya , kharaṃ pharusaṃ kelāsasikharaṃ jitvā avahasantena viya thūpena ca upasobhite vihāreti yojanā .Ambuṃ dadātīti ambudo , sarade ambudo saradambudo , thullanatamahantabhāvasāmaññena saradambudena saṅkāso saradambudasaṅkāso , tasmiṃ .
Sammā ussito uggatoti samussito , tasmiṃ .
Olokentānaṃ , vasantānañca pasādaṃ cittassa tosaṃ janetīti pasādajananaṃ , tasmiṃ .
Ettāvatā vinayavinicchayakathāya pavattitadesaṃ dasseti ,‘‘ vasatā mayā ’’ ti kattāraṃ .
Devadattaciñcamāṇavikādīhi katāparādhassa , sītuṇhādiparissayassa ca sahanato , sasantānagatakilesādīnaṃ hananato ca sīho viyāti sīho , buddho ca so sīho cāti buddhasīho .
Seṭṭhapariyāyo vā sīha -saddo , buddhaseṭṭhenāti attho .
Vuttassāti desitassa .
Vinayassa vinayapiṭakassa .
Vinicchayoti pāṭhāgato ceva aṭṭhakathāgato ca ācariyaparamparābhato ca vinicchayo .
Buddhasīhan ti evaṃnāmakaṃ mahātheraṃ .
Samuddissāti uddisitvā , tena kataāyācanaṃ paṭiccāti vuttaṃ hoti .
Iminā bāhiranimittaṃ dassitaṃ .
Ayaṃ vinicchayo mama saddhivihārikaṃ buddhasīhaṃ samuddissa bhikkhūnaṃ hitatthāya samāsato vara pāsāde vasatā mayā katoti yojanā .
Kimatthāyāti āha ‘‘ vinayassāvabodhatthaṃ , sukhenevācirena cā ’’ ti , anupādisesena nibbānapariyantānisaṃsassa vinayapiṭakassa pakaraṇassa ganthavasena samāsetvā atthavasena suṭṭhu vinicchitattā sukhena ceva acirena
M2.396 ca avabodhanatthanti vuttaṃ hoti .Bhikkhūnan ti padhānanidassanaṃ , ekasesaniddeso vā heṭṭhā –
‘‘ Bhikkhūnaṃ
V2.310 bhikkhunīnañca hitatthāya samāhito .Pavakkhāmī ’’ ti ( vi . vi . ganthārambhakathā 2)–
Āraddhattā .
Iminā payojanaṃ dassitaṃ .
3179. Evaṃ desakattunimittapayojanāni dassetvā kālaniyamaṃ dassetumāha ‘‘ accutā ’’ tiādi .
Vikkamanaṃ vikkanto , vikkamoti attho .
Accutaṃ kenaci anabhibhūtaṃ , tañca taṃ vikkantañcāti accutavikkantaṃ , accutassa nārāyanassa viya accutavikkantaṃ etassāti accutaccutavikkanto .
Ko so ?
Rājā , tasmiṃ .
Kalambhakulaṃ nandayatīti kalambhakulanandano , tasmiṃ .
Iminā tassa kulavaṃso nidassito .
Kalambhakulavaṃsajāte accutaccutavikkantanāme coḷarājini mahiṃ coḷaraṭṭhaṃ samanusāsante sammā anusāsante sati tasmiṃ coḷarājini rajjaṃ kārente sati ayaṃ vinicchayo mayā āraddho ceva samāpito cāti .
Iminā kālaṃ nidasseti .
3180. Idāni imaṃ vinayavinicchayappakaraṇaṃ karontena attano puññasampadaṃ sakalalokahitatthāya pariṇāmento āha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Ayaṃ vinayavinicchayo antarāyaṃ vinā yathā siddhiṃ nipphattiṃ patto , tathā sattānaṃ dhammasaṃyutā kusalanissitā saṅkappā cittuppādā , adhippetatthā vā sabbe antarāyaṃ vinā sijjhantu nippajjantūti yojanā .
3181. Teneva puññapphalabhāvena sakalalokahitekahetuno bhagavato sāsanassa ciraṭṭhitimāsīsanto āha ‘‘ yāva tiṭṭhatī ’’ tiādi .
‘‘ Mandāro ’’ ti vuccati
M2.397 sītasiniddhaekapabbatarājā .Kaṃ vuccati udakaṃ , tena dārito niggamappadeso ‘‘ kandaro ’’ ti vuccati .
Sītasiniddhavipulapulinatalehi , sandamānasātasītalapasannasalilehi , kīḷamānanānappakāramacchagumbehi , ubhayatīrapupphaphalapallavālaṅkatatarulatāvanehi , kūjamānasukasālikakaokilamayūrahaṃsādisakuntābhirutehi , tattha tattha paribhamantabhamarāmavajjāhi ca cāru manuññā kandarā etassāti cārukandaro .
Kali vuccati aparādho , taṃ sāsati hiṃsati apanetīti kalisāsanaṃ .
‘‘ Kalusāsanan ’’ ti vā pāṭho .
Kalusaṃ vuccati pāpaṃ , taṃ asati vikkhipati dūramussārayatīti kalusāsanaṃ , pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ tividhasāsanaṃ .
3182. Evaṃ
V2.311 okassa diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthahitasādhakassa sāsanassa ciraṭṭhitiṃ patthetvā teneva puññakammānubhāvena lokassa diṭṭhadhammikatthahetumāsīsanto āha ‘‘ kāle ’’ tiādi .Kāleti sassasamiddhīnaṃ anurūpe kāle .
Sammā pavassantūti avuṭṭhiativuṭṭhidosarahitā yathā sassādīni sampajjanti , tathā vassaṃ vuṭṭhidhāraṃ pavassantūti attho .
Vassavalāhakāti vassavalāhakādhiṭṭhitā pajjunnadevaputtā .
Mahīpālāti rājāno .
Dhammatoti dasarājadhammato .
Sakalaṃ mahin ti pathavinissitasabbajanakāyaṃ .
3183. Evaṃ sabbalokassa lokiyalokuttarasampattisādhanatthāya attano puññapariṇāmaṃ katvā idāni viditalokuttarasampattinipphādanavaseneva puññapariṇāmaṃ karonto āha ‘‘ iman ’’ tiādi .
Iminā attano viracitaṃ paccakkhaṃ vinicchayamāha .
Sārabhūtan ti sīlasārāditividhasikkhāsārassa pakāsanato hatthasāramiva bhūtaṃ .
Hitan ti tadatthe paṭipajjantānaṃ anupādisesanibbānāvasānassa hitassa āvahanato , saṃsāradukkhassa ca vūpasamanato
M2.398 amatosadhaṃ viya hitaṃ .Atthayuttan ti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vinayanādīhi yuttattā atthayuttaṃ .
Karontenāti racayantena mayā .
Yaṃ puññaṃ pattan ti kārakaṃ punātīti puññaṃ , pujjabhavaphalanipphādanato vā ‘‘ puññan ’’ ti saṅkhaṃ gataṃ yaṃ kusalakammaṃ aparimeyyabhavapariyantaṃ pasutaṃ adhigataṃ .
Tena puññena hetubhūtena .
Ayaṃ lokoti ayaṃ sakalopi sattaloko .
Munindappayātan ti munindena sammāsambuddhena sampattaṃ .
Vītasokan ti vigatasokaṃ .
Sokaparidevadukkhadomanassaupāyāsādīhi vigatattā , tesaṃ nikkamananimittattā ca apagatasokādisaṃsāradukkhaṃ .
Sivaṃ puraṃ nibbānapuraṃ pāpuṇātu sacchikarotu , kilesaparinibbānena , anupādisesāya nibbānadhātuyā ca parinibbātūti vuttaṃ hoti .
Iti tambapaṇṇiyenātiādi pakaraṇakārakassa pabhavasuddhibāhusaccādiguṇamukhena pakaraṇe gāravaṃ janetukāmena etassa sissena ṭhapitaṃ vākyaṃ .
Tattha tambapaṇṇiyenāti tambapaṇṇimhi jāto , tattha vidito , tato āgatoti vā tambapaṇṇiyo , tena .
Byākaraṇamavecca adhītavāti veyyākaraṇo , paramo ca uttamo ca so veyyākaraṇo cāti paramaveyyākaraṇo , tena .
Tīṇi piṭakāni samāhaṭāni , tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samāhāro vā tipiṭakaṃ , nīyanti bujjhīyanti seyyatthikehīti nayā , nayanti vā etehi lokiyalokuttarasampattiṃ
V2.312 visesenāti nayā , pāḷinayaatthanayaekattanayādayova , tipiṭake āgatā nayā tipiṭakanayā , vidhānaṃ pasāsanaṃ , pavattanaṃ vā vidhi , tipiṭakanayānaṃ vidhi tipiṭakanayavidhi , tipiṭakanayavidhimhi kusalo tipiṭakanayavidhikusalo , tena .Paramā
M2.399 ca te kavijanā cāti paramakavijanā , paramakavijanānaṃ hadayāni paramakavijanahadayāni , padumānaṃ vanāni padumavanāni , paramakavijanahadayāni ca tāni padumavanāni cāti paramakavijanahadayapadumavanāni , tesaṃ vikasanaṃ bodhaṃ sūriyo viya karotīti paramakavijanahadayapadumavanavikasanakaro , tena .Kavī ca te varā cāti kavivarā , kavīnaṃ varāti vā kavivarā , kavivarānaṃ vasabho uttamo kavivaravasabho , tena , kavirājarājenāti attho .
Paramā ca sā rati cāti paramarati , paramaratiṃ karontīti paramaratikarāni , varāni ca tāni madhurāni cāti varamadhurāni , varamadhurāni ca tāni vacanāni cāti varamadhuravacanāni , paramaratikarāni ca tāni varamadhuravacanāni cāti paramaratikaravaramadhuravacanāni , uggiraṇaṃ kathanaṃ uggāro , paramaratikaravaramadhuravacanānaṃ uggāro etassāti parama … pe … vacanuggāro , tena .
Uragapuraṃ paramapaveṇigāmo assa nivāsoti uragapuro , tena .
Buddhadattenāti evaṃnāmakena therena , ācariyabuddhadattattherenāti attho .
Ayaṃ vinayavinicchayo racitoti sambandho .
Niṭṭhitā cāyaṃ vinayatthasārasandīpanī nāma
Vinayavinicchayavaṇṇanā .
Vinayavinicchaya-ṭīkā samattā .
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa