Dutiyapārājikakathāvaṇṇanā

39. Idāni dutiyaṃ pārājikavinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ ādiyanto ’’ tiādi .

Tattha ‘‘ theyyacittenā ’’ ti pāṭhaseso .

So ca paccattekavacanantehi sabbapadehi yojetabbo , theyyacittena ādiyanto parājitoti sambandho .

Parasantakaṃ ārāmādiṃ abhiyuñjitvā sāmikaṃ parājetvā theyyacittena gaṇhanto tadatthāya kate pubbapayoge dukkaṭaṃ , sāmikassa vimatuppādane thullaccayañcaV1.40 āpajjitvā tassa ca attano ca dhuranikkhepena pātimokkhasaṃvarasīlasampattiyā adāyādo hutvā parājito hotīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Tathā ’’ ti ca ‘‘ apī ’’ ti ca ‘‘ parājito ’’ ti ca ‘‘ theyyacittenā ’’ ti iminā saha ekato katvā ‘‘ haranto ’’ tiādīhi catūhipi padehi yojetabbaṃ .

Theyyacittena harantopi tathā parājitoti yojanā sīsādīhi parasantakaṃ bhaṇḍaṃ haranto theyyacittena bhaṇḍassa āmasaneM1.51 dukkaṭañca phandāpane thullaccayañca āpajjitvā sīsato khandhoharaṇādipayogaṃ karontopi tathā parājito hotīti attho .

Theyyacittena avaharantopi tathā parājitoti yojanā .

Ayaṃ panettha attho – aññehi saṅgopanādiṃ sandhāya attani upanikkhittabhaṇḍaṃ ‘‘ dehi me bhaṇḍan ’’ ti codiyamāno ‘‘ na mayā gahitan ’’ tiādinā musā vatvā theyyacittena gaṇhantopi tassa vimatuppādane thullaccayamāpajjitvā tatheva dhuranikkhepena parājito hotīti .

‘‘ Nāhaṃ aggahesin ’’ tiādinā avajānitvā paṭikkhipitvā haranto ‘‘ avaharanto ’’ ti vutto .

Theyyacittena iriyāpathaṃ vikopentopi tathā parājitoti yojanā .

Yaṃ pana aññesaṃ bhaṇḍaharaṇakamanussādīnamaññataraṃ ‘‘ tena bhaṇḍena saha gaṇhāmī ’’ ti bhaṇḍaṃ harantaṃ theyyacittena nivāretvā attanā icchitadisābhimukhaṃ katvā tassa pakatiiriyāpathaṃ vikopentopi paṭhamapāduddhārena thullaccayamāpajjitvā dutiyapadavārātikkamena tatheva parājito hotīti attho .

Theyyacittena ṭhānā cāventopi tathā parājitoti yojanā .

Thalādīsu ṭhitaṃ bhaṇḍaṃ theyyacittena avaharitukāmatāya ṭhitaṭṭhānato apanentopi dutiyapariyesanādīsu āmasanāvasānesu sabbesupi payogesu dukkaṭāni ca phandāpane thullaccayañca āpajjitvā upari vakkhamānappakāresu viya ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi apanento tatheva parājito hotīti attho .

Evametāya gāthāya ‘‘ ādiyeyya hareyya avahareyya iriyāpathaṃ vikopeyya ṭhānācāveyya saṅketaṃ vītināmeyyā ’’ tiM1.52 ( pārā .92) padabhājanāgatesu chasu padesu ādo pañca padāni saṅgahetvāV1.41 chaṭṭhaṃ padaṃ kasmā na saṅgahitanti ce ?

Ayaṃ gāthā na taṃpadabhājanaṃ dassetuṃ vuttā , atha kho tesaṃ padānaṃ vinicchayaṃ sandhāya aṭṭhakathāsu ( pārā . aṭṭha .1.92) vuttapañcavīsatiavahāre dassetuṃ tadavayavabhūtapañcapañcakāni dassetukāmena vuttā , tasmā ettha chaṭṭhaṃ padaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Atha vā vakkhamāne tatiyapañcake nissaggiyāvahārapadena , pañcamapañcake parikappāvahārapadena ca saṅgayhamānattā ettha nānekabhaṇḍapañcakadvayaṃ asaṅkarato dassetuṃ chaṭṭhaṃ padaṃ na gahitanti veditabbaṃ .

40. Imasmiṃ adinnādānapārājike vatthumhi otiṇṇe kattabbavinicchayassa pañcavīsatiavahārānaṃ aṅgāni honti , te ca nānābhaṇḍapañcakaṃ ekabhaṇḍapañcakaṃ sāhatthikapañcakaṃ pubbapayogapañcakaṃ theyyāvahārapañcakanti niddiṭṭhā pañcapañcakabhedā , tattha imāya gāthāya nānekabhaṇḍapañcakadvayappabhede dasa avahāre saṅgahetvā avasesapañcakattayaṃ dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ ti āraddhaṃ .

Tattha tatthāti tissaṃ gāthāyaṃ .

Nānekabhaṇḍānan ti nānā , eko ca bhaṇḍo yesanti viggaho .

Saviññāṇakaaviññāṇakabhaṇḍavasena nānābhaṇḍapañcakañca saviññāṇakabhaṇḍavaseneva ekabhaṇḍapañcakañca veditabbaṃ .

Pañca parimāṇā yesante pañcakā , tesaṃ .

Avahārāti avaharaṇāni , corakammānīti vuttaṃ hoti .

Eteti anantaragāthāya ‘‘ ādiyanto ’’ tiādinā niddiṭṭhā ādiyantādayo .

Paṭipattisantāne visesaṃ vinicchayaṃ bhāveti uppādetīti vibhāvī , vinayadharo , tena vibhāvinā .

Viññātabbāti paresaṃ ārāmādisaviññāṇakavatthūni vā dāsamayūrādiṃ kevalaṃ saviññāṇakavatthumattaṃ vā avaharituṃ katā yathāvuttasarūpā ādiyanādayo ṭhānācāvanapariyosānāM1.53 pañca avahārā yathāvuttanānābhaṇḍaekabhaṇḍavisayā hutvā pavattantīti nānābhaṇḍapañcakaṃ ekabhaṇḍapañcakanti dasa avahārā bhavantīti vinayadharena otiṇṇassa vatthuno vinicchayopakārakattā tathato ñātabbāti attho .

41. Evaṃ pañcavīsati avahāre dassetuṃ vattabbesu pañcasu pañcakesu nānekabhaṇḍapañcakāni dve dassetvā idāni avasesapañcakattayaṃ dassetumāha ‘‘ sāhatthā ’’ tiādi .

Tattha sāhatthoti sako hattho , tena nibbatto , tassa vā sambandhīti sāhattho , avahāro , corena sahatthā kato avahāroti attho .

Āṇattiko cevāti āṇattiyā nibbatto āṇattiko , avahāro , corassa ‘‘ imaṃ nāma bhaṇḍaṃ gaṇhā ’’ ti yassa kassaci āṇāpanenaV1.42 siddho avahāro ca .

Nissaggoti nissajjanaṃ nissaggo , avahāro , suṅkaghātaṭṭhāne , parikappitokāse vā ṭhatvā bhaṇḍassa bahi pātananti vuttaṃ hoti .

Atthasādhakoti pārājikāpattisaṅkhātaṃ atthaṃ sādhetīti atthasādhako , so avahāro ca yathāṇattikaṃ avirādhetvā ekaṃsena avaharantassa ‘‘ asukassa bhaṇḍaṃ avaharā ’’ ti avisesena vā avaharitabbavatthuviseso gahaṇakālo gahaṇadeso gahaṇākāro cāti evamādivisesānamaññatarena visesetvā vā āṇāpanañca ekaṃsena pādagghanakatelapivanakaṃ upāhanādikiñcivatthuṃ telabhājanādīsu pātanādippayogo cāti evamādippayogo ca kiriyāsiddhiyā puretarameva pārājikasaṅkhātassa atthassa sādhanato atthasādhako avahāro cāti vuttaṃ hoti .

DhuranikkhepanañcātiM1.54 dhurassa nikkhepanaṃ dhuranikkhepanaṃ , tañca avahāro , parasantakānaṃ ārāmādīnaṃ abhiyogavisaye ca upanikkhittassa bhaṇḍādino visaye ca corassa sāmino vissajjane ca sāmino ca , yadā kadāci yathākathañci gaṇhissāmīti gahaṇe nirussāhabhāvasaṅkhāto dhuranikkhepāvahāro cāti vuttaṃ hoti .

Iti idaṃ dhuranikkhepanañca yathāvuttappakāraṃ sāhatthādicatukkañca pañcannaṃ avahārānaṃ samūho pañcakaṃ , sāhatthādipañcakaṃ ‘‘ sāhatthapañcakan ’’ ti vuccati .

Ādi -saddo luttaniddiṭṭhoti veditabbaṃ .

42. Pubbasahapayogā cāti ettha ‘‘ pubbapayogo sahapayogo ’’ ti payoga-saddo paccekaṃ yojetabbo .

‘‘ Āṇattivasena pubbapayogo veditabbo ’’ ti aṭṭhakathā vacanato ( pārā . aṭṭha .1.92) yathāṇattikamavirādhetvā gaṇhato ‘‘ asukassa itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā ’’ ti āṇāpanaṃ pubbapayogo nāma avahāro .

Kāyena , vācāya vā payujjanaṃ āṇāpanaṃ payogo , āṇattassa bhaṇḍaggahaṇato pubbattā pubbo ca so payogo cāti pubbapayogo avahāroti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Ṭhānācāvanavasena sahapayogo veditabbo ’’ ti aṭṭhakathā vacanassa upalakkhaṇapadattā ṭhānācāvanañca parāyattabhūmigahaṇe khīlasaṅkamanādikañca sahapayogo avahāroti veditabbo .

Saṃvidāharaṇan ti bahūhi ekato hutvā ‘‘ idaṃ nāma bhaṇḍaṃ avaharissāmā ’’ ti saṃvidahitvā sabbehi , ekato vā sabbesaṃ anumatiyā ekena vā gantvā parasantakassa theyyacittena haraṇasaṅkhāto saṃvidāvahāro ca .

Samaṃ ekī hutvā visuṃ ekenāpi theyyacittena pāde vā pādāraheV1.43 vā gahite katamantanānaṃ sabbesampi pārājikaṃ hotīti daṭṭhabbaṃM1.55 .

Saṃvidahitvā mantetvā avaharaṇaṃ saṃvidāharaṇaṃ .

Niruttinayena saddasiddhi veditabbā .

‘‘ Saṃvidāharaṇan ’’ ti ‘‘ saṃvidāvahāro ’’ ti imassa vevacanaṃ .

‘‘ Sambahulā saṃvidahitvā eko bhaṇḍaṃ avaharati , āpatti sabbesaṃ pārājikassā ’’ ti ( pārā .118) vacanato evaṃ sahakatamantanesu ekenāpi theyyacittena pāde vā pādārahe vā gahite katamantanānaṃ sabbesaṃ pārājikaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .

Saṅketakamman ti pubbaṇhādikālaparicchedena sañjānanaṃ saṅketo , tena kataṃ kammaṃ avaharaṇaṃ saṅketakammaṃ nāma .

Taṃ pana purebhattādīsu kañci kālaṃ paricchinditvā ‘‘ imasmiṃ kāle itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā ’’ ti vutte tasmiṃyeva kāle taṃyeva yathāvuttaṃ bhaṇḍaṃ avaharati ce , saṅketakārakassa saṅketakkhaṇeyeva pārājikanti saṅkhepato veditabbaṃ .

Nemittan ti parabhaṇḍāvahārassa hetuttā akkhinikhaṇanādi nimittaṃ nāma , tena nibbattaṃ nemittaṃ , avaharaṇasaṅkhātakammaṃ avahāro .

‘‘ Mayā akkhimhi nikhaṇite vā bhamumhi ukkhitte vā itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā ’’ ti āṇattena taṃ nimittaṃ disvā vuttameva bhaṇḍaṃ vuttaniyāmamavirādhetvā gahitaṃ ce , nimittakārakassa nimittakaraṇakkhaṇeyeva pārājikaṃ hoti .

Vuttaniyāmaṃ virādhetvā gahitaṃ ce , nimittakārako muccati , avahārakasseva pārājikaṃ .

Pubbapayogo ādi yassa taṃ pubbapayogādi , pubbapayogādi ca taṃ pañcakañcāti viggaho .

43. Theyyañca pasayhañca parikappo ca paṭicchanno ca kuso ca theyyapasayhaparikappapaṭicchannakusā , te ādī upapadabhūtā yesaṃ avahārānaṃ te theyya … pe … kusādikāM1.56 , avahārā , iminā theyyāvahāro ca … pe … kusāvahāro cāti vuttaṃ hoti .

Tattha theyyāvahāroti theno vuccati coro , tassa bhāvo theyyaṃ , ettha na-kāralopo niruttinayena daṭṭhabbo , tena avaharaṇaṃ theyyāvahāro , sandhicchedādivasena adissamānena gahaṇañca kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vañcetvā gahaṇañca theyyāvahāro .

Pasayha abhibhavitvā avaharaṇaṃ pasayhāvahāro , gāmavilopakā viya sāmike abhibhavitvā gahaṇañca rājabhaṭādayo viya abhibhavitvā nibaddhakaraggahaṇe adhikaggahaṇañca pasayhāvahāro .

VatthasuttādikaṃV1.44 paricchijja kappetvā avaharaṇaṃ parikappāvahāro , so ca bhaṇḍokāsaparikappavasena duvidho hoti .

Tattha nikkhittabhaṇḍaṃ andhakārappadesaṃ pavisitvā suttādibhaṇḍāni tattha nikkhittāni , te peḷādayo gaṇhantassa ‘‘ vatthāni ce gaṇhissāmi , suttāni ce na gaṇhissāmī ’’ tiādinā nayena parikappetvā ukkhipanaṃ bhaṇḍaparikappapubbakattā bhaṇḍaparikappāvahāro nāma .

Ārāmapariveṇādīni pavisitvā lobhanīyaṃ bhaṇḍaṃ disvā gabbhapāsādatalapamukhamāḷakapākāradvārakoṭṭhakādiṃ yaṃ kiñci ṭhānaṃ parikappetvā ‘‘ etthantare diṭṭho ce , oloketuṃ gahitaṃ viya dassāmi , no ce , harissāmī ’’ ti parikappetvā ādāya gantvā parikappitaṭṭhānātikkamo okāsaparikappapubbakattā okāsaparikappāvahāro nāmāti saṅkhepato veditabbo .

TiṇapaṇṇādīhiM1.57 paṭicchannassa bhaṇḍassa avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro , uyyānādīsu kīḷamānehi vā saṅghaparivisantehi vā manussehi omuñcitvā ṭhapitaṃ alaṅkārādikaṃ yaṃ kiñci bhaṇḍaṃ disvā ‘‘ oṇamitvā gaṇhante āsaṅkantī ’’ ti ṭhatvā tiṇapaṇṇapaṃsuvālukādīhi paṭicchādetvā sāmikesu pariyesitvā adisvā sālayesu gatesu pacchā theyyacittena gahaṇañca tadeva bhaṇḍaṃ kaddamādīsu theyyacittena aṅguṭṭhādīhi pīḷetvā osīdāpetvā heṭṭhābhāgena phuṭṭhaṭṭhānaṃ uparibhāgena atikkamanañca paṭicchannāvahāroti vuttaṃ hoti .

Kusena avahāro kusāvahāro , theyyacittena kusaṃ saṅkāmetvā parakoṭṭhāsassa agghena mahantassa vā samasamassa vā gahaṇanti attho .

Yo pana bhikkhu kusapātanena saṅghassa cīvaresu bhājiyamānesu attano koṭṭhāsena samaṃ vā adhikaṃ vā ūnakaṃ vā agghena pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghanakaṃ aññassa koṭṭhāsaṃ avaharitukāmo attano koṭṭhāse patitaṃ kusaṃ parakoṭṭhāse pātetukāmo uddharati , taṅkhaṇe ca parassa koṭṭhāse pātitakkhaṇe ca na pārājikaṃ anāpajjitvā parakoṭṭhāsato paranāmalikhitaṃ kusaṃ ukkhipento tato kesaggamattampi apanāmeti , pārājiko hoti .

Yadi paṭhamaṃ parakoṭṭhāsato kusaṃ uddharati , uddhaṭakkhaṇe ca attano koṭṭhāse pātitakkhaṇe ca sakanāmalikhitaṃ kusaṃ uddharaṇakkhaṇe ca pārājikaṃ anāpajjitvā parakoṭṭhāse pātanakkhaṇe hatthato kesaggamattampi mutte pārājiko hoti .

YadiV1.45 dvepi kuse paṭicchādetvā sabbesu bhikkhūsu sakasakakoṭṭhāsaṃ ādāya gatesu yasmiṃ kusaṃ paṭicchādesi , tassa sāmikena āgantvā ‘‘ mayhaṃ kuso kasmā naM1.58 dissatī ’’ ti vutte coro ‘‘ mayhampi kuso na dissatī ’’ ti vatvā attano koṭṭhāsaṃ tassa santakaṃ viya dassetvā tasmiṃ vivaditvā vā avivaditvā vā gahetvā gate itaraṃ koṭṭhāsaṃ uddharati ce , uddhaṭakkhaṇeyeva pārājiko hoti .

Yadi paro ‘‘ mayhaṃ koṭṭhāsaṃ tuyhaṃ na demi , tvaṃ tuyhaṃ koṭṭhāsaṃ vicinitvā gaṇhāhī ’’ ti vadati , evaṃ vutte so attano assāmikabhāvaṃ jānantopi parassa koṭṭhāsaṃ uddharati , uddhaṭakkhaṇe pārājiko hoti .

Yadi paro vivādabhīrukattā ‘‘ kiṃ vivādenā ’’ ti cintetvā ‘‘ mayhaṃ vā pattaṃ hotu tuyhaṃ vā , varakoṭṭhāsaṃ tvaṃ gaṇhāhī ’’ ti vadeyya , dinnakaṃ nāma gahitaṃ hotīti pārājikaṃ na hotīti .

Yadi ‘‘ tava ruccanakaṃ gaṇhāhī ’’ ti vutto vivādabhayena attano pattaṃ varabhāgaṃ ṭhapetvā lāmakabhāgaṃ gahetvā gato , coro pacchā gaṇhanto vicitāvasesaṃ nāma aggahesīti pārājiko na hoti .

Evaṃ kusāvahāravinicchayo veditabbo .

Ayamettha pañcavīsatiyā avahāresu saṅkhepo , vitthāro pana samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya vuttanayeneva veditabbo .

44. Ettāvatā adinnādānapārājikassa vinicchayāvayavarūpena uggahetabbe pañcavīsati avahāre dassetvā idāni adinnādānavinicchaye sampatte sahasā āpattiṃ anāropetvā paṭhamaṃ oloketabbāni pañca ṭhānāni dassetuṃ ‘‘ vatthukālagghadese cā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha vatthu nāma avahaṭabhaṇḍaṃ .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

Avahārakena ‘‘ mayā itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avahaṭan ’’ ti vuttepi tassa bhaṇḍassa sassāmikaassāmikabhāvaṃ upaparikkhitvā sassāmikaṃM1.59 ce , avahārakāle tesaṃ sālayabhāvaṃ vā nirālayabhāvaṃ vā niyametvā sālayakāle ce gahitaṃ , bhaṇḍaṃ agghāpetvā māsakaṃ vā ūnamāsakaṃ vā hoti , dukkaṭena , atirekamāsakaṃ vā ūnapañcamāsakaṃ vā hoti , thullaccayena , pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā hoti , pārājikena kātabbo .

Sāmikānaṃ nirālayakāle ce gahitaṃ , natthi pārājikaṃ .

Bhaṇḍasāmike pana bhaṇḍaṃ āharāpente taṃ vā bhaṇḍaṃ tadagghanakaṃ vā dātabbanti .

Kālo nāma avahārakālo .

Bhaṇḍaṃ nāmetaṃ kadāci mahagghaṃ hoti , kadāci samagghaṃ .

TasmāV1.46 avahaṭabhaṇḍassa agghaṃ paricchindantehi avahaṭakālānurūpaṃ katvā paricchindanatthaṃ kālavinicchayo kātabboti vuttaṃ hoti .

Aggho nāma avahaṭabhaṇḍassa aggho .

Ettha ca sabbadā bhaṇḍānaṃ aggho samānarūpo na hoti , navabhaṇḍaṃ mahagghaṃ hoti , purāṇaṃ ce samagghaṃ .

Tasmā avahārakāle bhaṇḍassa navabhāvaṃ vā purāṇabhāvaṃ vā niyametvā aggho paricchinditabboti adhippāyo .

Deso cāti bhaṇḍāvahāradeso .

Ettha ca sabbassāpi bhaṇḍassa uṭṭhānadese samagghaṃ hutvā aññattha mahagghattā avahaṭabhaṇḍe agghaṃ paricchinditvā tadanurūpā āpattiyo niyamantehi agghaṃ paricchindanatthāya avahāradesaṃ niyametvā tasmiṃ dese agghavasena tadanurūpā āpattiyo kāretabbāti adhippāyo .

Paribhogo nāma avahaṭabhaṇḍe avahārato pubbe parehi kataparibhogo .

Ettha ca yassa kassaci bhaṇḍassa paribhogena aggho parihāyatīti bhaṇḍasāmikaṃ pucchitvā tasmiṃM1.60 bhaṇḍe navepi ekavārampi yena kenaci pakārena paribhutte parihāpetvā aggho paricchinditabboti vuttaṃ hoti .

Evamādinā nayena etāni pañca ṭhānāni upaparikkhitvāva vinicchayo kātabboti dassetumāha ‘‘ pañcapi ñatvā etāni kattabbo paṇḍitena vinicchayo ’’ ti .

45. Ettāvatā adinnādānavinicchayāvayavabhūte pañcavīsati avahāre ca pañcaṭṭhānāvalokanañca dassetvā idāni anāgate pāpabhikkhūnaṃ lesokāsapidahanatthaṃ parasantakaṃ yaṃ kiñci vatthuṃ yattha katthaci ṭhitaṃ yena kenaci pakārena gaṇhato mokkhābhāvaṃ dassetukāmena tathāgatena yā panetā –

Bhūmaṭṭhañca thalaṭṭhañca ;

Ākāsaṭṭha mathāparaṃ ;

VehāsaṭṭhoV1.47 dakaṭṭhañca ;

Nāvā yānaṭṭhameva ca .

Bhārā rāma vihāraṭṭhaṃ ;

Khetta vatthuṭṭhameva ca ;

Gāmā raññaṭṭha mudakaṃ ;

Dantapono vanappati .

Haraṇako panidhi ceva ;

Suṅkaghātakaṃ pāṇakā ;

Apadaṃ dvipadañceva ;

Catuppadaṃ bahuppadaṃ .

Ocarakoṇirakkho ca ;

Saṃvidāharaṇampi ca ;

Saṅketakammaṃ nimitta-

Miti tiṃ settha mātikā .

–

NikkhittāM1.61 , tāsaṃ yathākkamaṃ padabhājane , tadaṭṭhakathāya ca āgatanayena vinicchayaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva bhūmaṭṭhe vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ dutiyaṃ vāpī ’’ tiādi .

Tattha dutiyaṃ theyyacittena pariyesato dukkaṭanti sambandho .

Evaṃ sabbapadesu .

Upari sañjātāhi rukkhalatāhi , iṭṭhakapāsāṇādīhi ca sañchannaṃ mahānidhiṃ uddharitukāmena ‘‘ mayā ekeneva na sakkā ’’ ti attano aññaṃ sahāyaṃ pariyesituṃ theyyacittena sayitaṭṭhānā uṭṭhānādīsu sabbapayogesu dukkaṭaṃ hotīti attho .

Kudālaṃ bhūmikhaṇanatthāya piṭakaṃ vāpi paṃsuuddharaṇatthāya yaṃ kiñci bhājanaṃ .

Imesu dvīsu kudālassa ce daṇḍo natthi , daṇḍatthāya rukkhato daṇḍaṃ chindato ca kudālo ce na hoti , kudālakaraṇatthāya ayobījaṃ uddharaṇatthāya akappiyapathaviṃ khaṇantassapi pacchikaraṇatthāya paṇṇāni chindatopi piṭakavāyanatthāya valliṃ chindatopiV1.48 ubhayatthāpi pariyesane musā bhaṇatopi dukkaṭañceva pācittiyañca , itarapayogesu dukkaṭamevāti veditabbaṃ .

Gacchatoti dutiyādiṃ pariyesitvā laddhā vā aladdhā vā nidhiṭṭhānaṃ gacchantassa pade pade dukkaṭan ti attho .

Ettha ca ‘‘ theyyacitto dutiyaṃ vā pariyesatī ’’ tiādi pāḷiyaṃ ( pārā .94)‘‘ theyyacitto ’’ ti vuttattā , idha ‘‘ theyyacittenā ’’ ti vacanato ‘‘ imaṃ nidhiṃ labhitvā buddhapūjaṃ vā karissāmi , saṅghabhattaṃ vā karissāmī ’’ ti evamādinā nayena kusalacittappavattiyā sati anāpattīti daṭṭhabbaṃ .

Pubbayogatoti adinnādānassa pubbapayogabhāvato , dutiyapariyesanādīsu pubbapayogesu dukkaṭanti attho .

DukkaṭañcaM1.62 aṭṭhavidhaṃ hoti pubbapayogadukkaṭaṃ sahapayogadukkaṭaṃ anāmāsadukkaṭaṃ durupaciṇṇadukkaṭaṃ vinayadukkaṭaṃ ñātadukkaṭaṃ ñattidukkaṭaṃ paṭissavadukkaṭanti .

Tattha ‘‘ theyyacitto dutiyaṃ vā kudālaṃ vā piṭakaṃ vā pariyesati gacchati vā , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vuttaṃ pubbapayogadukkaṭaṃ nāma .

Idha pācittiyaṭṭhāne pācittiyaṃ , itaresu pubbapayogesu dukkaṭaṃ .

‘‘ Tatthajātakaṃ kaṭṭhaṃ vā lataṃ vā chindati , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vuttaṃ sahapayogadukkaṭaṃ .

Idha adinnādānasahitapayogattā pācittiyavatthumhi , itaratra ca dukkaṭamevāti ayamettha viseso .

Muttāmaṇiādīsu dasasu ratanesu , sāliādīsu sattasu dhaññesu , sabbesu ca āvudhabhaṇḍādīsu āmasanapaccayā dukkaṭaṃ anāmāsadukkaṭaṃ .

Kadalināḷikerapanasādirukkhaṭṭhameva phalaṃ āmasantassa vuttaṃ dukkaṭaṃ durupaciṇṇadukkaṭaṃ .

Upacaraṇaṃ upaciṇṇaṃ , parāmasananti attho .

Duṭṭhu upaciṇṇaṃ durupaciṇṇaṃ , durupaciṇṇe dukkaṭaṃ durupaciṇṇadukkaṭaṃ .

Bhikkhācārakāle patte rajasmiṃ patite pattaṃ appaṭiggahetvā vā adhovitvā vā bhikkhāpaṭiggahaṇena dukkaṭaṃ vinayadukkaṭaṃ , vinaye paññattaṃ dukkaṭaṃ vinayadukkaṭaṃ .

Kiñcāpi avasesadukkaṭānipi vinaye paññattāneva , tathāpi ruḷhiyā mayūrādisaddehi morādayo viya idameva tathā vuccati .

‘‘ Sutvā na vadanti , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vuttaṃ ñātadukkaṭaṃ nāma .

Ekādasasu samanubhāsanāsu ‘‘ ñattiyā dukkaṭan ’’ ti vuttaṃ ñattidukkaṭaṃ .

‘‘ Tassa bhikkhave bhikkhuno purimikā ca na paññāyati , paṭissave ca āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( mahāva .207) vuttaṃ paṭissavadukkaṭaṃ nāma .

Imesu aṭṭhasu dukkaṭesu idha āpajjitabbaṃ dukkaṭaṃ pubbapayogadukkaṭaṃ nāma .

Tenāha ‘‘ pubbayogato ’’ ti .

GāthābandhasukhatthaṃV1.49 upasaggaṃ anādiyitvā ‘‘ pubbapayogato ’’ ti vattabbe ‘‘ pubbayogato ’’ ti vuttanti gahetabbaṃ .

EtthaM1.63 ca kiñcāpi imesu dukkaṭesu asaṅgahitāni ubhatovibhaṅgāgatāni divāseyyādidukkaṭāni ceva khandhakāgatāni ca bahūni dukkaṭāni santi , tāni panettha vinayadukkaṭeyeva saṅgahitabbāni .

‘‘ Vinaye paññattaṃ dukkaṭaṃ vinayadukkaṭan ’’ ti hi sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī .2.94) vuttanti .

Aṭṭhakathāyaṃ ( pārā . aṭṭha .1.94) pana rajokiṇṇadukkaṭasseva ‘‘ vinayadukkaṭan ’’ ti gahaṇaṃ upalakkhaṇamattaṃ .

Itarathā aṭṭha dukkaṭānīti gaṇanāparicchedoyeva niratthako siyāti pubbapayoge dukkaṭādīnampi vinayadukkaṭeyeva saṅgahetabbabhāvepi katipayāni dassetvā itaresamekato dassanatthaṃ tesaṃ visuṃ gahaṇaṃ suttaṅgasaṅgahitattepi geyyagāthādīnaṃ aṭṭhannaṃ visuṃ dassanaṃ viyāti veditabbaṃ .

46. Tatthajātakaṃ kaṭṭhaṃ vāti tasmiṃ ciranihitanidhūpari jātaṃ allaṃ sukkhaṃ kaṭṭhaṃ vā .

Lataṃ vāti tādisaṃ valliṃ vā .

Idaṃ upalakkhaṇaṃ tiṇādīnaṃ khuddakagacchānañca gahetabbattā .

Ubhayatthāpīti alle ca sukkhe cāti vuttaṃ hoti .

Allarukkhādīni chindato pācittiyaṃ ahutvā dukkaṭamattassa bhavane kāraṇaṃ dasseti ‘‘ sahapayogato ’’ ti .

Avahārena sahitapayogattā pācittiyaṭṭhānepi dukkaṭamevāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Sahapayogato ubhayatthāpi dukkaṭan ’’ ti vadanto paṭhamagāthāya dassitapubbapayogato imāya dassitasahapayogassa visesaṃ dasseti .

47. Pathavin ti kappiyaṃ vā akappiyaṃ vā pathaviṃ .

Akappiyapathaviṃ khaṇato sahapayogattā dukkaṭameva .

Byūhatoti paṃsuṃ ekato rāsiṃ karontassa .

‘‘ Viyūhati ekapasse rāsiṃ karotī ’’ ti aṭṭhakathā vacanato ūha-iccetassa dhātuno vitakke uppannattepi dhātūnamanekatthattā vi-upasaggavasenaM1.64 idha rāsikaraṇe vattatīti gahetabbaṃ .

Rāsibhūtaṃ paṃsuṃ kudālena vā hatthena vā pacchiyā vā uddharantassa ca apanentassa ca payogagaṇanāya dukkaṭaṃ paṃsumeva vāti ettha avuttasamuccayatthena vā -saddena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .

Āmasantassāti nidhikumbhiṃ hatthena parāmasantassa .

Vāti samuccaye .

Dukkaṭan ti duṭṭhu kataṃ kiriyaṃ satthārā vuttaṃ virādhetvā khalitvā katattāti dukkaṭaṃ .

Vuttañcetaṃ parivāre ( pari .339)–

‘‘ DukkaṭantiV1.50 hi yaṃ vuttaṃ , taṃ suṇohi yathātathaṃ ;

Aparaddhaṃ viraddhañca , khalitaṃ yañca dukkaṭan ’’ ti .

Duṭṭhu vā virūpaṃ kataṃ kiriyāti dukkaṭaṃ .

Vuttampi cetaṃ parivāre ( pari .339)–

‘‘ Yaṃ manusso kare pāpaṃ , āvi vā yadi vā raho ;

‘ Dukkaṭan ’ ti pavedenti , tenetaṃ iti vuccatī ’’ ti .

Evaṃ ‘‘ tatthajātakan ’’ tiādigāthādvayāgataṃ chedanadukkaṭaṃ khaṇanadukkaṭaṃ byūhanadukkaṭaṃ uddharaṇadukkaṭaṃ āmasanadukkaṭanti pañcasu sahapayogadukkaṭesu purimapurimapayogehi āpannā dukkaṭāpattiyo pacchimaṃ pacchimaṃ dukkaṭaṃ patvā paṭipassambhanti , taṃtaṃpayogāvasāne lajjidhammaṃ okkamitvā oramati ce , taṃtaṃdukkaṭamattaṃ desetvā parisuddho hoti .

Dhuranikkhepamakatvā phandāpentassa thullaccayaṃ patvā āmasanadukkaṭaṃ paṭipassambhatīti mahāaṭṭhakathāyaṃ ( pārā . aṭṭha .1.94) vuttaṃ .

Yathāpāḷiyā gayhamāne purimapurimāpattīnaṃ paṭipassaddhi ‘‘ ñattiyā dukkaṭaṃ , dvīhiM1.65 kammavācāhi thullaccayā paṭipassambhantī ’’ ti pāḷiyaṃ ( pārā .414,421,428,439) āgatattā anussāvanāya eva labbhatīti daṭṭhabbaṃ .

Imassa pana suttassa anulomavasena mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttā imasmiṃ adinnādānasikkhāpadepi āpattipaṭipassaddhi pamāṇanti niṭṭhamettha gantabbaṃ .

48.‘‘ Phandāpeti , āpatti thullaccayassa .

Ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .94) vuttaṃ ṭhānācāvane pārājikañca tassa sāmantāpattibhūtaṃ thullaccayañca ṭhānabhedaviññāpanamukhena vattabbanti idāni taṃ dassetumāha ‘‘ mukhepāsan ’’ tiādi .

Tattha mukhe kumbhimukhavaṭṭiyaṃ .

Pāsaṃ pavesetvāti bandhanaṃ pāsaṃ pakkhipitvā .

Khāṇuketi ayokhāṇumhi , khadirakhāṇuke vā .

Baddhakumbhiyā ṭhānabhedo bandhanānaṃ vasā ñeyyoti sambandho .

49. Idāni ṭhānabhedaṃ dasseti ‘‘ dve ’’ tiādinā .

‘‘ Ekasmiṃ khāṇuke ’’ ti iminā dvīsu disāsu vā tīsu catūsu vā disāsu khāṇuke khaṇitvā baddhakhāṇugaṇanāya sambhavanto ṭhānabhedoV1.51 upalakkhito hoti .

Valayaṃ … pe … katāya vā dve ṭhānānīti yojanā .

Vāti samuccaye upalakkhito hoti .

50. Evaṃ ṭhānabhedaṃ dassetvā idāni ṭhānavasena āpajjitabbā āpattiyo dassetumāha ‘‘ uddharantassā ’’ tiādi .

Saṅkhalin ti dāmaṃ .

Thullaccayan ti ekassa santike desetabbāsu āpattīsu thūlattā , accayattā ca thullaccayaṃ nāma .

Vuttañhetaṃ parivāre –

‘‘ ThullaccayantiM1.66 yaṃ vuttaṃ ;

Taṃ suṇohi yathātathaṃ ;

Ekassa mūle yo deseti ;

Yo ca taṃ paṭigaṇhati ;

Accayo tena samo natthi ;

Tenetaṃ iti vuccatī ’’ ti .( pari .339);

Ettha ca thūlaccayanti vattabbe ‘‘ samparāye ca ( saṃ . ni .1.49) suggati , taṃ hoti kaṭukapphalan ’’ tiādīsu ( dha . pa .66) viya lakārassa dvittaṃ , saṃyoge ūkārassa rasso ca veditabbo .

Tato saṅkhalikabhedato paraṃ .

Ṭhānā cāvetīti ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi apaneti .

Ettha ca nāvaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ uddhaṃ vā adho vā tiriyaṃ vā antamaso kesaggamattampi saṅkāmeti , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .99) vuttanayena ‘‘ tiriyan ’’ ti vuttā catasso disā , uddhamadho cāti chaṭṭhānāni .

Tāsu ekaṃ disaṃ apanīyamānāya kumbhiyā taṃdisābhimukhaṃ itaradisāyaṃ ṭhitapasse orimadisāya ṭhitapassena phuṭṭhokāsassa kesaggamattampi anatikkante phandāpanavasena thullaccayaṃ hoti , atikkante ṭhānā cāvitattā pārājikaṃ hotīti veditabbo .

Imameva sandhāyāha ‘‘ ṭhānā cāveti ce cuto ’’ ti .

Eseva nayo phandanarahitāya nidhikumbhiyā ṭhānācāvanepi .

51. Evaṃ paṭhamaṃ bandhanaṃ chinditvā pacchā kumbhiggahaṇe nayaṃ dassetvā idāni paṭhamaṃ kumbhiṃ apanetvā pacchā bandhanāpanayane nayaṃ dassetumāha ‘‘ paṭhaman ’’ tiādi .

So nayoti ‘‘ paṭhamuddhāre thullaccayaṃ , dutiyuddhāre pārājikan ’’ ti tamevatthamatidisati .

52. Valayan tiM1.67V1.52 kumbhiyā baddhasaṅkhalikāya mūle pavesitaṃ valayaṃ .

Mūle ghaṃsanto ito cito ca sāretīti yojanā .

Ghaṃsantoti phusāpento .

Ito cito ca sāretīti orato ca pārato ca sañcāleti .

Rakkhatīti ettha ‘‘ sīlaṃ bhikkhun ’’ ti pāṭhaseso , pārājikaṃ nāpajjatīti vuttaṃ hoti .

Tatthāti tasmiṃ mūle .

Khegataṃ karontovāti sabbapassato mūlaṃ aphusāpetvā ākāsagataṃ karontova .

Parājitoti ṭhānācāvanassa katattā parājayamāpanno hoti .

53. Kumbhimatthake jātanti yojanā .

Cirakālaṃ nihitattā mūlehi kumbhiṃ vinandhitvā ṭhitanti attho .

Samīpe jātaṃ rukkhaṃ chindatoti yojanā .

Ettha ca ‘‘ tatthajātakaṃ kaṭṭhaṃ vā ’’ tiādikāya gāthāya nidhimatthake bhūmiyaṃ ṭhitarukkhalatādiṃ chindantassa āpatti vuttā , imāya pana gāthāya bhūmiṃ nikhaṇitvā otiṇṇakāle nidhiṃ vinandhitvā ṭhitamūlaṃ allarukkhaṃ , khāṇukaṃ vā gahetvā āhāti punaruttidosābhāvo veditabbo .

‘‘ Atatthajan ’’ ti iminā sahapayogābhāvamāha .

Imināva purimagāthāya vuttaṃ kaṭṭhalatādīni nidhisambandhāni ce , yathāvuttadukkaṭassa vatthūni , samīpāni ce , pācittiyasseva vatthūnīti dīpeti .

54. Idāni evaṃ pariyesitvā diṭṭhanidhibhājanaṃ ṭhitaṭṭhānato acāletvā antoṭhitaṃ bhaṇḍamattaṃ gaṇhato vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ antokumbhigatan ’’ tiādi .

Tattha phandāpetīti antocāṭiyā pakkhitte attano bhājane pakkhipituṃ rāsikaraṇādivasena phandāpeti .

Apabyūhati vāti heṭṭhā ṭhitaṃ gaṇhituṃ upari ṭhitāni apanento viyūhati vā .

Atha vā apabyūhantoti ( pārā . aṭṭha .1.94) aṭṭhakathāvacanassa dvidhā karontotiM1.68 gaṇṭhipade attho vuttoti attano bhājane pakkhipituṃ ito cito ca rāsiṃ karontoti attho veditabbo .

Tatthevāti antokumbhiyameva .

55. Harantoti avaharanto .

Muṭṭhiṃ chindatīti attano bhājanaṃ pakkhipitvā gaṇhituṃ asakkuṇeyyo antokumbhimhi hatthaṃ otāretvā kumbhigatabhaṇḍena yathā abaddhaṃ hoti , tathā muṭṭhiyā paricchindati , kumbhigataṃ muṭṭhiyā gaṇhanto kumbhigatena muṭṭhigataṃ yathā asammissaṃ hoti , tathā paricchinditvā pādagghanakaṃ vā atirekapādagghanakaṃ vā gaṇhātīti vuttaṃ hoti .

Attano bhājane gataṃ katvā vā chindatīti yojanā .

Attano bhājanagataṃ katvā kumbhigatena yathāV1.53 asammissaṃ hoti , tathā paricchindatīti attho , sace attano bhājanagataṃ hutvā kumbhigatena asammissaṃ bhaṇḍaṃ pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghati , pārājikoti vuttaṃ hoti .

56. Hāraṃ vāti muttāhāraṃ vā .

Pāmaṅgaṃ vāti suvaṇṇamayaṃ , rajatamayaṃ vā pāmaṅgaṃ dāmaṃ .

Suttāru ḷhanti sutte āruḷhaṃ suttāruḷhaṃ , suttañca suttāruḷhañca suttāruḷhanti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo .

‘‘ Suttena āvutassāpi suttamayassāpi etaṃ adhivacanan ’’ ti aṭṭhakathā vacanato ( pārā . aṭṭha .1.94) paṭhamamuttāhāraṃ vinā suvaṇṇarajatapavāḷādimaṇikaṃ vā suttesu āvuṇitvā katā nānāvaliyo ceva suttamayāni ca bhaṇḍāni gahetabbāni .

Kumbhiyā ṭhitanti pāṭhaseso .

Phandāpetīti theyyacittena gaṇhitukāmatāya cāleti .

Yathāvatthun ti vītikkamānurūpaṃ thullaccayaṃ hotīti adhippāyo .

Ṭhānā cāvetīti ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi atikkāmetiM1.69 .

Cutoti pātimokkhasaṃvarasīlā parihīnoti attho .

Aparipuṇṇāya kumbhiyāekadesaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ tato tato kesaggamattampi ṭhānaṃ apanetvā tattheva antokumbhiyā aññaṃ ṭhānaṃ nentassa ca tattheva ākāsagataṃ karontassa ca ‘‘ attano bhājanagataṃ vā karoti , muṭṭhiṃ vā chindatī ’’ ti ( pārā .94) etehi sadisattā vatthumhi pādaṃ agghante pārājikā hotīti mahāaṭṭhakathāyaṃ ( pārā . aṭṭha .1.94) idaṃ sanniṭṭhānaṃ .

Bhājanatale koṭiṃ ṭhapetvā kamena sakalabhājanakucchiṃ teneva pūretvā mukhavaṭṭiyā ekā koṭi nikkhittā ce , tathāṭhapitassa hārādino sakalabhājanaṃ aṭṭhānanti koṭiṃ gahetvā ujukaṃ ukkhipantassa osānakoṭi bhājanatalato kesaggamattampi ākāsagataṃ karoto ca mukhavaṭṭiyaṃ ghaṃsitvā ākaḍḍhantassa sakalabhājanodaraṃ khepetvā mukhavaṭṭiyā ṭhapitakoṭiyā phuṭṭhaṭṭhānaṃ aparāya koṭiyā kesaggamattampi atikkāmayato ca bhājanakucchiyā upaḍḍhaṃ vatthādinā kenaci pūretvā tassopari ṭhapitahārādisuttāruḷhassa ṭhitokāsameva ṭhānanti tato kesaggamattaṃ apanentassapi pārājikaṃ hotīti vuttaṃ hoti .

57. Sappiādīsūti bhājanagatesu sappiādidravavatthūsu yaṃ kiñci .

Pādapūraṇan ti pādaṃ pūretīti pādapūraṇaṃ , pādagghanakanti attho .

Pivato parājayoti sambandho .

Kadāti ce ?

EkenevaV1.54 payogena pītamatte pādapūraṇeti yojanā .

‘‘ Mukhagataṃ vinā ’’ ti pāṭhaseso .

Tattha ekeneva payogenāti dhuranikkhepamakatvā ekābaddhaṃ katvā ākaḍḍhetvāM1.70 pivanapayogena .

‘‘ Mukhagataṃ vinā ’’ ti iminā sace galagateneva pādo pūrati , antogalaṃ paviṭṭheti vuttaṃ hoti .

Mukhagatena pūrati , mukhagataṃ bhājanagatena viyojetvā oṭṭhesu pihitesūti vuttaṃ hoti .

Veḷunaḷādīhi ākaḍḍhetvā pivantassa nāḷagatena pūrati , nāḷagataṃ bhājanagatena viyojetvā nāḷikoṭiyaṃ aṅguliyā pihitāyanti vuttaṃ hoti .

Idaṃ ‘‘ attano bhājanagataṃ vā karoti , muṭṭhiṃ vā chindatī ’’ ti ( pārā .94) vuttanayassa anulomavasena mahāpaccariyādīsu ( pārā . aṭṭha .1.94) aṭṭhakathāsu vuttanayena gahetabbanti adhippāyo .

‘‘ Ekeneva payogena pītamatte parājayo ’’ ti iminā sappiādīsu mahagghesu tattakeneva pādapūraṇañce hoti , ekavārameva mukhena vā sappiādinā vā bhājanagatena ekābaddhabhāve chinnamattepi attano bhājane kumbhiṃ paṇāmetvā pakkhittena kumbhigate chinnamattepi pārājiko hotīti gahetabbaṃ .

58.‘‘ Dhuranikkhepaṃ katvā punappunaṃ pivantassa na parājayo ’’ ti iminā dhuranikkhepamakatvā punappunaṃ pivato parājayoti sāmatthiyā vuttaṃ hoti .

Dhuranikkhepaṃ akatvā punappunaṃ mukhena gahetvā vā puṭādīhi vā gahetvā pādapūraṇamattaṃ pivantassa parājayo hotīti gahetabbaṃ .

59-60.

Sace khipati theyyacittoti sambandho .

Yaṃ kiñci bhaṇḍakan ti telapivanārahaṃ dukūlasāṭakacammakhaṇḍādikaṃ bhaṇḍaṃ .

Telakumbhiyaṃ parassāti labbhati .

Taṃ nikkhittabhaṇḍaṃ .

Dhuvan ti ekaṃsena .

Tāvade vinassatīti sambandho .

Tāvadeti tasmiṃ khaṇeyeva .

Katarasmiṃ khaṇeti āha ‘‘ hatthato muttamatte ’’ ti , telassa pītakālaṃ anāgamma pubbapayogattāM1.71 paṭhamameva hotīti adhippāyo .

Vinassatīti sīlavināsaṃ pāpuṇāti .

Āviñjetvāti paṇāmetvā .

Gāḷetīti paggharāpeti .

‘‘ Sāḷetī ’’ tipi paṭhanti , soyeva attho .

Sāḷa savaneti dhātu .

Tathāti ‘‘ theyyacitto vinassatī ’’ ti ākaḍḍhati , theyyacittena evaṃ karontassa pārājiko hotīti vuttaṃ hoti .

61. Tan ti telassa okiraṇabhāvaṃ ñatvā paṭhamameva tucchabhājane theyyacittena nikkhittaṃ pādagghanakatelapivanakaṃV1.55 taṃ vatthādibhaṇḍaṃ .

‘‘ Uddharantovā ’’ ti sāvadhāraṇavacanena ‘‘ pītamatte parājayo ’’ ti dassitaṃ mahāaṭṭhakathāmataṃ paṭikkhittaṃ hoti .

Dhaṃsitoti ‘‘ sāsanakapparukkhā pātito , pārājikāpannoti adhippāyo .

‘‘ Theyyacitto ’’ ti ākaḍḍhanatthaṃ ‘‘ tathā ’’ ti ānetvā sambandhanīyaṃ .

Iminā suddhacittena gopanatthāya tucchabhājane vatthādiṃ nikkhipitvā aññena taṃ anoloketvā tele āsitte pacchā suddhacitteneva uddharato na dosoti dīpitaṃ hoti .

62. Tatthevāti ṭhitaṭṭhāneyeva .

Bhindatoti ṭhānā acāvetvā tiṇajjhāpakassa viya bhikkhuno ṭhānācāvanādhippāyaṃ vinā pāsāṇādinā kenaci paharitvā bhindato .

‘‘ Mantosadhānubhāvena bhindato ’’ ti ca vadanti .

Chaḍḍentassāti achaḍḍetukāmassāpi sato paripuṇṇatelaghaṭādīsu cāpallena vālukaṃ vā udakaṃ vā okiritvā uttarāpentassāti attho .

‘‘ Udakamātikaṃ ghaṭābhimukhaṃ katvā opilāpentassā ’’ ti vadanti .

Ṭhānācāvanādhippāye satipi theyyacittābhāvena pārājikā na vijjati , bhaṇḍadeyyaṃM1.72 pana hotīti sanniṭṭhānaṃ .

Jhāpentassāti kaṭṭhāni pakkhipitvā jhāpentassa .

Aparibhogaṃ karontassāti uccārapassāvādimokiritvā aparibhogaṃ karontassa .

Dukkaṭan ti etesu bhindanādīsu catūsupi ṭhānesu padabhājaniyaṃ dukkaṭameva āgatattā vuttaṃ .

Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā .

63. Idāni thalaṭṭhe vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ ṭhapitan ’’ tiādi .

Tattha pattharitvāti attharitvā .

Ettha ca -saddo avuttasampiṇḍanattho , tena thale rāsikatadhaññādīsu vinicchayo nimikumbhiyā vuttavinicchayānusārena viññātuṃ sakkāti taṃ sarūpato avuttaṃ samuccinoti .

Attharaṇādikan ti paccattharaṇādikaṃ .

Veṭhetvā uddharantassāti kilañjasaṃharaṇaniyāmena vaṭṭetvā saṃharitvā uddharantassa .

Mutte ṭhānāti kamena saṃharitvā ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi mutte sati .

Parābhavoti sāsanato parihīno .

64. Evaṃ attharitvā ṭhapitavatthādīnaṃ saṃharitvā gahaṇe vinicchayaṃ dassetvā tiriyato ākaḍḍhane vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ orimantenā ’’ tiādi .

Pi , vāti pakārantarameva samuccinoti .

Ujukaṃ kaḍḍhatopi vāti attharitvā ṭhapitavatthādikaṃ catūsu disāsu ekaṃ disaṃ ujukamākaḍḍhatoV1.56 ca pārājikaṃ hoti .

Kadāti ce ?

Etthāpi orimantena phuṭṭhamokāsaṃ pārimantato atikkante pārājikanti yojanā .

Orimantena phuṭṭhamokāsan ti gahetvā ākaḍḍhantassa attano ṭhitadisāgatapariyantena phusitvā ṭhitaṭṭhānaṃ .

Pārimantatoti pārimantena , karaṇatthe to-paccayo .

ThalaṃM1.73 nāma paṭicchannāpaṭicchannabhūmipāsādapabbatatalādīni , tatraṭṭhaṃ dhaññādibhaṇḍaṃ thalaṭṭhaṃ nāma hoti .

Tattha sabbattha vinicchayo vuttanayena veditabbo .

Thalaṭṭhakathāvaṇṇanā .

65-6.

Paricchedāti ṭhānaparicchedā .

Sesaṃ suviññeyyameva .

67-8.

Khegatan ti ākāsagataṃ .

Assāti morassa .

Tan ti moraṃ .

69. Ṭhānāti yathāparicchinnā chabbidhā ṭhānā .

Tassāti morassa phandāpaneti yojanā .

Tassāti vā bhikkhussa thullaccayamudīritaṃ .

70. Aggahetvā hatthena leḍḍukhipanādipayogena moraṃ tāsetvā ṭhitaṭṭhānato apaneti .

Attano ṭhānāti morassa attano chappakāraṭṭhānā .

Sayaṃ ṭhānāti bhikkhu sakaṭṭhānā , samaṇabhāvatoti vuttaṃ hoti .

71-2.

Idāni ‘‘ ṭhānā cāveti ce moran ’’ ti dassitaṃ ṭhānācāvanaṃ vibhāvetumāha ‘‘ phuṭṭhokāsan ’’ tiādi .

73. Kare nilīyatīti pasāritahatthatale nisīdati .

75. Uḍḍetvāti ākāsaṃ uppatitvā .

76. AṅgeV1.57 nilīnan ti aṃsakūṭādisarīrāvayave nilīnaṃ .

Pādeti attano paṭhamuddhārapāde .

Dutiye pāde .

77. Pādānan tiM1.74 dvinnaṃ pādānaṃ .

Kalāpassāti bhūmiyaṃ phusiyamānassa kalāpaggassa .

78. Tato pathavitoti tīhi avayavehi patiṭṭhitapathavippadesato , na paṭhamato tattha dukkaṭattā , na dutiyato tattha thullaccayattā , tatiyā pana ṭhānā kesaggamattampi cāvayato pārājikanti vuttaṃ hoti .

Ettāvatā –

‘‘ Pañjare ṭhitaṃ moraṃ saha pañjarena uddharati , pārājikaṃ .

Yadi pana pādaṃ nagghati , sabbattha agghavasena kattabbaṃ .

Antovatthumhi carantaṃ moraṃ theyyacitto padasā bahivatthuṃ nīharanto dvāraparicchedaṃ atikkāmeti , pārājikaṃ .

Vaje ṭhitabalibaddassa hi vajo viya antovatthu tassa ṭhānaṃ .

Hatthena pana gahetvā antovatthusmimpi ākāsagataṃ karontassa pārājikameva .

Antogāme carantampi gāmaparicchedaṃ atikkāmentassa pārājikaṃ .

Sayameva nikkhamitvā gāmūpacāre vā vatthūpacāre vā carantaṃ pana theyyacitto kaṭṭhena vā kathalāya vā utrāsetvā aṭavībhimukhaṃ karoti , moro uḍḍetvā antogāme vā antovatthumhi vā chadanapiṭṭhe vā nilīyati , rakkhati .

Sace pana aṭavībhimukho uḍḍeti vā gacchati vā ,‘ aṭaviṃ pavesetvā gahessāmī ’ ti parikappe asati pathavito kesaggamattampi uppatitamatte vā dutiyapadavāre vā pārājikaṃ .

Kasmā ?

Yasmā gāmato nikkhamantassa ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ hotī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.96)–

AṭṭhakathāgatoM1.75 vinicchayo upalakkhitoti veditabbaṃ .

Kapiñjarādiparasantakasakuṇesu ca eseva vinicchayo daṭṭhabbo .

79. Patteti dvāre bhikkhāya ṭhitaṃ bhikkhuno hatthagate patte .

Tassa theyyacittassa .

80. AnuddharitvāvātiV1.58 patte patitaṃ suvaṇṇādiṃ hatthena anukkhipitvāva paṭhamapadavāre thullaccayaṃ gammamānattā na vuttaṃ .

81. Hattheti hatthatale .

Vattheti cīvare .

Matthaketi sirasi .

Gāthāchandavasena vā-sadde ākārassa rassattaṃ .

Patiṭṭhitan ti patitaṃ .

Tan ti chijjamānaṃ taṃ suvaṇṇakhaṇḍādi .

Yadi ākāse gacchantaṃ , patantaṃ vā hatthena gaṇhāti .

Gahitahatthe ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ , tato kesaggamattampi apanentassa pārājikaṃ .

Tathā gahetvā theyyacittena gacchato dutiyapāduddhāre .

Vatthādīsu patitepi eseva nayo .

Ākāsaṭṭhakathāvaṇṇanā .

82. Mañcapīṭhādīsūti ettha ādi -saddena mañcapīṭhasadise vehāsabhūte aṭṭavitānādayo saṅgaṇhāti .

Āmāsampīti hatthena vā kāyena vā āmasitabbaṃ vatthādiñca .

Anāmāsampīti tathā aparāmasitabbaṃ suvaṇṇādiṃ .

Āmasantassāti hatthādīhi parāmasantassa .

‘‘ Dukkaṭan ’’ ti iminā phandāpane thullaccayañca ṭhānācāvane pārājikañca heṭṭhā thalaṭṭhe vuttanayena viññātuṃ sakkāti atidisati .

Ṭhānaparicchedo pana mañcādīhi eva ukkhipantassa catunnaṃ pādānaṃ vasena , tatraṭṭhameva gaṇhantassa mañcassa catūsu pādasīsesu phusitvāM1.76 majjhe aphusitvā ṭhitassa khalimakkhitathaddhasāṭakassa catunnaṃ pādasīsānaṃ vasena , aṭanīsu phusitvā ṭhitassa aṭanīnaṃ vasena vā veditabbo .

83. Vaṃseti cīvaravaṃse , iminā cīvaranikkhepanatthāya ṭhapitarukkhadaṇḍasalākārajjuādayo upalakkhitā .

Oratoti attano ṭhitadisābhimukhato .

Bhogan ti saṃharitvā cīvaraṃ tassa nāmetvā ṭhapitamajjhaṭṭhānaṃ .

Antan ti nāmetvā ekato kataṃ , ubhayānaṃ vā antaṃ .

Pārato katvāti vaṃsato parabhāge katvā .

84. Cīvarena phuṭṭhokāsoti cīvarena phuṭṭhaṭṭhānaṃ .

Tassāti tathā ṭhapitassa cīvarassa .

So sakalo cīvaravaṃso ṭhānaṃ na tu hotīti matoti sambandho .

85-6.

OrimantenaV1.59 phuṭṭhaṃ vā taṃ okāsanti sambandho .

Cīvarabhogaṃ gahetvā theyyacittena attano abhimukhaṃ ākaḍḍhato attano ṭhitadisāya cīvaravaṃse cīvarena phusitvā ṭhitaṭṭhānapariyantaṃ itarena atikkāmayato cutīti sambandho .

Itarena pārimantena bhittidisāya cīvarassa phuṭṭhokāsapariyantaṃ itarena phuṭṭhaṃ taṃ okāsaṃ orimantena atikkāmayato vā cutīti yojanā .

Itarenāti pārimantena bhittipasse cīvaravaṃse phusitvā ṭhitacīvarapariyantena .

Phuṭṭhaṃ cīvaravaṃsokāsaṃ .

Orimantenāti attano ṭhitadisāya cīvaravaṃse phusitvā ṭhapitacīvarappadesena .

Atikkāmayatoti kesaggamattampi atikkāmentassa .

Evaṃ dīghantākaḍḍhane sambhavantaṃ vikappaṃ dassetvā idāni tiriyantena atikkamanavidhiṃ dassetumāha ‘‘ dakkhiṇantenā ’’ tiādi .

Punāti atha vā .

Dakkhiṇantena phuṭṭhaṭṭhānaṃ vāmantenaM1.77 atikkāmayato cutīti yojanā .

Cīvaraṃ harituṃ cīvarābhimukhaṃ ṭhitassa attano dakkhiṇapasse cīvarakoṭiyā phuṭṭhaṃ cīvaraṭṭhitappadesaṃ vāmapasse cīvarantena atikkāmayato pārājikamevāti attho .

Vāmantena phuṭṭhaṭṭhānaṃ itarena atikkāmayato vā cutīti yojanā .

Vāmantena phuṭṭhaṭṭhānan ti cīvarābhimukhaṃ ṭhitassa vāmapasse cīvarantena phuṭṭhaṃ cīvaraṭṭhitappadesaṃ .

Itarena dakkhiṇapasse cīvarantena atikkāmayato vā cuti pārājikā hotīti attho .

87. Vaṃsatoti cīvarena phusitvā ṭhitacīvaravaṃsappadesato .

‘‘ Kesaggamattan ’’ ti katthaci potthake likhanti , taṃ na gahetabbaṃ .

‘‘ Ukkhitte ’’ ti bhummekavacanantena samānādhikaraṇattā paccattekavacanantatā na yujjatīti .

‘‘ Kesaggamatte ukkhitte ’’ ti katthaci pāṭho dissati , so ca pamāṇaṃ .

88. Vimocento thullaccayaṃ phuseti yojanā .

Cīvaravaṃse phusāpetvā , aphusāpetvā vā rajjuyā bandhitvā ṭhapitacīvaraṃ gaṇhitukāmo theyyacittena bandhanaṃ mocento thullaccayaṃ āpajjatīti attho .

Mutteti muttamatte .

Pārājiko hoti ṭhānā cutabhāvatoti adhippāyo .

89. Veṭhetvāti ettha ‘‘ vaṃsamevā ’’ ti sāmatthiyato labbhati .

Cīvaravaṃsaṃ paliveṭhetvā tattheva ṭhapitacīvaraṃ nibbeṭhentassa bhikkhunopi ayaṃ nayoti sambandho .

Nibbeṭhentassāti viniveṭhentassa .

Ayaṃ nayoti ‘‘ nibbeṭhentassa thullaccayaṃ , nibbeṭhite pārājikan ’’ ti yathāvuttanayamatidisatiV1.60 .

Valayaṃ chindato vāpi ayaṃ nayoti sambandho .

‘‘ Bhikkhuno , vaṃse , ṭhapitaṃ , cīvaran ’’ ti ca ānetvā yojetabbaṃ .

Cīvaravaṃse pavesetvāM1.78 ṭhapitaṃ cīvaravalayaṃ yathā chinnamatte ṭhānā cavati , tathā chindantassa bhikkhuno chedane thullaccayaṃ , chinne pārājikanti attho .

Mocentassāpyayaṃ nayoti etthāpi ‘‘ valayan ’’ ti iminā saddhiṃ ‘‘ bhikkhuno ’’ tiādipadāni yojetabbāni .

Cīvaravaṃse ṭhapitaṃ cīvaraṃ valayaṃ mocentassāpi thullaccayapārājikāni pubbe vuttanayāneva .

Iha purimena api -saddena yathāvuttapakāradvaye sampiṇḍite itarena api -saddena avuttasampiṇḍanamantarena atthavisesābhāvato avuttamatthaṃ sampiṇḍeti , tena ‘‘ ākāsagataṃ vā karoti , nīharati vā ’’ ti pakāradvayaṃ saṅgaṇhāti .

Tena rukkhamūle pavesetvā ṭhapitanidhisaṅkhalikavalayamiva cīvaravaṃse sabbaṭṭhānehipi aphusāpetvā cīvaravalayaṃ ākāsagataṃ karontassāpi cīvaravaṃsakoṭiyā bahi nīharantassāpi thullaccayapārājikāni vuttanayeneva ñātabbānīti eteyeva saṅgaṇhāti .

‘‘ Valayaṃ chindato vāpi , mocentassa vāpi , valayaṃ ākāsagataṃ vā karoti , nīharati vā ’’ ti imesu catūsu vikappesu ekampi tathā akatvā cīvaravalayaṃ cīvaravaṃse ghaṃsetvā ito cito ca sañcārentassa cīvaravalayassa sabbopi cīvaravaṃso ṭhānanti ‘‘ ṭhānācāvanaṃ natthī ’’ ti vuttabyatirekavasena dassitabbanti gahetabbaṃ .

90. Ṭhapitassa hīti ettha pasiddhisūcakaṃ hi -saddaṃ ānetvā ‘‘ cīvare viya hī ’’ ti yojetvā visesatthajotakaṃ tu -saddaṃ ānetvā ‘‘ ṭhapitassa tū ’’ ti yojetabbaṃ .

Atha vā nipātānamanekatthattā yathāṭhāne ṭhitānameva visesatthe hi -saddo , pasiddhiyaṃ tu -saddo ca yojetabbo .

Vinicchayo veditabboti yojanā .

Dīghato vā tiriyato vā pasāretvāM1.79 cīvaravaṃse nikkhittassa cīvarassa vinicchayo pana saṃharitvā cīvaravaṃse ṭhapitacīvaravinicchayo viya vutto ,‘‘ orimantena … pe … pārājikaṃ bhave ’’ ti gāthāttaye vuttanayena veditabboti attho .

91. Sikkāyāti olambikādhāre .

Yaṃ bhaṇḍakanti sambandho .

Pakkhipitvāti nivesetvā .

Laggitaṃ hotīti olambitaṃ hoti .

‘‘ Sikkāto taṃ haranto vā cuto ’’ ti etasmiṃ vikappeV1.61 sikkāya phuṭṭhaṭṭhānavasena ṭhānācāvanaṃ veditabbaṃ .

Dutiyavikappe sikkāya , bandhanaṭṭhānassa ca bhittipasse phuṭṭhaṭṭhānaṃ yadi siyā , tassa ca vasena ṭhānācāvanaṃ veditabbaṃ .

92-3.

Kuntādīti ādi -saddena bhindivālādi dīghavatthu gahetabbaṃ .

Taṭṭikākhāṇukā viya bhittiyaṃ paṭipāṭiyā nivesitāni migasiṅgāni vā sūlāni vā nāgadantā nāma .

Agge vāti kuntaphalakoṭiyaṃ vā .

Bunde vāti kuntadantamūle vā .

Parikaḍḍhatoti ujukaṃ ākaḍḍhato .

Phuṭṭhokāsan ti tasmiṃ tasmiṃ nāgadante phuṭṭhaṭṭhānaṃ atikkāmayato kesaggamattena parājayo siyāti sambandho , ṭhapitaṭṭhapitaṭṭhānaṃ vihāya kesaggamattampi atikkāmayato pārājikanti attho .

Kesaggena antarena hetunā parājayoti gahetabbaṃ , kesaggamattampi apanayanahetu pārājikaṃ hotīti attho .

94-5.

Evaṃ dīghato ākaḍḍhane , ukkhipane ca vinicchayaṃ dassetvā tiriyaṃ ākaḍḍhane , parato nayane ca vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ pākārābhimukho ’’ tiādi .

Ākaḍḍhatīti attanoM1.80 ṭhitaṭṭhānābhimukhaṃ āviñchati .

Orimantaphuṭṭhokāsan ti orimantena phuṭṭhokāsaṃ , attano disāya kuntadaṇḍena phuṭṭhokāsanti attho .

Ettha accayanakiriyāsambandhe sāmivacanappasaṅge upayogavacanaṃ .

‘‘ Sakammakadhātuppayoge upayogavacanassa māgadhikavohāre dassanato kammattheyeva upayogavacanan ’’ ti eke vadanti , etaṃ kaccāyanalakkhaṇena samānaṃ .

Itarantaccayeti itarantena kato accayoti itarantaccayo , majjhepadalopasamāso , pārimantena kattabbātikkame kateti attho .

Kesaggena cutoti yojanā .

Yathāvuttoyeva attho .

Parato pellantassāti parato katvā pellantassa , bhittipassābhimukhaṃ katvā nippīḷentassāti attho .

Tathevāti ‘‘ kesaggena cuto ’’ ti ākaḍḍhati .

Ṭhapitepi ca kuntādimhi ayaṃ nayoti yojanā .

‘‘ Kesaggenā ’’ tiādinā ayameva vinicchayanayo vattabboti attho .

96. Tālassa phalaṃ cālentassa assa bhikkhuno yena phalena vatthu pañcamāsakaṃ pūrati , tasmiṃ phale bandhanā mutte pārājikaṃ bhaveti yojanā .

97. TālassaV1.62 piṇḍiṃ chindatīti tālaphalakaṇṇikaṃ chindati .

Yāya vatthu pūrati , tassā chinnamattāya ‘‘ assa pārājikaṃ siyā ’’ ti heṭṭhā vuttanayo idhāpi yojetabbo .

Tālapiṇḍi sace ākāsagatā hoti , piṇḍimūlameva ṭhānaṃ .

Paṇṇadaṇḍe vā paṇṇe vā apassāya ṭhitā ce , ṭhitaṭṭhānehi saha piṇḍimūlaṃ gahetvā ṭhānabhedaṃ ñatvā ṭhānācāvanena pārājikampi daṭṭhabbaṃ .

Eseva nayoti ‘‘ yena vatthu pūrati , tasmiṃ bandhanā mutte assa pārājikaṃ siyā ’’ ti yathāvutto eva nayo .

Etesu sabbesuM1.81 ṭhānesu pārājikavītikkamato pubbabhāgānantarappayoge thullaccayañca sahapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭañca tatopi pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne pācittiyañca dukkaṭañca gamanadutiyapariyesanādiavasesapayogesu adinnādānapubbakattā dukkaṭañca asammuyhantehi veditabbaṃ .

Vehāsaṭṭhakathāvaṇṇanā .

98. Udake nidhiṭṭhānaṃ gacchatoti sambandho .

Agambhīrodake nidhiṭṭhānaṃ padavārena gacchato pade pade pubbapayoge dukkaṭaṃ hotīti yojanā .

Gambhīre pana tathāti ‘‘ padavārena gacchato dukkaṭan ’’ ti yathāvuttamatidisati .

Gacchatoti tarato , hatthaṃ acāletvā tarantassa padavāragaṇanāya , hatthena ca vāyamantassa ‘‘ padavārenā ’’ ti idaṃ upalakkhaṇanti katvā hatthavāragaṇanāya padavāragaṇanāya dukkaṭāni veditabbāni .

Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ gambhīre hatthehi vā pādehi vā payogaṃ karontassa hatthavārehi vā padavārehi vā payoge payoge dukkaṭan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.98).

Ummujjanādisūti ettha ādi -saddena nimujjanaṃ saṅgaṇhāti .

Etthāpi ‘‘ tathā ’’ ti anuvattamānattā payoge payoge dukkaṭanti ayamattho veditabbo .

Nihitakumbhiyā gahaṇatthaṃ nimujjanummujjanesupi hatthavārena , padavārena , hatthapadavārehi ca dukkaṭamevāti vuttaṃ hoti .

Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ eseva nayo kumbhigahaṇatthaṃ nimujjanummujjanesū ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.98).

Imissā gāthāya ‘‘ nidhiṭṭhānaṃ gacchato dukkaṭan ’’ ti vacanato tathā gacchantassa udakasappacaṇḍamacchadassanena bhāyitvā palāyantassa gamanassa atadatthattā anāpattīti byatirekenaV1.63 viññāyati .

Ettha dutiyapariyesanādisabbapayogesu pācittiyaṭṭhāneM1.82 pācittiyañca pācittiyena saha dukkaṭañca avasesapayogesu suddhadukkaṭañca sahapayoge bhājanāmasane anāmāsadukkaṭañca phandāpane thullaccayañca ṭhānācāvane pārājikañca nidhikumbhiyā vuttanayena viññātuṃ sakkāti na vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Tattha ṭhānabhedo pañcadhā hoti , idha pīḷetvā osāretuṃ sakkuṇeyyattā adhodisāya saha chabbidhaṃ hotīti ayametesaṃ viseso .

99. Tattha jātakapupphesūti tasmiṃ jale ruḷhesu uppalādikusumesu , niddhāraṇe bhummaṃ .

Yena pupphenāti niddhāritabbaṃ .

Chindatoti ettha vattamānakālavasena atthaṃ aggahetvā ‘‘ chinnavato ’’ ti bhūtavasena attho gahetabbo .

Evaṃ aggahite antimassa payogassa yāva anuparamo , thullaccayārahattā pārājikavacanassa vatthuvirodhitāya ca imasseva pacchimakusumassa kantanakāle pupphanāḷapasse tacamattepi acchinne pārājikaṃ natthīti dassetuṃ ‘‘ ekanāḷa … pe … parirakkhatī ’’ ti ettheva anantare vuccamānanayassa viruddhattā ca imaṃ vinicchayaṃ dassetuṃ likhitassa ‘‘ yasmiṃ pupphe vatthu pūrati , tasmiṃ chinnamatte pārājikan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.98) aṭṭhakathā vacanassa viruddhattā ca vattamānakālamagahetvā bhūtakālasseva gahetabbattā ‘‘ kadā devadatta āgatosī ’’ ti pañhassa ‘‘ esohamāgacchāmi , āgacchantaṃ mā maṃ vijjhā ’’ ti uttare viya vattamānasamīpe vattamānevāti bhūte vattamānabyapadesato vuttanti daṭṭhabbaṃ .

100.‘‘ Uppalajātiyā ’’ ti iminā ‘‘ padumajātiyā ’’ ti byatirekato vuttattā ‘‘ padumajātikānaṃ pana daṇḍe chinne abbhantare suttaṃ acchinnampi rakkhatī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.98) aṭṭhakathā nayo saṅgahitotiM1.83 daṭṭhabbaṃ .

Ekanāḷassa vā passeti ‘‘ nāḷassa ekapasse ’’ ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Tatoti nāḷato .

101. Bhārabaddhakusumesu vinicchayassa vakkhamānattā chinditvā ṭhapitesūti abaddhakusumavasena gahetabbaṃ .

Pubbe vuttanayenāti tatrajātakakusumesu vuttavinicchayānusārena .

‘‘ Yena pupphena pūrati , tasmiṃ chinnamatte ’’ ti avatvā gahitamatte pārājikanti yojanā cettha viseso .

102. Bhāraṃ katvā baddhāni bhārabaddhānīti majjhapadalopīsamāso .

Pupphānīti pādagghanakāniV1.64 uppalādikusumāni .

Chasvākāresūti udake osīdāpetuṃ sakkuṇeyyattā adhodisāya saha catasso disā , uddhanti imāsu chasu disāsu , niddhāraṇe bhummaṃ .

Kenaci ākārenāti niddhāretabbadassanaṃ .

Ṭhānācāvanassa sādhakatamattā karaṇeyeva karaṇavacanaṃ .

Nassatīti pādagghanakapupphānaṃ ṭhānācāvanena pārājikamāpajjitvā lokiyalokuttarānaṃ anavasesaguṇānaṃ patiṭṭhānabhūtaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ nāsetvā sayaṃ guṇamaraṇena mīyatīti attho .

103. Pupphānaṃ kalāpan ti pādagghanakauppalādikusumakalāpaṃ .

Udakaṃ cāletvāti yathā vīci uṭṭhāti , tathā cāletvā .

Pupphaṭṭhānāti pupphānaṃ ṭhitaṭṭhānā .

Cāvetīti kalāpaṃ kesaggamattampi apaneti .

‘‘ Pupphaṃ ṭhānā cāvetī ’’ ti katthaci potthakesu pāṭho dissati .

Pupphakalāpasseva gahitattā purimoyeva gahetabbo .

104.‘‘ Ettha gataṃ gahessāmī ’’ ti saha pāṭhasesena yojanā .

Parikappetīti ‘‘ ettha gataṃ gahessāmī ’’ ti ṭhānaṃ paricchinditvāM1.84 takketi .

Rakkhatīti ṭhānācāvanepi sati so parikappo pārājikāpattito taṃ bhikkhuṃ rakkhati .

Gataṭṭhānāti pupphakalāpena gataṃ sampattañca taṃ ṭhānañcāti viggaho .

‘‘ Uddharanto ’’ ti etena ‘‘ pupphānaṃ kalāpan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .

‘‘ Kataṭṭhānā ’’ tipi pāṭho , katā pupphānaṃ ṭhānā uddharantoti sambandho .

Udakaṃ cāletvā vīciyo uṭṭhāpetvā vīcippahārena udakapiṭṭhena parikappitaṭṭhānaṃ sampattaṃ pupphakalāpaṃ ṭhitaṭṭhānā uddharanto kesaggamattampi ṭhānā cāventoti attho .

‘‘ Ṭhānā ’’ ti idaṃ ‘‘ bhaṭṭho ’’ ti iminā sambandhanīyaṃ .

Bhaṭṭho nāma pavuccatīti attanā samādāya rakkhiyamānā pātimokkhasaṃvarasīlasaṅkhātasabbaguṇaratanaṅkurābhinibbattaṭṭhānā patito nāma hotīti pavuccati .

105. Jalato accuggatassāti ettha ‘‘ pupphassā ’’ ti sāmatthiyā labbhati .

Jalapiṭṭhito accuggatassa pupphassa sakalajalaṃ ṭhānaṃ , kaddamapiṭṭhito paṭṭhāya udakapiṭṭhipariyantaṃ pupphadaṇḍena pharitvā ṭhitaṃ sabbamudakaṃ ṭhānanti vuttaṃ hoti .

Uppāṭetvāti pupphaggaṃ ākaḍḍhitvā uppīḷetvā .

Tatoti tasmā pupphaṭṭhānabhūtasakalajalarāsito .

Ujun ti ujuṃ katvā .

Uddharatoti uppāṭentassa .

106. Nāḷanteti uppāṭitapupphanāḷassa mūlakoṭiyā .

Jalatoti udakapiṭṭhito .

MuttamatteV1.65 kesaggamattaṃ dūraṃ katvāti pāṭhasesayojanā kātabbā .

‘‘ Jalato ’’ ti paṭhamatatiyapādesu dvikkhattuṃ vacanaṃ atthāvisesepi padāvuttialaṅkāre aḍḍhayamakavasena vuttattā punaruttidoso na hotīti veditabbaṃ .

‘‘ Muttamatte , amutte ’’ ti ca sambandhitabbaṃ , atthānaṃ vā visesato ubhayattha vuttanti veditabbaṃ .

Tasmiṃ nāḷanteti sambandho .

107. TassaM1.85 nāmetvā uppāṭitassa .

Saha gacchena uppāṭitassāpi ayameva vinicchayo .

Idha pana sabbapupphapaṇṇanāḷāni mūlato pabhuti paṭhamaṃ ṭhitaṭṭhānato apanāmanavasena ṭhānācāvanaṃ veditabbaṃ .

Evaṃ pupphādīni uppāṭentassa bhūtagāmavikopanāpattiyā ṭhāne sahapayogadukkaṭaṃ hotīti veditabbaṃ .

108-9.

Baḷisādimacchaggahaṇopakaraṇānaṃ vacanato , jale ṭhitamatamacchānaṃ vinicchayassa ca vakkhamānattā maccheti jīvamānakamacchānaṃ gahaṇaṃ .

Upalakkhaṇavasena vā avuttasamuccayattha vā -saddena vā khipakādīni macchavadhopakaraṇāni vuttānevāti daṭṭhabbaṃ .

Vatthūti pādo .

Tasmiṃ macche .

Uddhaṭoyeva uddhaṭamatto , maccho , tasmiṃ .

Jalāti udakato kesaggamattampi apanetvā ukkhittamatteti vuttaṃ hoti .

110. Pupphānaṃ viya macchānampi ṭhitaṭṭhānameva ṭhānanti aggahetvā sakalajalaṃ ṭhānaṃ katvā kasmā vuttanti āha ‘‘ ṭhānaṃ salilajānaṃ hī ’’ tiādi .

Salile jātā salilajā , iti pakaraṇato macchāyeva vuccanti .

Atthappakaraṇasaddantarasannidhānādīhi saddā visesatthaṃ vadantīti .

Hīti pasiddhiyaṃ .

Kevalan ti avadhāraṇe , jalamevāti vuttaṃ hoti .

Iminā bahiudakaṃ nivattitaṃ hoti .

Sakalaṃ jalameva ṭhānaṃ yasmā , tasmā salilaṭṭhaṃ jalā vimocento pārājiko hotīti hetuhetumantabhāvena yojanā veditabbā .

Āpannaṃ parājetīti pārājikā , āpatti , sā etassa atthīti pārājiko , puggalo .

111. Nīraṃ udakaṃ .

Vārimhi jale jāto vārijo , iti pakaraṇato macchova gayhati .

Eteneva ākāse uppatitamacchoM1.86 , gocaratthāya ca thalamuggatakummādayo upalakkhitāti veditabbaṃ .

Tesaṃ gahaṇe vinicchayo ākāsaṭṭhathalaṭṭhakathāya vuttanayena veditabbo .

Bhaṇḍagghena viniddiseti dukkaṭādivatthunoV1.66 bhaṇḍassa agghavasena dukkaṭathullaccayapārājikāpattiyo vadeyyāti attho .

112. Taḷāketi sarasmiṃ , iminā ca vāpipokkharaṇisobbhādijalāsayā saṅgayhanti .

Nadiyāti ninnagāya , iminā ca kandarādayo saṅgayhanti .

Ninneti āvāṭe .

Macchavisaṃ nāmāti ettha nāma -saddo saññāyaṃ .

Macchavisanāmakaṃ madanaphalādikaṃ daṭṭhabbaṃ .

Gateti visapakkhipake macchaghātake gate .

114. Sāmikesūti visaṃ yojetvā gatesu macchasāmikesu .

Āharantesūti āharāpentesu .

Bhaṇḍadeyyan ti bhaṇḍañca taṃ deyyañcāti viggaho , attanā gahitavatthuṃ vā tadagghanakaṃ vā bhaṇḍaṃ dātabbanti attho .

115. Maccheti matamacche .

Seseti namatamacche .

116. Amatesu gahitesūti pakaraṇato labbhati , nimittatthe cetaṃ bhummaṃ .

Anāpattiṃ vadantīti adinnādānāpattiyā anāpattiṃ vadanti , māraṇappattiyā pācittiyaṃ hoteva .

Ayañca vinicchayo arakkhitaagopitesu assāmikataḷākādīsu veditabbo .

Udakaṭṭhakathāvaṇṇanā .

117. Nāvan ti ettha ‘‘ nāvā nāma yāya taratī ’’ ti ( pārā .99) vacanato jalatāraṇārahaṃ antamaso ekampi vahantaṃ rajanadoṇiveṇukalāpādikaṃM1.87 veditabbaṃ .

Nāvaṭṭhaṃ nāma bhaṇḍaṃ yaṃ kiñci indriyabaddhaṃ vā anindriyabaddhaṃ vā .

‘‘ Thenetvā gaṇhissāmī ’’ ti iminā ‘‘ theyyacittassā ’’ ti imamatthaṃ viññāpeti .

Pāduddhāreti dutiyapariyesanādiatthaṃ gacchantassa pade pade .

Dosāti dukkaṭāpattiyo .

Vuttāti ‘‘ nāvaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ avaharissāmī ’ ti theyyacitto dutiyaṃ vā pariyesati gacchati vā , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( pārā .99) padabhājaniyaṃ bhagavatā vuttā , iminā pubbapayogasahapayogadukkaṭāni , phandāpane thullaccayaṃ , ṭhānācāvane pārājikañca upalakkhaṇavasena dassitanti veditabbaṃ .

118. CaṇḍasotetiV1.67 vegena gacchante udakappavāhe ,‘‘ caṇḍasote ’’ ti iminā bandhanaṃ vinā sabhāvena aṭṭhitabhāvassa sūcanato ‘‘ bandhanameva ṭhānan ’’ ti vuttaṭṭhānaparicchedassa kāraṇaṃ dassitanti veditabbaṃ .

Yasmā caṇḍasote baddhā , tasmā bandhanamekameva ṭhānaṃ matanti vuttaṃ hoti .

Tasmin ti bandhane .

Dhīrā vinayadharā .

119-120.

‘‘ Niccale udake nāva-mabandhanamavaṭṭhitan ’’ ti iminā chadhā ṭhānaparicchedassa labbhamānatte kāraṇaṃ dasseti .

Nāvaṃ kaḍḍhato tassa pārājikanti sambandho .

Punapi kiṃ karontoti āha ‘‘ ekenantena samphuṭṭhan ’’ tiādi .

Taṃ nāvaṃ atikkāmayatoti sambandho .

Etthāpi ‘‘ kaḍḍhitavato atikkamitavato ’’ ti bhūtavasena attho yojetabbo .

Yamettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayameva .

121. Evaṃ catupassākaḍḍhane vinicchayaṃ dassetvā idāni uddhaṃ , adho ca ukkhipanaosīdāpanesu vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ tathā ’’ tiādi .

Tathāti ‘‘ tassa pārājikan ’’ ti ākaḍḍhati .

KasmiṃM1.88 kāleti āha ‘‘ uddhaṃ kesaggamattampī ’’ tiādi .

Adhonāvātalan ti nāvātalassa adho adhonāvātalaṃ , tasmiṃ uddhaṃ kesaggamattampi udakamhā vimociteti iminā sambandho .

Tena phuṭṭhaṃ kesaggamattampi mukhavaṭṭiyā vimociteti yojanā .

Tenāti adhonāvātalena phuṭṭhe udake mukhavaṭṭiyā karaṇabhūtāya kesaggamattampi vimociteti gahetabbaṃ .

122. Tīre bandhitvā pana niccale jale ṭhapitā yā nāvā , tassā nāvāya ṭhānaṃ bandhanañca ṭhitokāso cāti dvidhā matanti yojanā .

123. Pubbaṃ paṭhamaṃ bandhanassa vimocane thullaccayaṃ hotīti yojanā .

Kenacupāyenāti ‘‘ purato pacchato vāpī ’’ tiādikkamena yathāvuttopāyachakkesu yena kenaci upāyenāti attho .

Ṭhānā cāveti nāvaṃ .

124. Paṭhamaṃ ṭhānā cāvetvāti ‘‘ purato pacchato vā ’’ tiādinā yathāvuttesu chasu ākāresu aññatarena ākārena nāvaṃ ṭhapitaṭṭhānato paṭhamaṃ cāvetvā .

Eseva ca nayoti nāvāyaV1.68 paṭhamaṃ ṭhitaṭṭhānato cāvane thullaccayaṃ , pacchā bandhanamocane pārājikanti eseva nayo netabboti attho .

Ettha ca ‘‘ tīre bandhitvā niccale udake ṭhapitanāvāya bandhanañca ṭhitokāso cāti dve ṭhānāni , taṃ paṭhamaṃ bandhanā moceti , thullaccayaṃ .

Pacchā channaṃ ākārānaṃ aññatarena ṭhānā cāveti , pārājikaṃ .

Paṭhamaṃ ṭhānā cāvetvā pacchā bandhanamocanepi eseva nayo ’’ ti ( pārā .99) aṭṭhakathāyaṃ vuttavinicchayo saṅgahito .

Āmasanaphandāpanesu dukkaṭathullaccayāni heṭṭhā kumbhiyaṃ vuttanayeneva ñātuṃ sakkuṇeyyattā na vuttānīti veditabbaṃ .

Evamuparipi .

125. UssāretvātiM1.89 udakato thalaṃ āropetvā .

Nikujjitvāti adhomukhaṃ katvā .

Thale ṭhapitāya nāvāya mukhavaṭṭiyā phuṭṭhokāso eva ṭhānanti yojanā .

Hīti viseso , tena jalaṭṭhato thalaṭṭhāya nāvāya vuttaṃ visesaṃ joteti .

126. Ettha adho osīdāpanassa alabbhamānatāya taṃ vinā itaresaṃ pañcannaṃ ākārānaṃ vasena ṭhānācāvanaṃ dassetumāha ‘‘ ñeyyo ’’ tiādi .

Yato kutocīti tiriyaṃ catassannaṃ , uparidisāya ca vasena yaṃ kiñci disābhimukhaṃ kesaggamattampi atikkamento .

127. Ukkujjitāyapīti uddhaṃmukhaṃ ṭhapitāyapi .

Ghaṭikānan ti dārukhaṇḍānaṃ .

‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ ñeyyo ṭhānaparicchedo ’’ tiādinā vuttanayaṃ atidisati .

So pana ukkujjitvā bhūmiyaṃ ṭhapitanāvāya yujjati .

Ghaṭikānaṃ upari ṭhapitāya pana nāgadantesu ṭhapitakunte vuttavinicchayo yujjati .

128.‘‘ Theyyā ’’ ti idaṃ ‘‘ pājentassā ’’ ti visesanaṃ .

Tittheti titthāsannajale .

Arittenāti kenipātena .

Phiyenāti pājanaphalakena .

Pājentassāti pesentassa .

‘‘ Taṃ pājetī ’’ tipi pāṭho dissati , taṃ nāvaṃ yo pājeti , tassa parājayoti attho .

129-30.

Chattan ti ātapavāraṇaṃ .

Paṇāmetvāti yathā vātaṃ gaṇhāti , tathā paṇāmetvā .

Ussāpetvāva cīvaran ti cīvaraṃ uddhaṃ uccāretvā vā .

Gāthāchandavasena ‘ va ’ iti rassattaṃ .

Laṅkārasadisan ti pasāritapaṭasarikkhakaṃ .

Samīraṇan ti mālutaṃ .

Na doso tassa vijjatīti idaṃ vātassaM1.90V1.69 avijjamānakkhaṇe evaṃ karoto pacchā āgatena vātena nītanāvāya vasena vuttaṃ .

Vāyamāne pana vāte evaṃ karontassa āpattiyevāti daṭṭhabbaṃ .

131-2.

Sayameva upāgatanti sambandho .

Gāmasamīpe titthaṃ gāmatitthaṃ .

Tan ti nāvaṃ .

Ṭhānāti chattena vā cīvarena vā gahitavātena gantvā gāmatitthe ṭhitaṭṭhānā .

Acālentoti phandāpanampi akaronto , iminā thullaccayassāpi abhāvaṃ dasseti .

‘‘ Acāvento ’’ tipi pāṭho , ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi anapanentoti attho , iminā pārājikābhāvaṃ dasseti .

Kiṇitvāti mūlena vikkiṇitvā .

Sayameva ca gacchantin ti ettha ca -kāro vattabbantarasamuccaye .

Tathā paṇāmitachattena vā ussāpitacīvarena vā gahitavātena attanā gacchantiṃ .

Ṭhānā cāvetīti attanā icchitadisābhimukhaṃ katvā pājanavasena gamanaṭṭhānā cāveti .

Nāvaṭṭhakathāvaṇṇanā .

133-4.

Yanti etenāti yānaṃ .

Ramayatīti ratho .

Vahati , vuyhati , vahanti etenāti vā vayhaṃ .

‘‘ Upari maṇḍapasadisaṃ padaracchannaṃ , sabbapāliguṇṭhimaṃ vā chādetvā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.100) aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena kataṃ sakaṭaṃ vayhaṃ nāma .

Sandamānikāti ‘‘ ubhosu passesu suvaṇṇarajatādimayā gopānasiyo datvā garuḷapakkhakanayena katā sandamānikā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.100) aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena katayānaviseso .

Ṭhānā cāvanayogasmin ti ṭhānā cāvanappayoge .

135-6.

Dasaṭṭhānācāvanavasena pārājikaṃ vadantehi paṭhamaṃ ṭhānabhedassa ñātabbattā taṃ dassetvā āpattibhedaṃ dassetumāhaM1.91 ‘‘ yānassa dukayuttassā ’’ tiādi .

Dukayuttassāti dukaṃ goyugaṃ yuttassa yassāti , yutte yasminti vā viggaho .

Dasa ṭhānānīti dvinnaṃ goṇānaṃ aṭṭha pādā , dve ca cakkānīti etesaṃ dasannaṃ patiṭṭhitaṭṭhānānaṃ vasena dasa ṭhānāni vadeyyāti attho .

Eteneva nayena catuyuttādiyāne aṭṭhārasāti ṭhānabhedassa nayo dassito hoti .

Yānaṃ pājayatoti sakaṭādiyānaṃ pesayato .

‘‘ Dhureti yugāsanne ’’ ti aṭṭhakathāya gaṇṭhipade vuttaṃ .

Rathīsāya yugena saddhiṃ bandhanaṭṭhānāsanneti vuttaṃ hoti .

‘‘ Dhuran ’’ ti ca yugasseva nāmaṃ .

‘‘ Dhuraṃ chaḍḍetvā , dhuraṃ āropetvā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.100) aṭṭhakathā vacanato taṃsahacariyāya sambandhanaṭṭhānampiV1.70 dhuraṃ nāma .

Idha pana gaṅgā-saddo viya gaṅgāsamīpe dhurasamīpe pājakassa nisajjārahaṭṭhāne dhurassa vattamānatā labbhati .

Goṇānaṃ pāduddhāre tassa thullaccayaṃ viniddiseti yojanā .

Idañca goṇānaṃ avilomakālaṃ sandhāya vuttaṃ .

Vilomakāle sambhavantaṃ visesaṃ jotetuṃ ‘‘ thullaccayaṃ tu ’’ iccatra tu -saddena aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sace pana goṇā ‘ nāyaṃ amhākaṃ sāmiko ’ ti ñatvā dhuraṃ chaḍḍetvā ākaḍḍhantā tiṭṭhanti vā phandanti vā , rakkhati tāva .

Goṇe puna ujukaṃ paṭipādetvā dhuraṃ āropetvā daḷhaṃ yojetvā pācanena vijjhitvā pājentassa vuttanayeneva tesaṃ pāduddhārena thullaccayan ’’ ti vuttaviseso saṅgahitoti daṭṭhabbo .

Cakkānaṃ hīti ettha adhikena hi -saddena ‘‘ sacepi sakaddame magge ekaṃ cakkaṃ kaddame laggaṃ hoti , dutiyaṃ cakkaṃ goṇā parivattentā pavattenti , ekassa pana ṭhitattā na tāva avahāro hoti .

Goṇe pana puna ujukaṃ paṭipādetvā pājentassaM1.92 ṭhitacakke kesaggamattaṃ phuṭṭhokāsaṃ atikkante pārājikan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.100) aṭṭhakathāyaṃ vuttaviseso dassito hotīti daṭṭhabbaṃ .

137-9.

Ettāvatā yuttayānavinicchayaṃ dassetvā idāni ayuttayānavinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ ayuttakassā ’’ tiādi .

Dhurena upatthambhaniyaṃ ṭhitassa tassa ayuttakassāpi ca yānakassa upatthambhanicakkakānaṃ vasena tīṇeva ṭhānāni bhavantīti yojanā .

Tattha ayuttakassāti goṇehi ayuttakassa .

Dhurenāti yathāvuttanayena dhurayuttaṭṭhānasamīpadesena , sakaṭasīsenāti vuttaṃ hoti .

Upatthambhaniyan ti sakaṭasīsopatthambhaniyā upari ṭhitassa .

Upatthambhayati dhuranti upatthambhanī .

Sakaṭassa pacchimabhāgopatthambhanatthaṃ dīyamānaṃ daṇḍadvayaṃ pacchimopatthambhanī nāma , purimabhāgassa dīyamānassa upatthambhanī purimopatthambhanī nāmāti ayamupatthambhanīnaṃ viseso .

Idha purimopatthambhanī adhippetā .

‘‘ Upatthambhanicakkakānaṃ vasena tīṇeva ṭhānānī ’’ ti idaṃ heṭṭhā akappakatāya upatthambhaniyā vasena vuttaṃ , kappakatāya pana vasena ‘‘ cattārī ’’ ti vattabbaṃ .

‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ ṭhānāni tīṇevā ’’ ti ākaḍḍhati , dārucakkadvayavasena tīṇi ṭhānānīti attho .

‘‘ Dārūnan ’’ ti iminā bahuvacananiddesena rāsikatadārūnaṃ dārukassa ekassāpi phalakassāpi gahaṇaṃ veditabbaṃ .

‘‘ Bhūmiyampi dhureneva , tatheva ṭhapitassa cā ’’ ti imināV1.71 tīṇiyeva ṭhānānīti atidisati .

Ettha dhuracakkānaṃ patiṭṭhitokāsavasena tīṇi ṭhānāni .

Ettha ca upariṭṭhapitassa cāti ca -kāraṃ ‘‘ bhūmiyaṃ ṭhapitassā ’’ ti etthāpi yojetvā samuccayaṃ kātuṃ sakkāti .

Tattha adhikavacanena ca-kārena aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yaṃ pana ayuttakaṃ dhure ekāya , pacchatoM1.93 ca dvīhi upatthambhanīhi upatthambhetvā ṭhapitaṃ , tassa tiṇṇaṃ upatthambhanīnaṃ , cakkānañca vasena pañca ṭhānāni .

Sace dhure upatthambhanī heṭṭhābhāge kappakatā hoti , cha ṭhānānī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.100) vuttavinicchayaṃ saṅgaṇhāti .

Purato pacchato vāpīti ettha ‘‘ kaḍḍhitvā ’’ ti pāṭhaseso .

Api -saddena ‘‘ ukkhipitvāpī ’’ ti avuttaṃ samuccinoti .

Yo pana purato kaḍḍhitvā ṭhānā cāveti , yo vā pana pacchato kaḍḍhitvā ṭhānā cāveti , yo vā pana ukkhipitvā ṭhānā cāvetīti yojanā .

Tiṇṇan ti ime tayo gahitā ,‘‘ tesan ’’ ti sāmatthiyā labbhati , tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānanti vuttaṃ hoti .

Kadā kiṃ hotīti āha ‘‘ thullaccayaṃ tu … pe … parājayo ’’ ti .

‘‘ Ṭhānā cāve ’’ ti idaṃ ‘‘ thullaccayan ’’ ti imināpi sambandhanīyaṃ .

Tu -saddassa visesajotanatthaṃ upāttattā sāvasesaṭṭhānācāvane phandāpanathullaccayaṃ , niravasesaṭṭhānācāvane pana kate ṭhānācāvanapārājikā vuttā hotīti daṭṭhabbaṃ .

140. Akkhānaṃ sīsakehīti akkhassa ubhayakoṭīhi .

‘‘ Jātyākhyāyamekasmiṃ bahuvacanamaññatarāya ’’ miti vacanato ekasmiṃ atthe bahuvacanaṃ yujjati .

‘‘ Ṭhitassā ’’ ti etassa visesanassa ‘‘ yānassā ’’ ti visesitabbaṃ sāmatthiyā labbhati .

‘‘ Ṭhānāni dve ’’ ti vuttattā yathā sakaṭadhuraṃ bhūmiṃ na phusati , evaṃ uccataresu dvīsu tulādidārūsu dve akkhasīse āropetvā ṭhapitaṃ yānameva gayhati .

141. Kaḍḍhantoti dvinnaṃ akkhasīsānaṃ ādhārabhūtesu dārūsu ghaṃsitvā ito cito ca kaḍḍhanto .

Ukkhipantoti ujuṃ ṭhitaṭṭhānato uccārento .

Phuṭṭhokāsaccayeti phuṭṭhokāsatoM1.94 kesaggamattātikkame .

Aññassāti yathāvuttappakārato itarassa .

Yassa kassaci rathādikassa yānassa .

142. Akkhuddhīnan ti catunnaṃ akkharuddhanakaāṇīnaṃ .

Akkhassa ubhayakoṭīsu cakkāvuṇanaṭṭhānatoV1.72 anto dvīsu sakaṭabāhāsu akkharuddhanatthāya dve aṅguliyo viya ākoṭitā catasso āṇiyo akkhuddhi nāma .

Dhurassāti dhurabandhanaṭṭhānāsannassa rathasīsaggassa .

Taṃ yānaṃ .

Vā -saddena passe vā gahetvā kaḍḍhanto , majjhe vā gahetvā ukkhipentoti kiriyantaraṃ vikappeti .

Gahetvāti ettha ‘‘ kaḍḍhanto ’’ ti pāṭhaseso .

Ṭhānā cāvetīti uddhīsu gahetvā kaḍḍhanto attano disāya uddhiantena phuṭṭhaṭṭhānaṃ itarena uddhipariyantena kesaggamattampi atikkāmeti .

‘‘ Uddhīsu vā ’’ ti sāsaṅkavacanena anuddhikayānassāpi vijjamānattaṃ sūcitaṃ hoti .

Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ atha uddhikhāṇukā na honti , samameva bāhaṃ katvā majjhe vijjhitvā akkhasīsāni pavesitāni honti , taṃ heṭṭhimatalassa samantā sabbaṃ pathaviṃ phusitvā tiṭṭhati , tattha catūsu disāsu , uddhañca phuṭṭhaṭṭhānātikkamavasena pārājikaṃ veditabban ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.100) vuttavinicchayañca byatirekavasena saṅgaṇhāti .

143. Nābhiyāti nābhimukhena .

Ekameva siyā ṭhānan ti ekaṃ nābhiyā phuṭṭhaṭṭhānameva ṭhānaṃ bhavatīti attho .

‘‘ Ekamassa siyā ṭhānan ’’ ti potthakesu dissati , tato purimapāṭhova sundarataro .

Paricchedopīti ettha pi -saddo visesatthajotako , paricchedo panāti attho .

Pañcadhāti nābhiyā catupassapariyantaṃ , uddhañca pañcadhā , ṭhānācāvanākāro hotīti attho .

144. ṬhānāniM1.95 dveti nemiyā , nābhiyā ca phuṭṭhaṭṭhānavasena dve ṭhānāni .

Assāti cakkassa .

Tesaṃ dvinnaṃ ṭhānānaṃ .

Bhittiādiṃ apassāya ṭhapitacakkassāpi hi aṭṭhakathāyaṃ vutto ayampi vinicchayo vutto , yopi iminā ca pāṭhena dassito hoti .

145. Anārakkhan ti sāmikena asaṃvihitārakkhaṃ .

Adhodetvāti goṇe apesetvā .

Vaṭṭati , pārājikaṃ na hotīti adhippāyo .

Sāmike āharāpente pana bhaṇḍadeyyaṃ hoti .

Yānaṭṭhakathāvaṇṇanā .

146. Bhāraṭṭhakathāya sīsakkhandhakaṭolambavasāti evaṃnāmakānaṃ sarīrāvayavānaṃ vasena bhāroV1.73 catubbidho hoti .

Tattha sīsabhārādīsu asammohatthaṃ sīsādīnaṃ paricchedo veditabbo – sīsassa tāva purimagale galavāṭako piṭṭhigale kesañci kesante āvaṭṭo hoti , galasseva ubhosu passesu kesañci kesāvaṭṭā oruyha jāyanti , ye ‘‘ kaṇṇacūḷikā ’’ ti vuccanti , tesaṃ adhobhāgo cāti ayaṃ heṭṭhimaparicchedo , tato upari sīsaṃ , etthantare ṭhitabhāro sīsabhāro nāma .

Ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi paṭṭhāya heṭṭhā , kapparehi paṭṭhāya upari , piṭṭhigalāvaṭṭato ca galavāṭakato ca paṭṭhāya heṭṭhā , piṭṭhivemajjhāvaṭṭato ca uraparicchedamajjhe hadayaāvāṭato ca paṭṭhāya upari khandho , etthantare ṭhitabhāro khandhabhāro nāma .

PiṭṭhivemajjhāvaṭṭatoM1.96 , pana hadayaāvāṭato ca paṭṭhāya heṭṭhā yāva pādanakhasikhā , ayaṃ kaṭi paricchedo , etthantare samantato sarīre ṭhitabhāro kaṭibhāro nāma .

Kapparato paṭṭhāya pana heṭṭhā yāva hatthanakhasikhā , ayaṃ olambaka paricchedo , etthantare ṭhitabhāro olambako nāma .

Bharatīti bhāro , bharati etena , etasminti vā bhāro , iti yathāvuttasīsādayo avayavā vuccanti .

Bhāre tiṭṭhatīti bhāraṭṭhaṃ .

Iti sīsādīsu ṭhitaṃ bhaṇḍaṃ vuccati .

‘‘ Bhāroyeva bhāraṭṭhan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.101) aṭṭhakathā vacanato bharīyatīti bhāro , kammani siddhena bhāra-saddena bhaṇḍameva vuccati .

147. Sirasmiṃyevāti yathāparicchinne sirasi eva .

Sāretīti anukkhipanto ito cito ca sāreti .

Thullaccayaṃ siyāti phandāpanathullaccayaṃ bhaveyya .

148. Khandhan ti yathāparicchinnameva khandhaṃ .

Oropiteti ohārite .

Sīsatoti ettha ‘‘ uddhan ’’ ti pāṭhaseso , yathāparicchinnasīsato uparīti attho .

Kesaggamattampīti kesaggamattaṃ dūraṃ katvā .

Pi -saddo pageva tato adhikanti dīpeti .

Mocentopīti kesaggena aphusantaṃ apanento .

Etthāpi pi -saddena na kevalaṃ khandhaṃ oropentasseva pārājikaṃ , apica kho mocentopiV1.74 parājitoti heṭṭhā vuttamapekkhati .

Pasibbakādiyamakabhāraṃ pana sīse ca piṭṭhiyañcāti dvīsu ṭhānesu ṭhitattā dvīhi ṭhānehi apanayanena pārājikaṃ hoti , tañca ‘‘ sīsato mocento ’’ ti imināva ekadesavasena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .

149-50.

EvaṃM1.97 sīsabhāre vinicchayaṃ dassetvā tadanantaraṃ uddesakkamesu khandhabhārādīsu vinicchaye dassetabbepi avasāne vuttaolambakabhāre vinicchayaṃ dassetvā ādyantabhārānaṃ vuttanayānusārena sesesupi vinicchayaṃ atidisitumāha ‘‘ bhāran ’’ tiādi .

Suddhamānasoti pātarāsādikāraṇena atheyyacitto , hatthagatabhāraṃ theyyacittena bhūmiyaṃ ṭhapananissajjanādiṃ karontassa hatthato muttamatte pārājikanti idametena upalakkhitanti daṭṭhabbaṃ .

Ettha vuttanayenevāti sīsabhāraolambakabhāresu vuttānusārena .

Sesesupi bhāresūti khandhabhārādikesupi .

Matisārena sāramatinā .

Veditabbo vinicchayoti yathāparicchinnesu ṭhānesu ṭhitaṃ pādagghanakaṃ yaṃ kiñci vatthuṃ theyyacittena ‘‘ gaṇhissāmī ’’ ti āmasantassa dukkaṭaṃ , ṭhānā acāvetvā phandāpentassa thullaccayaṃ , yathāparicchinnaṭṭhānātikkamanavasena vā uddhaṃukkhipanavasena vā ṭhānā cāventassa pārājikaṃ hotīti ayaṃ vinicchayo veditabboti attho .

Bhāraṭṭhakathāvaṇṇanā .

151-3.

Idāni ārāmaṭṭhavinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ dukkaṭan ’’ tiādi .

Ārāman ti campakādipupphārāmañca ambādiphalārāmañcāti dvīsu ārāmesu yaṃ kañci ārāmaṃ .

Āramanti ettha pupphādikāminoti viggaho , taṃ ārāmaṃ , abhi -saddayoge upayogavacanaṃ .

Abhiyuñjatoti parāyattabhāvaṃ jānanto ‘‘ mama santakan ’’ ti aṭṭaṃ katvā gaṇhituṃ theyyacittena sahāyādibhāvatthaṃ dutiyakapariyesanādivasena abhiyuñjantassa dukkaṭaṃ muninā vuttanti iminā sambandhanīyaṃ , adinnādānassa pubbapayogattā sahapayogagaṇanāya dukkaṭanti bhagavatāM1.98 vuttanti attho .

Dhammaṃ carantoti aṭṭaṃ karonto .

Paraṃ sāmikaṃ parājeti ce , sayaṃ sāsanato parājitoti yojanā .

Tassāti bhaṇḍasāmino .

Vimatiṃ janayantassāti ‘‘ iminā saha aṭṭaṃ katvā mama santakaṃ labhissāmiV1.75 vā , na vā ’’ ti saṃsayaṃ uppādentassa corassa .

Yopi dhammaṃ caranto sayaṃ parajjati , tassa ca thullaccayanti yojanā .

Sāmino dhuranikkhepeti ‘‘ ayaṃ thaddho kakkhaḷo jīvitabrahmacariyantarāyampi me kareyya , alaṃ dāni mayhaṃ iminā ārāmenā ’’ ti sāmino dhuranikkhepe sati , attano ‘‘ na dassāmī ’’ ti dhuranikkhepe cāti yojanā .

Evaṃ ubhinnaṃ dhuranikkhepe pārājikaṃ .

Tassāti abhiyuñjantassa .

Sabbesaṃ kūṭasakkhīnañcāti ca -kāro luttaniddiṭṭhoti veditabbo .

Corassa assāmikabhāvaṃ ñatvāpi tadāyattakaraṇatthaṃ yaṃ kiñci vadantā kūṭasakkhino , tesaṃ sabbesampi bhikkhūnaṃ pārājikaṃ hotīti attho .

Ārāmaṭṭhakathāvaṇṇanā .

154. Vihāraṭṭhakathāyaṃ vihāran ti upalakkhaṇattā ‘‘ pariveṇaṃ vā , āvāsaṃ vā ’’ ti ca gahetabbaṃ .

Saṅghikan ti cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa bhikkhūnaṃ dinnattā saṅghasantakaṃ .

Kañcīti khuddakaṃ , mahantaṃ vāti attho .

Acchinditvāna gaṇhituṃ abhiyuñjantassa pārājikā na sijjhatītipi pāṭhasesayojanā .

Hetuṃ dasseti ‘‘ sabbesaṃ dhuranikkhepābhāvato ’’ ti , sabbasseva cātuddisikasaṅghassa dhuranikkhepassa asambhavatoti attho .

‘‘ Vihāran ’’ ti ettakameva avatvā ‘‘ saṅghikan ’’ ti visesanena dīghabhāṇakādibhedassa gaṇassa , ekapuggalassa vā dinnavihārādiṃ acchinditvā gaṇhante dhuranikkhepasambhavā pārājikanti vuttaṃ hoti .

Ettha vinicchayo ārāme viyaM1.99 veditabbo .

Imesu tatraṭṭhabhaṇḍe vinicchayo bhūmaṭṭhathalaṭṭhaākāsaṭṭhavehāsaṭṭhesu vuttanayena ñātuṃ sakkāti na vuttoti veditabbo .

Vihāraṭṭhakathāvaṇṇanā .

155-6.

Khettaṭṭhe sīsānīti valliyo .

Nidampitvānāti yathā dhaññamattaṃ hatthagataṃ hoti , tathā katvā .

Asitenāti dāttena .

Lāyitvāti dāyitvā .

Sabbakiriyāpadesu ‘‘ sāliādīnaṃ sīsānī ’’ ti sambandhanīyaṃ .

Sāliādīnaṃ sīsāni nidampitvā gaṇhato yasmiṃ bīje gahite vatthu pūrati , tasmiṃ bandhanā mocite tassa pārājikaṃ bhaveti yojanā .

Asitena lāyitvā gaṇhatoV1.76 yasmiṃ sīse gahite … pe … bhave , karena chinditvā gaṇhato yassaṃ muṭṭhiyaṃ gahitāyaṃ … pe … bhaveti yojanā .

Bījeti vīhādiphale .

Vatthu pūratīti pādagghanakaṃ hotīti .

Muṭṭhiyan ti sīsamuṭṭhiyaṃ , bījamuṭṭhiyaṃ vā .

Bandhanā mociteti bandhanaṭṭhānato mocite .

157. Daṇḍo vāti vatthupūrakavīhidaṇḍo vā .

Acchinno rakkhatīti sambandho .

Taco vāti tassa daṇḍassa ekapasse challi vā acchinno rakkhaticceva sambandho .

Vā -ggahaṇena idhāvuttaṃ aṭṭhakathā gataṃ ( pārā . aṭṭha .1.104)‘‘ vāko ’’ ti idaṃ saṅgaṇhāti .

Vāko nāma daṇḍe vā tace vā bāhiraṃ .

Idhāpi taco vā acchinno rakkhatīti yojanā .

Vīhināḷampi vāti gahitadhaññasālisīsena patiṭṭhitaṃ vīhikudrūsādigacchānaṃ nāḷaṃ , tacagabbhoti vuttaṃ hoti .

Dīghan ti dīghaṃ ce hoti .

‘‘ Anikkhantovā ’’ ti iminā ‘‘ daṇḍo ’’ ti sambandho .

‘‘ Tato ’’ ti pāṭhaseso .

TatoM1.100 dīghavīhināḷato sabījavīhisīsadaṇḍo sabbaso chinno chinnakoṭiyā kesaggamattampi bahi anikkhantoti attho .

Rakkhatīti taṃ bhikkhuṃ dukkaṭathullaccayapārājikavatthūnaṃ anurūpāpattito pāleti .

Mutto ce , na rakkhatīti attho .

Vuttañcetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ vīhināḷaṃ dīghampi hoti , yāva antonāḷato vīhisīsadaṇḍako na nikkhamati , tāva rakkhati .

Kesaggamattampi nāḷato daṇḍakassa heṭṭhimatale nikkhantamatte bhaṇḍagghavasena kāretabbo ’’ ti ( pārā .1.104).

Tathā imināva vinicchayena aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ lāyitabbavatthupūrakavīhisīsamuṭṭhiyā mūle chinnepi sīsesu acchinnavīhisīsaggehi saddhiṃ jaṭetvā ṭhitesu rakkhati , jaṭaṃ vijaṭetvā viyojitesu yathāvuttapārājikādiāpattiyo hontī ’’ ti evamādiko vinicchayo ca sūcitoti gahetabbo .

158. Madditvāti vīhisīsāni madditvā .

Papphoṭetvāti bhusādīni ophunitvā .

Ito sāraṃ gaṇhissāmīti parikappetīti yojanā .

Itoti vīhisīsato .

Sāraṃ gaṇhissāmīti sārabhāgaṃ ādiyissāmi .

Sace parikappetīti yojanā .

Rakkhatīti vatthupahonakappamāṇaṃ dāttena lāyitvā vā hatthena chinditvā vā ṭhānā cāvetvā gahitampi yāva parikappo na niṭṭhāti , tāva āpattito rakkhatīti attho .

159. Maddanepīti vīhisīsamaddanepi .

Uddharaṇepīti palālāpanayanepi .

Papphoṭanepīti bhusādikacavarāpanayanepiV1.77 .

Doso natthīti agghavasena pārājikādiāpattiyo na bhavanti , sahapayogadukkaṭaṃ pana hoteva .

Attano … pe … parājayotiM1.101 attano paṭhamaṃ parikappitākārena sabbaṃ katvā sārabhāgaṃ gaṇhituṃ attano bhājane pakkhittamatte yathāvuttapārājikādayo hontīti attho .

160. Ettāvatā ‘‘ khettaṭṭhaṃ nāma bhaṇḍaṃ khette catūhi ṭhānehi nikkhittaṃ hoti bhūmaṭṭhaṃ thalaṭṭhaṃ ākāsaṭṭhaṃ vehāsaṭṭhan ’’ ti ( pārā .104) vuttāni khettaṭṭhāni cattāri yathāvuttasadisānīti tāni pahāya ‘‘ tatthajātakan ’’ tiādi pāḷiyaṃ āgate tatrajāte vinicchayaṃ dassetvā idāni ‘‘ khettaṃ nāma yattha pubbaṇṇaṃ vā aparaṇṇaṃ vā jāyatī ’’ ti ( pārā .104) evamāgate khettepi vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ jānan ’’ tiādi .

Jānan ti parasantakabhāvaṃ jānanto .

Khīlan ti appitakkharaṃ vā itaraṃ vā pāsāṇādikhīlaṃ .

Saṅkāmetīti parāyattabhūmiṃ sāmikā yathā passanti , tathā vā aññathā vā attano santakaṃ kātukāmatāya kesaggamattampi ṭhānaṃ yathā sasantakaṃ hoti , tathā theyyacittena nikhaṇatīti attho .

161. Taṃ pārājikattaṃ tassa kadā hotīti āha ‘‘ sāmikānaṃ tu dhuranikkhepane satī ’’ ti .

‘‘ Hotī ’’ ti pāṭhaseso .

Tu -saddena ‘‘ attano vā ’’ ti visesassa saṅgahitattā sāmino nirālayabhāvasaṅkhātadhuranikkhepe ca ‘‘ sāmikassa na dassāmī ’’ ti attano dhuranikkhepe ca tassa pārājikattaṃ hotīti attho .

Evamudīritan ti ‘‘ kesaggamattampī ’’ ti evaṃ niyamitaṃ kathitaṃ .

162. Yā panāti yā bhūmi pana .

Tesu dvīsu khīlesu .

Ādo thullaccayan ti paṭhame khīle saṅkāmite so bhikkhu thullaccayaṃ āpajjati .

Dutiyeti dutiye khīle saṅkāmite parājayoM1.102 hotīti yojanā .

Bahūhi khīlehi gahetabbaṭṭhāne pariyantakhīlesu dvīsu vinicchayo ca eteneva vutto hoti .

Ettha pana ante khīladvayaṃ vinā avasesakhīlanikhaṇane ca itaresu tadatthesu sabbapayogesu ca dukkaṭaṃ hotīti viseso .

163-4.

‘‘ Mamedaṃ santakan ’’ ti ñāpetukāmoti sambandho .

Parasantakāya bhūmiyā parāyattabhāvaṃ ñatvāva theyyacittena kesaggamattampi ṭhānaṃ gaṇhitukāmatāya ‘‘ ettakaṃ ṭhānaṃ mama santakan ’’ tiV1.78 rajjuyā vā yaṭṭhiyā vā minitvā parassa ñāpetukāmoti attho .

Yehi dvīhi payogehīti sabbapacchimakehi rajjupasāraṇayaṭṭhipātanānamaññatarehi dvīhi payogehi .

Tesūti niddhāraṇe bhummaṃ .

Idha rajjuṃ vāpīti vikappattha vā -saddena ‘‘ yaṭṭhiṃ vā ’’ ti yojetabbepi avuttasamuccayatthaṃ adhikavacanabhāvena vutta pi -saddena idhāvuttamariyādavatīnaṃ vinicchayassa ñāpitattā yathāvuttarajjuyaṭṭhivinicchayesu viya parasantakāya bhūmiyā kesaggamattampi ṭhānaṃ theyyacittena gaṇhitukāmatāya vatipāde nikhaṇitvā vā sākhāmattena vā vatiṃ karontassa mariyādaṃ vā bandhantassa pākāraṃ vā cinantassa paṃsumattikā vā vaḍḍhentassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne pācittiyañca dukkaṭañca sahapayoge kevaladukkaṭañca pacchimapayogesu dvīsu paṭhamapayoge thullaccayañca avasānapayoge pārājikañca hotīti vinicchayopi saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ .

Khettaṭṭhakathāvaṇṇanā .

165. Vatthaṭṭhādīsu vatthaṭṭhassāti ettha ‘‘ vatthu nāma ārāmavatthu vihāravatthū ’’ ti ( pārā .105) padabhājane vuttattā pupphādiārāmeM1.103 kātuṃ saṅkharitvā ṭhapitabhūmi ca pubbakatārāmānaṃ vināse tucchabhūmi ca vihāraṃ kātuṃ abhisaṅkhatā bhūmi ca naṭṭhavihārabhūmi cāti evaṃ vibhāgavati vasati ettha uparopo vā vihāro vāti ‘‘ vatthū ’’ ti vuccati iccevaṃ duvidhaṃ vatthuñca ‘‘ vatthuṭṭhaṃ nāma bhaṇḍaṃ vatthusmiṃ catūhi ṭhānehi nikkhittaṃ hoti bhūmaṭṭhaṃ thalaṭṭhaṃ ākāsaṭṭhaṃ vehāsaṭṭhan ’’ ti ( pārā .105) vacanato evaṃ catubbidhaṃ bhaṇḍañcāti idaṃ dvayaṃ vatthu ca vatthuṭṭhañca vatthuvatthuṭṭhanti vattabbe ekadesasarūpekasesavasena samāsetvā , u-kārassa ca akāraṃ katvā ‘‘ vatthaṭṭhassā ’’ ti dassitanti gahetabbaṃ .

Yathāvuttaduvidhavatthuno , vatthaṭṭhassa ca bhaṇḍassāti attho .

Khettaṭṭheti etthāpi ayameva samāsoti khette ca khettaṭṭhe cāti gahetabbaṃ .

Nāvaṭṭhādivohārepi eseva nayo .

Gāmaṭṭhepi cāti ‘‘ gāmaṭṭhaṃ nāma bhaṇḍaṃ gāme catūhi ṭhānehi nikkhittaṃ hoti bhūmaṭṭhaṃ … pe … vehāsaṭṭhan ’’ ti ( pārā .106) vutte catubbidhe gāmaṭṭhabhaṇḍepīti attho .

Vatthaṭṭhagāmaṭṭhakathāvaṇṇanā .

166. AraññaṭṭhakathāyaṃV1.79 ‘‘ tiṇaṃ vā ’’ tiādipadānaṃ ‘‘ tatthajātakan ’’ ti padena sambandho .

Tatthajātakan ti ‘‘ araññaṃ nāma yaṃ manussānaṃ pariggahitaṃ hotī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.107) vacanato tatthajātaṃ yaṃ kiñci manussasantakaṃ sāmikānaṃ akāmā agahetabbato sārakkhe araññe uppannanti attho .

Tiṇaṃ vāti parehi lāyitvā ṭhapitaṃ vā attanā lāyitabbaṃ vā gehacchādanārahaṃ tiṇaṃ vā .

Paṇṇaṃ vāti evarūpameva gehacchādanārahaṃ tālapaṇṇādipaṇṇaṃ vā .

Lataṃ vāti tathārūpameva vettalatādikaṃ valliṃ vā .

Yā pana dīghā hotiM1.104 , mahārukkhe ca gacche ca vinivijjhitvā vā veṭhetvā vā gatā , sā mūle chinnāpi avahāraṃ na janeti , agge chinnāpi .

Yadā pana aggepi mūlepi chinnā hoti , tadā avahāraṃ janeti .

Sace pana veṭhetvā ṭhitā hoti , veṭhetvā ṭhitā pana rukkhato mocitamattā avahāraṃ janetīti ayamettha viseso .

Sāmikena avissajjitālayaṃ challivākādiavasesabhaṇḍañca imināva upalakkhitvā saṅgahitanti veditabbaṃ .

Kaṭṭhameva vāti dāruṃ vā .

Bhaṇḍaggheneva kātabboti ettha antobhūtahetutthavasena kāretabboti attho gahetabbo .

Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ bhaṇḍagghena kāretabbo ’’ ti .

Avahaṭatiṇādibhaṇḍesu agghavasena māsakaṃ vā ūnamāsakaṃ vā hoti , dukkaṭaṃ .

Atirekamāsakaṃ vā ūnapañcamāsakaṃ vā hoti , thullaccayaṃ .

Pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā hoti , pārājikaṃ .

Pārājikaṃ ce anāpanno , āmasanadukkaṭaṃ , phandāpanathullaccayañca kāretabboti attho .

Gaṇhantoti avaharanto .

167-74.

Idāni ‘‘ kaṭṭhameva vā ’’ ti vuttarukkhadārūsu vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ mahagghe ’’ tiādi .

Mahaggheti pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghakaṃ hutvā mahagghe .

Nassatīti theyyacittasamaṅgī hutvā chinnamattepi pārājikaṃ āpajjati .

Pi -saddo avadhāraṇe .

‘‘ Kocipī ’’ ti iminā addhagatopi allaṃ vā hotu purāṇaṃ vā , tacchetvā ṭhapitaṃ na gahetabbamevāti attho .

Mūleti upalakkhaṇamattaṃ .

‘‘ Agge ca mūle ca chinno hotī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.107) aṭṭhakathā vacanato mūlañca aggañca chinditvāti gahetabbo .

Addhagatan ti jiṇṇagaḷitapatitatacaṃ , cirakālaṃ ṭhitanti vuttaṃ hoti .

LakkhaṇetiM1.105 attano santakaṃ ñāpetuṃ rukkhakkhandhe tacaṃ chinditvā katasallakkhaṇe .

ChalliyonaddhetiV1.80 samantato abhinavuppannāhi challīhi pariyonandhitvā adassanaṃ gamite .

Ajjhāvutthañcāti ettha ‘‘ gehan ’’ ti pāṭhaseso .

Gehaṃ katañca ajjhāvutthañcāti yojanā .

Gehaṃ kātuṃ araññasāmikānaṃ mūlaṃ datvā rukkhe kiṇitvā chinnadārūhi taṃ gehaṃ katañca paribhuttañcāti attho .

Vinassantañcāti etthāpi ‘‘ avasiṭṭhaṃ dārun ’’ ti pāṭhaseso .

Taṃ gehaṃ katvā avasiṭṭhaṃ vassātapādīhi vividhā jīritvā vinassamānaṃ , vipannadārunti vuttaṃ hoti .

Gaṇhato na doso kocīti sambandho .

‘‘ Sāmikā nirālayā ’’ ti gaṇhato kācipi āpatti natthīti attho .

Kiṃkāraṇanti ce ?

Araññasāmikehi mūlaṃ gahetvā aññesaṃ dinnattā , tesañca nirālayaṃ chaḍḍitattāti idamettha kāraṇaṃ .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ gehādīnaṃ atthāya rukkhe chinditvā yadā tāni katāni , ajjhāvutthāni ca honti , dārūnipi araññe vassena ca ātapena ca vinassanti , īdisānipi disvā ‘ chaḍḍitānī ’ ti gahetuṃ vaṭṭati .

Kasmā ?

Yasmā araññasāmikā etesaṃ anissarā .

Yehi araññasāmikānaṃ deyyadhammaṃ datvā chinnāni , te eva issarā , tehi ca tāni chaḍḍitāni , nirālayā tattha jātā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.107).

Evampi sati pacchā sāmikesu āharāpentesu bhaṇḍadeyyaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .

Yo cāti araññasāmikānaṃ deyyadhammaṃ pavisanto adatvā ‘‘ nikkhamanto dassāmī ’’ ti rukkhe gāhāpetvā nikkhamanto yo ca bhikkhu .

Ārakkhaṭṭhānaṃ patvāti araññapālakā yattha nisinnā araññaṃ rakkhanti , taṃ ṭhānaṃ patvā .

‘‘ Cintento ’’ ti kiriyantarasāpekkhattā ‘‘ atikkameyyā ’’ ti sāmatthiyatoM1.106 labbhati .

Tasmā citte kammaṭṭhānādīni katvāti ettha ādi -saddena pakāratthena kusalapakkhiyā vitakkā saṅgayhanti .

Aññaṃ cintento vā ārakkhanaṭṭhānaṃ patvāyeva atikkāmeyyāti yojetvā attho vattabbo .

Tattha aññaṃ cintento vāti aññaṃ vihito vā , iminā yathāvuttavitakkānaṃ saṅgaho .

Assāti ettha ‘‘ deyyan ’’ ti kitayoge kattari sāmivacanattā anenāti attho .

‘‘ Yocā ’’ ti ettha avuttasamuccayatthena ca -saddena araññapavisanakāle yathāvuttanayena mūlaṃ adatvā araññaṃ pavisitvā dārūni gahetvā gamanakāle ‘‘ araññapālakā sace yācanti , dassāmī ’’ ti parikappetvā gantvā tehi ayācitattā adatvā gacchantopi tatheva āgantvā ārakkhakesuV1.81 kīḷāpasutesu vā niddāyantesu vā bahi nikkhantesu vā tattha ṭhatvā ārakkhake pariyesitvā adisvā gacchantopi tatheva āgantvā tattha niyuttaissarajanehi attano hatthato dātabbaṃ datvā vā attānaṃ sammānaṃ katvā vā pālake saññāpetvā vā pālake okāsaṃ yācitvā tehi dinnokāso vā gacchantopīti ettakā vuttena sadisattā saṅgahitāti daṭṭhabbā .

Varāhāti sūkarā .

Vagghāti byagghā .

Acchāti issā .

Taracchāti kāḷasīhā .

Ādi -saddena dīpimattahatthisīhādayo vāḷamigā saṅgayhanti .

Eteyeva varāhādayo samāgamavasena maraṇādianiṭṭhasamīpacāritāya upa aniṭṭhasamīpe davanti pavattantīti ‘‘ upaddavā ’’ ti vuccanti .

Ārakkhaṭṭhānaṃ āgatakāle diṭṭhavarāhādiupaddavatoti vuttaṃ hoti .

Muccitukāmatāyāti mokkhādhippāyena .

‘‘ Tathevā ’’ ti iminā pavisanakāle deyyadhammaṃ adatvā ‘‘ nikkhamanakāle dassāmī ’’ tiM1.107 pavisitvā dāruṃ gahetvā ārakkhaṭṭhānaṃ pattoti purimagāthāya sāmatthiyato labbhamānoyevattho dassito .

Taṃ ṭhānan ti taṃ ārakkhaṭṭhānaṃ .

Atikkāmetīti ‘‘ idaṃ taṃ ṭhānan ’’ tipi asallakkhaṇamattabhayupaddavo hutvā palāyanto atikkamati , bhaṇḍadeyyaṃ pana hotīti yojanā .

Suṅkaghātatoti etthāpi pi -saddo luttaniddiṭṭhoti veditabbo , suṅkagahaṇaṭṭhānatopīti attho .

Suṅkassa rañño dātabbabhāgassa ghāto musitvā gahaṇamatto , suṅko haññati etthāti vā suṅkaghātoti viggaho .

Suṅkaghātasarūpaṃ parato āvi bhavissati .

Tasmāti suṅkaghātato tassa garukattā eva .

Tan ti taṃ suṅkaghātaṭṭhānaṃ .

Anokkamma gacchatoti apavisitvā gacchantassa .

Dukkaṭaṃ uddiṭṭhaṃ ‘‘ suṅkaṃ pariharati , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( pārā .113).

Etan ti yathāvuttaārakkhaṭṭhānaṃ .

Theyyacittena pariharantassāti theyyacittena pariharitvā dūrato gacchantassa .

Ākāsenapi gacchato pārājikamanuddiṭṭhaṃ satthunāti sambandho .

Nanu ca ‘‘ idaṃ pana theyyacittena pariharantassa ākāsena gacchatopi pārājikamevā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.107) aṭṭhakathāyaṃ vuttavacanaṃ vinā pāḷiyaṃ ‘‘ araññaṭṭhan ’’ ti mātikāpadassa vibhaṅge ‘‘ tatthajātakaṃ kaṭṭhaṃ vā lataṃ vā tiṇaṃ vā pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghanakaṃ theyyacitto āmasati , āpatti dukkaṭassa .

Phandāpeti , āpattiV1.82 thullaccayassa .

Ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .106) sāmaññavacanato suṅkaghāte ‘‘ suṅkaṃ pariharati , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vacanaṃ viya ettha ārakkhaṭṭhānaṃM1.108 pariharantassa visuṃ vuttapārājikāpattivacane asatipi ‘‘ aṭṭhakathāyan ’’ ti avatvā ‘‘ satthunā ’’ ti kasmā āhāti ?

Vuccate – aṭṭhakathācariyena tatheva vuttattā āha .

Kasmā pana aṭṭhakathācariyena ‘‘ apaññattaṃ na paññapessāma , paññattaṃ na samucchindissāmā ’’ ti ( pārā .565) pāḷipāṭhaṃ jānantenapi pāḷiyaṃ avuttapārājikaṃ niddiṭṭhanti ?

Ettha vinicchayaṃ bhikkhūhi puṭṭhena bhagavatā vuttanayassa mahāaṭṭhakathāya āgatattā tasseva nayassa samantapāsādikāyaṃ niddiṭṭhabhāvaṃ jānantena imināpi ācariyena idha ‘‘ satthunā ’’ ti vuttanti gahetabbaṃ .

Atha vā ‘‘ suṅkaṃ pariharati , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vatvā ārakkhaṭṭhānavinicchaye avacanaṃ yathāvuttavisayassa adiṭṭhabhāvena vā siyā , imassa tathā anavajjatā vā siyā , vuttānusārena suviññeyyatā vā siyāti tayo vikappā .

Tesu paṭhamavikappo sabbaññubhāvabādhanato dubbikappamattaṃ hoti .

Dutiyavikappo lokavajjassa imassa anavajjabhāvo nāma anupapannoti anādātabbo .

Pārisesato tatiyavikappo yujjati .

Tattha ‘‘ vuttānusārenā ’’ ti kimettha vuttaṃ nāma , tadanusārena imassāpi suviññeyyatā kathanti ce ?

Paṭhamaniddiṭṭhe araññaṭṭhaniddese sāmaññena ‘‘ ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .106) idaṃ vuttaṃ , na pana theyyacittena ārakkhaṭṭhānapariharaṇañca .

‘‘ Gamanakāle ‘ mūlaṃ datvā gamissāmī ’ ti pubbaparikappitaniyāmena adatvā gacchato parikappāvahārova hotī ’’ ti ca ‘‘ taṃ pana yena kenaci ākārena parikappitaṭṭhānaṃ pahāya gamanaṃ ṭhānācāvanaṃ nāma hotevāti tena vatthunā pārājikameva hotī ’’ tiM1.109 ca ‘‘ ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’ ti iminā ca viññātatthameva hotī ’’ ti ca visuṃ na vuttaṃ .

Suṅkaṭṭhānapariharaṇaṃ pana ṭhānapariharaṇasabhāvattā sabhāvato īdisaṃva santampi idaṃ viya parikappitaṭṭhānaṃ na hotīti vakkhamānarājasammataṭṭhānato aññaṃ parikappitaṭṭhānaṃ samānampi theyyacittuppattimattena taṃ pariharitvā gacchantassa theyyacittena attano pattaṃ gaṇhantassa viya pārājikāya avatthutañca dukkaṭasseva vatthubhāvañca viññāpetuṃ ‘‘ suṅkaṃ pariharati , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vuttanti bhagavato adhippāyaññunā aṭṭhakathācariyena ‘‘ pārājikamevā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.107) vuttattāV1.83 tena aṭṭhakathāyaṃ vuttanīhārameva dassetuṃ ayamācariyopi ‘‘ satthunā pārājikamanuddiṭṭhan ’’ ti āhāti niṭṭhamettha gantabbaṃ .

Tasmāti yasmā evaṃ pariharitvā theyyacittena dūrato vajjetvā gacchantassāpi pārājikappahonakatāya accantabhāriyaṃ hoti , tasmā .

Etthāti imasmiṃ araññārakkhaṭṭhāne .

‘‘ Visesenā ’’ ti idaṃ ‘‘ appamattena hotabban ’’ ti iminā hetubhāvena sambandhanīyaṃ .

Satisampannacetasāti ca piyasīlenāti ca ‘‘ bhikkhunā ’’ ti etassa visesanaṃ .

Asikkhākāmassa bhikkhuno imassa ovādassa abhājanatāya taṃ parivajjetumāha ‘‘ piyasīlenā ’’ ti .

Piyasīlassāpi sativirahitassa pamattaṭṭhāne saraṇāsambhavā imassa abhājanatāya taṃ vajjetumāha ‘‘ satisampannacetasā ’’ ti .

Araññaṭṭhakathāvaṇṇanā .

175-6.

Toyadullabhakālasmin ti toyaṃ dullabhaṃ yasmiṃ so toyadullabho , toyadullabho ca so kālo cāti toyadullabhakālo , tasmiṃ .

Āvajjetvā vāti udakabhājanaṃ nāmetvā vā .

Pavesetvā vāti attanoM1.110 bhājanaṃ tasmiṃ pakkhipitvā vā .

Chiddaṃ katvāpi vāti udakabhājane omaṭṭhādibhedaṃ chiddaṃ katvā vā gaṇhantassa bhaṇḍagghena viniddiseti vakkhamānena sambandhanīyaṃ .

Tathāti yathā toyadullabhakālasmiṃ bhājane rakkhitagopitaṃ udakaṃ avaharantassa pārājikaṃ vuttaṃ , teneva nīhārena .

Vāpiyaṃ vāti parasantakāya sārakkhāya vāpiyaṃ vā .

Taḷāke vāti tādise jātassare vā .

Evaṃ sārakkhānaṃ pokkharaṇiādīnaṃ etehi vā avuttasamuccayena vā -saddena vā gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Attano bhājanaṃ pavesetvā gaṇhantassāti upalakkhaṇapadanti bhājanagatajale ca idha ca telabhājane viya mukhena vā vaṃsādīhi vā ākaḍḍhitvā theyyacittena pivantassa yathāvatthukamāpattividhānaṃ veditabbaṃ .

177. Mariyādan ti vāpiādīnaṃ pāḷivaṭṭabandhaṃ .

Chindatoti kudālādīhi paṃsuādīni uddharitvā dvidhā karontassa .

Visesatthāvajotakena tu -saddena ‘‘ mariyādaṃ chinditvā dubbalaṃ katvā tassaV1.84 chindanatthāya vīciyo uṭṭhāpetuṃ udakaṃ sayaṃ otaritvā vā gomahiṃse vā aññe manusse vā kīḷante dārake vā otāretvā vā attano dhammatāya otiṇṇe tāsetvā vā udake ṭhitaṃ rukkhaṃ chinditvā vā chedāpetvā vā pātetvā vā pātāpetvā vā jalaṃ khobheti , tato uṭṭhitāhi vīcīhi mariyāde chinnepi teneva chinno hoti .

Evameva gomahiṃsādayo mariyādaṃ ārohantenāpi aññehi ārohāpentenāpi tesaṃ khurehi mariyāde chinnepi , udakaniddhamanādiṃ pidahitvā vā pidahāpetvā vā vāpimariyādāya nīcaṭṭhānaṃ bandhitvā vā bandhāpetvā vā atirekajalāpagamanamaggato nīharitabbodakaṃ vāretvā vā bāhirato udakaṃ pavesetvā vā pūreti , oghena mariyādeM1.111 chinnepi teneva chinnaṃ hotī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.108 atthato samānaṃ ) evamādikaṃ aṭṭhakathā gatavisesaṃ saṅgaṇhāti .

Adinnādānapubbatoti adinnādānassa pubbapayogattā .

Bhūtagāmena saddhimpīti bhūtagāmenapi saddhiṃ .

Api -saddena pathavikhaṇanaṃ sampiṇḍeti .

Mariyādaṃ chindanto tatthajātaṃ tiṇādiṃ chindati , bhūtagāmapācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ .

Jātapathaviṃ chindati , pathavikhaṇanapācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ āpajjatīti adhippāyo .

178. Kātabboti ettha ‘‘ bhaṇḍagghena āpattiyā ’’ ti pāṭhaseso .

Antobhūtahetvatthavasena kāretabboti gahetabbo .

Anto ṭhatvā chindanto bahiantena , bahi ṭhatvā chindanto antoantena , ubhayatthāpi ṭhatvā chindanto majjhato bhaṇḍagghena āpattiyā kāretabboti yojanā .

Ayaṃ panettha attho – antovāpiyaṃ ṭhatvā mariyādaṃ chinditvā udake bahi nikkhamite nikkhantaudakagghena dukkaṭathullaccayapārājikāsu yathāpannāya āpattiyā kāretabbo .

Bahi ṭhatvā mariyādaṃ chinditvā antovāpiyaṃ pavisantodakassa ṭhitaṭṭhānato cāvitakkhaṇe nikkhantaudakagghena āpattiyā kāretabbo .

Kadāci anto kadāci bahi ṭhatvā mariyādaṃ majjhe ṭhapetvā chindanto majjhe ṭhitaṭṭhānaṃ chinditvā udakassa nīhaṭakkhaṇe nīhaṭaudakassa agghena āpattiyā kāretabboti .

Udakaṭṭhakathāvaṇṇanā .

179-80.

Vārenāti vārena vārena sāmaṇerā araññato yaṃ dantakaṭṭhaṃ saṅghassatthāya ānetvā sace ācariyānampi āharanti , yāva te dantakaṭṭhaṃ pamāṇena chinditvā saṅghassa ca ācariyānañcaV1.85 na niyyādenti , tāva araññatoM1.112 ābhatattā taṃ sabbaṃ saṅghassa ca sakasakaācariyānañca ābhataṃ dantakaṭṭhaṃ tesameva ca dantakaṭṭhahārakānaṃ sāmaṇerānaṃ santakaṃ hotīti atthayojanā .

181. Tasmāti yasmā tesameva sāmaṇerānaṃ santakaṃ hoti , tasmā .

Taṃ araññato ābhataṃ dantakaṭṭhañca saṅghassa garubhaṇḍañca dantakaṭṭhanti sambandho .

Saṅghikāya bhūmiyaṃ uppannaṃ saṅghena rakkhitagopitattā garubhaṇḍabhūtaṃ dantakaṭṭhañcāti vuttaṃ hoti .

Gaṇhantassa cāti adhikaca-kārena ihāvuttassa aṭṭhakathā gatassa gaṇapuggalagihiparibaddha ārāmuyyānasañjātachinnāchinnarakkhitagopitadantakaṭṭhassa samuccitattā tañca theyyacittena gaṇhantassa avahaṭadantakaṭṭhassa agghavasena āpattiyo vattabbāti ayamattho dīpito hoti .

182. Tehi dantakaṭṭhahārakehi sāmaṇerehi .

Niyyāditan ti mahāsaṅghassa paṭipāditaṃ .

183. Saṅghikakālato paṭṭhāya theyyacittena gaṇhatopi avahārābhāve kāraṇaṃ dassetumāha ‘‘ arakkhattā ’’ tiādi .

Tattha arakkhattāti saṅghikabhāvena laddhepi rakkhitagopitadantakaṭṭhe viya saṅghena katārakkhāyābhāvā .

Yathāvuḍḍhamabhājetabbatoti saṅghikattassāpi sato yathāvuḍḍhaṃ paṭipāṭimanatikkamma bhājetabbaphalapupphādīnaṃ viya bhājetabbatābhāvato .

Sabbasādhāraṇattā cāti saṅghapariyāpannānaṃ sabbesameva sādhāraṇattā .

Idan ti saṅghassa niyyāditadantakaṭṭhaṃ .

Aññaṃ viyāti aññaṃ gaṇapuggalādisantakaṃ rakkhitagopitadantakaṭṭhaṃ viya .

Evaṃ corikāya gaṇhato avahārābhāve kāraṇena sādhitepi theyyacittenaM1.113 sakaparikkhārampi gaṇhato dukkaṭassa vuttattā tathā gaṇhanto dukkaṭā na muccatīti daṭṭhabbaṃ .

Vattaṃ pana jānitabbaṃ – saṅghikadantakaṭṭhaṃ gaṇhantena padhānagharādīsu pavisitvā cirena osarantena bahi vītināmetabbadivase gaṇetvā taṃpamāṇena gahetabbaṃ , maggaṃ gacchantena ekaṃ dve dantakaṭṭhāni thavikāya pakkhipitvā gantabbaṃ , tattheva vasantena divase khāditabbadantakaṭṭhaṃ gahetabbanti .

Dantakaṭṭhakathāvaṇṇanā .

184.‘‘ AggiṃV1.86 vā detī ’’ tiādīsu ‘‘ rukkhe ’’ ti pakaraṇato labbhati ‘‘ rukkho vinassatī ’’ ti vakkhamānattā , rukkho ca ‘‘ vanappati nāma yo manussānaṃ pariggahito hoti rukkho paribhogo ’’ ti ( pārā .110) pāḷiyaṃ āgatattā ca aṭṭhakathāya ( pārā . aṭṭha .1.110) ca vuttanayena ambalabujapanasādiko manussānaṃ paribhogāraho manussāyatto rakkhitagopitoyeva gahetabbo .

Aggiṃ vā detīti corikāya aggiṃ ālimpeti vā .

Satthena rukkhe samantato ākoṭetīti vāsipharasuādisatthena rukkhatacaṃ chindanto samantato āvāṭaṃ dasseti .

Maṇḍūkakaṇṭakanāmakaṃ visaṃ vā rukkhe ākoṭetīti corikāya rukkhaṃ nāsetukāmo rukkhe maṇḍūkakaṇṭakanāmakaṃ visaṃ paveseti .

185. Yena vā tena vāti yathāvuttena vā avuttena vā yena kenaci upāyena .

Rukkho vinassatīti aggiṃ datvā jhāpito dhaññakalāpo viya , telakumbhī viya ca vināva ṭhānācāvanena yathāṭṭhitamevanassati .

‘‘ Ḍayhatī ’’ ti idaṃ ‘‘ aggiṃ detī ’’ ti idaṃ sandhāya vuttaṃ .

Vinassatīti maṇḍūkakaṇṭakākoṭanādiavasesapayogaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ ‘‘ theyyacitto chindati , pahāre pahāre āpatti dukkaṭassa , ekaṃ pahāraṃM1.114 anāgate āpatti thullaccayassa , tasmiṃ pahāre āgate āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .110) ṭhānācāvanena pārājikassa āgatattā .

Pakāsitan ti ettha ‘‘ aṭṭhakathāyan ’’ ti labbhati .

Pāṭhāgataṃ pārājikaṃ pana pārisesato ca sūcīyatīti tabbācakassa vā saṅgāhakassa vā vacanassa ihāvijjamānattā tattha vinicchayo pāsaṃsikopi ihāvutto .

Vanappatikathāvaṇṇanā .

186-7.

‘‘ Haraṇakaṃ nāma aññassa haraṇakaṃ bhaṇḍaṃ .

Theyyacitto āmasati , āpatti dukkaṭassa .

Phandāpeti , āpatti thullaccayassa .

Ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .111) vuttaharaṇakaniddese ‘‘ ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .111) pāṭhe ‘‘ ṭhānan ’’ ti gahitasīsādiṭṭhānappabhedavasena aṭṭhakathāya ( pārā . aṭṭha .1.110) āgatavinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ chinditvā mocetvā gaṇhato ’’ ti .

Kiriyānaṃ sakammakattā ‘‘ alaṅkāran ’’ ti pāṭhaseso .

Chinditvāti gīveyyakādiṃ .

Mocetvāti kaṇṇapiḷandhanādiṃ .

SīsādīhiV1.87 mocitamattasmin ti etthāpi visesitabbadassanatthaṃ ‘‘ alaṅkārasmin ’’ ti tameva bhummekavacanantavasena gahetabbaṃ .

Ākaḍḍhanavikaḍḍhanan ti ettha abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ ākaḍḍhananti katvā attano samīpamāviñchanaṃ ākaḍḍhanaṃ , viparītaṃ kaḍḍhanaṃ vikaḍḍhananti katvā tabbiparītaṃ vikaḍḍhanaṃ .

188-9.

Valayan ti avaṅkaṃ maṭṭhahatthūpagaṃ .

Kaṭakampi vāti anekavaṅke yojetvā bubbuḷādīni dassetvā vā adassetvāM1.115 vā kataṃ hatthūpagaṃ .

Aggabāhun ti kapparato paṭṭhāya aggahatthaṃ .

Aparāparaṃ cāretīti ito cito ca sañcāreti .

‘‘ Sāretī ’’ ti vā pāṭho , soyeva attho .

Taṃ valayaṃ vā kaṭakaṃ vā .

Ākāsagataṃ karotīti sabbadisāhi yathā hatthaṃ na phusati , tathā ākāsagataṃ karoti .

Nidhivalayassa pavesitarukkhamūle sabbadisāhi aphusantaṃ ākāsagatakaraṇe pārājikaṃ hoti , idha ‘‘ rakkhatī ’’ ti kasmā vuttanti āha ‘‘ saviññāṇakato ’’ tiādi .

Idan ti valayaṃ kaṭakañca .

190.‘‘ Nivatthaṃ vatthan ’’ ti iminā cīvarampi gayhati .

Parassa vatthasāmikassa .

Paropīti vatthasāmikopi .

Tan ti corena acchijjamānaṃ attanā nivatthavatthaṃ .

Lajjāya sahasā na muñcatīti lajjāya sīghataraṃ na pariccajati .

191. Coropi ākaḍḍhati , so paropi ākaḍḍhatīti yojanā .

So paro corato añño , vatthasāmikoti attho .

Parassāti vatthasāmikassa .

192.‘‘ Ṭhānā cāveyyā ’’ ti pāṭhe ṭhāna -saddena saṅgahitasīsādiṭṭhānato harīyateti haraṇakanti vuttālaṅkārādibhaṇḍassa cāvanena pārājikaṃ dassetvā idāni tadeva haraṇakaṃ hārakena saha harantassa hārakassa ṭhitaṭṭhānato apanayanena ṭhānācāvanañca ‘‘ ṭhānā cāveyyā ’’ ti imināva saṅgayhatīti tatthāpi vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ sabhaṇḍahārakan ’’ tiādi .

Bhaṇḍaṃ harati netīti bhaṇḍahārako , purisādiko , tena sahāti sabhaṇḍahārakaṃ , alaṅkāravatthādīni ādāya gacchantehi itthipurisādipāṇehi saheva .

Bhaṇḍan ti tehi hariyamānattā haraṇakasaṅkhātavatthābharaṇādibhaṇḍaṃM1.116 .

Nentassāti ‘‘ nento assā ’’ ti padacchedo .

Nentoti ṭhitaṭṭhānato cāvetvā attanā icchitadisābhimukhaṃ pāpento .

Assa paṭhame pāde atikkante thullaccayaṃ āpajjitvātiV1.88 pāṭhasesayojanā .

Assāti imassa bhaṇḍahārakassa .

Paṭhamapāde atikkante attanā paṭhamaṃ gantabbadisato corassābhimatadisaṃ gate thullaccayaṃ āpajjitvā dutiye atikkante cuto siyāti yojanā .

193. Theyyacetano sace tajjetvā parassa hatthato bhaṇḍaṃ pātāpeti , parassa hatthato bhaṇḍe muttamatte tajjetvā pātāpakassa parājayoti yojanā .

Bhaṇḍe muttamatteti bhaṇḍe hatthato kesaggamattampi muttakkhaṇe .

194. Athāpīti atha vā .

Parikappetvā pātāpeti vāti ettha ‘‘ yaṃ mayhaṃ ruccati , taṃ gaṇhissāmī ’’ ti vā ‘‘ evarūpaṃ ce hoti , gaṇhissāmī ’’ ti visesetvā vā parikappetvā tajjetvā pāteti , dukkaṭaṃ .

Evaṃ pātitaṃ bhaṇḍaṃ tassa corassa āmasane dukkaṭaṃ vuttanti yojanā .

195. Yathāvatthun ti bhaṇḍassa agghānurūpaṃ , thullaccayaṃ hotīti adhippāyo .

Chaḍḍitepīti tassa corabhāvaṃ jānitvā bhītatasitena attanā nīyamāne bhaṇḍe chaḍḍitepi sati .

Teneva ṭhānācāvanaṃ kārāpitanti pārājikanti na gahetabbanti āha ‘‘ na doso ’’ ti .

‘‘ Tiṭṭha tiṭṭhā ’’ ti vutte pana uttasitvā chaḍḍanaṃ tassa āṇattiyā vinā hotīti tattha tassa anāpattīti adhippāyo .

Tathā vadato pana adinnādānapubbapayogattā dukkaṭameva .

196. Tan ti taṃ chaḍḍitaṃ bhaṇḍaṃ .

Taduddhāreti tassa chaḍḍitassa bhaṇḍassa uddhāre pārājikaṃ .

Pārājikaṃ kadā siyātiM1.117 āha ‘‘ sāmike sālaye gate ’’ ti .

Nirālayaṃ chaḍḍitaṃ pana gaṇhato asati theyyacitte na dosoti byatirekato dasseti .

197. Sāmikassa sālayakāle gaṇhantassāpi pārājikābhāvappakāraṃ dassetumāha ‘‘ gaṇhato ’’ ti .

Pubbagāthāya ‘‘ tan ’’ ti idhānuvattate .

Sakasaññāyagaṇhatoti ‘‘ tiṭṭha tiṭṭhā ’’ ti vacanato uttasitvā sālayaṃ chaḍḍitaṃ taṃ vatthuṃ sakasaññāya gaṇhantassa .

Gahaṇeti sakasaññāya gahaṇahetu , sakasaññāya gahitabhaṇḍaṃ attano gahaṇakāraṇā bhikkhuṃ avahārāpattito rakkhatīti adhippāyoV1.89 .

Tenāha ‘‘ gahaṇe pana rakkhatī ’’ ti .

Bhaṇḍadeyyaṃ pana hotīti yojanā .

‘‘ Tathā ’’ ti iminā gahaṇe rakkhatīti atidisati .

198-9.

Dhuranikkhepaṃ katvāti ‘‘ mayhaṃ kimetena bhaṇḍena , jīvitarakkhanameva varataran ’’ ti nirālayo hutvā .

Tenāha ‘‘ bhīto corā palāyatī ’’ ti .

Corāti ettha ca hetumhi nissakkaṃ .

Gaṇhatoti ettha ‘‘ tan ’’ ti pāṭhaseso , tathā chaḍḍitaṃ taṃ bhaṇḍanti attho .

Uddhāre dukkaṭan ti vatthumhi anavajjepi theyyacittavasena dukkaṭaṃ hoti , asati theyyacitte dukkaṭampi na hotīti vuttaṃ hoti .

Āharāpenteti ettha bhāvalakkhaṇe bhummaṃ , tasmiṃ bhaṇḍasāmini āharāpente satīti attho .

200. Nirālayena chaḍḍitavatthuno gahaṇe bhaṇḍadeyyañca adentassa parājayo ca kasmāti āha ‘‘ tassā ’’ tiādi .

Aññāsūti mahāpaccariyādīsu itarāsu aṭṭhakathāsu .

Haraṇakakathāvaṇṇanā .

201. UpanidhikathāyaM1.118 ‘‘ na gaṇhāmī ’’ ti sampajānamusāvādaṃ bhāsatoti yojanā .

Yena kenaci rahasi ‘‘ idaṃ mayhaṃ bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā dehī ’’ ti niyyāditaṃ bhaṇḍaṃ pacchā sāmikena ‘‘ dehi me taṃ bhaṇḍan ’’ ti vutte accantamupagantuṃ ‘‘ nāhaṃ gaṇhāmī ’’ ti sampajānamusāvādaṃ bhāsatoti attho .

Gaṇhāmīti aggahesiṃ .

Accantā heso atīte vattamānappayogoyaṃ .

‘‘ Sampajānamusāvāde pācittiyan ’’ ti ( pāci .2) imassa sikkhāpadassa visaye kasmā dukkaṭaṃ vuttanti āha ‘‘ adinnādānapubbakattā ’’ tiādi .

Tattha adinnādānapubbakattāti adinnādānassa sahapayogavasena pubbaṅgamattā , na pubbapayogattā .

Na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭamatthīti .

Tenevāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ adinnādānassa payogattā ’’ ti .

202. Etassāti etassa samīpe .

Kiṃ nu dassatīti dassati kiṃ nu .

Vimatuppādeti hetumhi bhummaṃ .

Tassāti yassa bhikkhuno santike upanikkhittaṃ , tassa .

203. Tasmin tiV1.90 yasmiṃ upanikkhittaṃ , tasmiṃ bhikkhumhi .

Dāne nirussāheti attani nikkhittassa bhaṇḍassa sāmikassa dānavisaye ussāharahite sati ,‘‘ na dāni taṃ dassāmī ’’ ti dhuranikkhepe kateti adhippāyo .

Tenevāha ‘‘ ubhinnaṃ dhuranikkhepe ’’ ti .

Paroti bhaṇḍasāmiko .

Dhuran ti ‘‘ yena kenaci ākārena gaṇhissāmī ’’ ti ussāhaṃ .

Nikkhipeti nikkhipeyya .

204. Cittenādātukāmovāti ettha ‘‘ yo tassā ’’ ti pāṭhaseso .

Ceti api-saddatthe .

Yo coro cittena adātukāmova , tassa corassa ‘‘ dassāmī ’’ ti mukhenaM1.119 vadatopīti yojanā .

Atha vā adātukāmoti ettha ‘‘ hutvā ’’ ti pāṭhaseso .

Ceti vuttattho .

Evāti ‘‘ parājayo ’’ ti iminā yujjati .

Cittena adātukāmo hutvā mukhena ‘‘ dassāmī ’’ ti vadatopi sāmino dhuranikkhepe sati parājayo hotevāti yojanā .

Upanidhikathāvaṇṇanā .

205. Suṅkaghātassāti ‘‘ suṅkaghātaṃ nāma raññā ṭhapitaṃ hoti pabbatakhaṇḍe vā nadītitthe vā gāmadvāre vā ’’ ti ( pārā .113) pāḷiyaṃ āgatassa ‘‘ suṅkaṃ tato hananti … pe … vināsentī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.113) aṭṭhakathāyaṃ niruttassa ‘‘ ito paṭṭhāya nīyamāne bhaṇḍe ettakato ettakaṃ rājabhāgaṃ gahetabban ’’ ti rājādīhi taṃtaṃpadesasāmikehi niyamitassa pabbatakhaṇḍādiṭṭhānassa .

Bahīti suṅkagahaṇatthāya parikappitasīmato bahi .

Pātetīti ettha ‘‘ theyyacitto ’’ ti pakaraṇato labbhati .

‘‘ Rājārahaṃ bhaṇḍan ’’ ti pāṭhaseso .

Yato kutoci bhaṇḍato pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā agghanako bhāgo rājādidesasāmikassa dātabbo hoti , tādisaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto yathā bahi patati , evaṃ khipatīti attho .

Dhuvaṃ patatīti etthāpi ‘‘ tan ’’ ti pāṭhaseso ,‘‘ bhaṇḍan ’’ ti pakaraṇato labbhati .

Yathā khittaṃ taṃ bhaṇḍaṃ ekantena bahi patatīti .

Hatthato muttamatte tasmiṃ bhaṇḍe .

206.‘‘ Dhuvaṃ patatī ’’ ti ettha byatirekaṃ dassetumāha ‘‘ taṃ rukkhe ’’ tiādi .

Tan ti theyyāya bahi pātetuṃ khittaṃ bhaṇḍaṃ paṭihataṃ hutvāti yojanā .

Vātakkhittampi vāti pāṭhoM1.120 gahetabbo .

‘‘ Vātakkhitto ’’ ti liṅgavipallāso vā daṭṭhabbo .

207. PacchātiV1.91 patitaṭṭhāne thokaṃ cirāyitvā , iminā thokampi cirāyitamatte payogasādhiyaṃ kāriyaṃ siddhamevāti pārājikassa kāraṇaṃ sampannamevāti dasseti .

Tenāha ‘‘ pārājikaṃ siyā ’’ ti .

208.‘‘ Ṭhatvā ’’ tiādinā patitaṭṭhāne acirāyitvā gatepi tasmiṃ bahi patitaṭṭhānato itaratrāpi cirāyitena bahi pātanappayogena sādhiyaṃ kāriyaṃ siddhamevāti pārājikakāraṇassa siddhataṃ dasseti .

Tenevāha ‘‘ parājayo ’’ ti .

‘‘ Atiṭṭhamānan ’’ tiādinā yattha katthaci acirāyanena payogassa niratthakataṃ dasseti .

Tenevāha ‘‘ rakkhatī ’’ ti .

209. Tan ti aṭṭhakathāvacanaṃ .

210. Sayaṃ vā vaṭṭetīti anto ṭhito sayaṃ vā hatthena vā pādena vā yaṭṭhiyā vā bahisīmāya ninnaṭṭhānaṃ parivaṭṭeti .

Aṭṭhatvāti pavaṭṭitamatte anto katthacipi aṭṭhatvā .

Vaṭṭamānan ti pavaṭṭantaṃ .

Gatan ti bahisīmaṃ kesaggamattaṭṭhānampi antosīmamatikkamamattaṃ .

211. Taṃ bhaṇḍaṃ sace anto ṭhatvā ṭhatvā bahi gacchatīti yojanā .

Yadi antosīmāya ṭhatvā ṭhatvā bahisīmaṃ gacchatīti attho .

Rakkhatīti antosīmāya paṭhamagatinivattaneneva etassa bhikkhuno payogavegassa nivattattā , tato upari nivattanārahakāraṇassa aladdhabhāvena attanā ca gatattā tathā bahisīmappattaṃ taṃ bhaṇḍaṃ taṃmūlakapayojakaṃM1.121 bhikkhuṃ āpattiyā rakkhatīti adhippāyo .

Suddhacittena ṭhapiteti ‘‘ evaṃ ṭhapite vaṭṭitvā gamissatī ’’ ti theyyacittena vinā ‘‘ kevalaṃ ṭhapessāmī ’’ ti cittena bahisīmābhimukhaṃ ninnaṭṭhānaṃ otāretvā ṭhapite .

Sayaṃ vaṭṭatīti bhaṇḍaṃ sayameva ninnaṭṭhānaṃ ninnaṃ hutvā bahisīmaṃ ce pavaṭṭantaṃ gacchati .

Vaṭṭatīti āpattiyā akaraṇato vaṭṭati .

212. Gacchanteti corassa payogaṃ vinā attanāva gacchante .

Tan ti rājadeyyapañcamāsakaatirekapañcamāsakamattaṃ suṅkavantaṃ bhaṇḍaṃ .

Nīhaṭepi nāvahāroti yojanā .

Kevalaṃ theyyacittassa āpattiyā anaṅgabhāvato , yānādipayojakakāyavacīpayogassa abhāvato , bhaṇḍaṭṭhapitayānādinoV1.92 attanāva bahisīmappattattā , teneva bhaṇḍassāpi gatattā ca bhikkhuno avahāro natthīti attho .

213. Payogena vināti corassa sakapayogamantarena .

Avahāro na vijjatīti ettha yutti vuttanayāva .

214. Maṇin ti pādārahaṃ suṅkadātabbamaṇiratanaṃ , eteneva upalakkhaṇapadattā yaṃkiñci bhaṇḍaṃ saṅgahitameva .

Pārājikaṃ siyāti yānassa attanā pājitattāti adhippāyo .

Sīmātikkamaneti suṅkaggahaṇassa niyamitaṭṭhānātikkamane .

215. Matan ti ‘‘ ettakabhaṇḍato ettakaṃ gahetabban ’’ ti rājūhi anumataṃ .

Seso kathāmaggoti ‘‘ suṅkaṭṭhānaṃ patvā suṅkikesu niddāyamānesu , kīḷantesu , bahigatesu vā pariyesitvā adisvā gacchato na doso , bhaṇḍadeyyaṃM1.122 hotī ’’ ti evamādiko vinicchayakathāmaggo .

Araññaṭṭhakathāsamoti ‘‘ yo cārakkhaṭṭhānaṃ patvā ’’ tiādinā ( vi . vi .170) yathāvuttaaraññaṭṭhakathāya sadiso ,

‘‘ Kammaṭṭhānaṃ citte katvā ;

Cintento aññavihito ;

Suṅkaṭṭhānaṃ patvā gacche ;

Bhaṇḍadeyyaṃ hotevassā ’’ ti .

–

Ādinā nayena vuccamānasadisoyeva .

Teneva gatatthatāya idāni na vicārīyatīti adhippāyo .

Suṅkaghātakathāvaṇṇanā .

216.‘‘ PāṇoV1.93 nāma manussapāṇo vuccatī ’’ ti ( pārā .114) pāḷito ca ‘‘ tampi bhujissaṃ harantassa avahāro natthī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.114) aṭṭhakathā vacanato ca paradāsamanussoyeva adhippetoti tameva dassetumāha ‘‘ antojātan ’’ tiādi .

Gehadāsiyā kucchimhi dāsassa jāto antojāto nāma , taṃ vā .

Dhanena kīto dhanakkīto , taṃ vā .

Dinnaṃ vā pana kenacīti mātulaayyakādīsu yena kenaci dāsaṃ katvā dinnaṃ vā .

Dāsan ti paccekaṃ sambandhanīyaṃ .

Karamarānītaṃ vā dāsan ti paravisayaṃ vilumpitvā ānetvā dāsabhāvāya gahitasaṅkhātaṃ karamarānītadāsaṃ vā .

Harantassa parājayoti ettha ‘‘ corikāya harissāmī ’’ ti āmasane dukkaṭaṃ , phandāpane thullaccayaṃ āpajjitvā ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi atikkāmayato pārājikaṃ hotīti adhippāyo .

217. Bhujissaṃ vāti yassa kassaci manussassa adāsabhūtaṃ .

Mānusan ti manussajātikaṃ sattaṃ .

Āṭhapitan ti upanikkhittaṃ .

218. Tan tiM1.123 antojātādīsu dāsesu yaṃ kañci dāsaṃ .

Palāyitukāmovāti palāpetukāmo nīharitukāmo .

Atha vā taṃ dāsaṃ bhujehi ukkhipitvā ayaṃ palāyitukāmotipi attho gahetabbo .

Bhujehīti ubhohi hatthehi .

Taṃ ṭhitaṭṭhānatoti tassa ṭhitaṭṭhānaṃ taṃṭhitaṭṭhānaṃ , tato taṃṭhitaṭṭhānato , corena attanā ṭhitaṭṭhānatoti attho na gahetabboti dassetumevaṃ vuttaṃ .

Kiñci saṅkāmetīti kesaggamattampi tato aññaṃ ṭhānaṃ pāpeti .

Bhujehi vāti ettha vā -saddo vakkhamānapakārantarāpekkho ,‘‘ saṅkāmeti vā ’’ ti yojetabbaṃ .

219. Tajjetvāti bhayakarena vacanena lesena , iṅgitena vā tāsetvā nentassa tassāti sambandho .

Padavāratoti padavārena yuttā thullaccayādayo āpattiyo hontīti yojanā .

Paṭhamapadavārayuttā thullaccayāpatti , dutiyapadavārayuttā pārājikāpatti hotīti attho .

220. Hatthādīsūti ādi -saddena kesavatthādiṃ saṅgaṇhāti .

Tan ti dāsaṃ .

Kaḍḍhatopīti ākaḍḍhatopi .

Parājayoti ‘‘ padavārato ’’ ti anuvattamānattā paṭhamapadavāre thullaccayaṃ , dutiyapadavāre atikkante pārājikanti attho .

Ayaṃ nayoti ‘‘ padavārato yuttā thullaccayādayo āpattiyo hontī ’’ ti vuttanayo .

221. VegasāvātiV1.94 vegeneva , corassa vacanena kātabbavisesarahitena balavagamanavegenāti vuttaṃ hoti .

Iminā anāpattibhāvassa kāraṇaṃ dasseti .

222. Saṇikan tiM1.124 mandagatiyā .

Vadatīti ‘‘ gaccha , yāhi , palāyā ’’ tiādikaṃ vacanaṃ katheti .

Sopi cāti yo mandagatiyā gacchanto evaṃ vutto , sopi ca .

223. Palāyitvāti sāmikaṃ pahāya gantvā .

Aññan ti sāmikāyattaṭṭhānato aññaṃ ṭhānaṃ .

Sāpaṇaṃ vīthisannivesayuttaṃ nigamampi vā .

Tatoti palāyitvā paviṭṭhagāmādito .

Tan ti palāyitvā paviṭṭhaṃ taṃ dāsaṃ .

Pāṇakathāvaṇṇanā .

224. Theyyāti theyyacittena .

Sappakaraṇḍan ti sappasayanapeḷaṃ .

Yathāvatthun ti thullaccayamāha .

Ṭhānatoti sappapeḷāya ṭhitaṭṭhānato .

Cāvaneti kesaggamattātikkame .

225. Karaṇḍan ti sappapeḷaṃ .

Ugghāṭetvāti vivaritvā .

Karaṇḍatalatoti antopeḷāya talato .

Naṅguṭṭheti naṅguṭṭhapariyante .

226. Ghaṃsitvāti peḷāpasse phusāpetvā .

Sappakaraṇḍassa mukhavaṭṭitoti karaṇḍapuṭamukhavaṭṭito .

Tassa naṅguṭṭhe muttamatteti yojanā .

227. Nāmatoti nāmena , nāmaṃ vatvāti vuttaṃ hoti .

Pakkosantassāti avhāyantassa .

Tassāti pakkosakassa .

228. Tathāti karaṇḍaṃ vivaritvā .

Maṇḍūkamūsikānaṃ ravaṃ katvā nāmena pakkosantassāti yojanā .

Vā -saddena lājāvikiraṇaaccharapahārādikaṃ saṅgaṇhāti .

229. Mukhan tiV1.95 sappakaraṇḍassa mukhaṃ .

Evameva ca karontassāti maṇḍūkasaññaṃ , mūsikasaññaṃ katvā vā lājā vikiritvāM1.125 vā accharaṃ paharitvā vā nāmaṃ vatvā pakkosantassa .

Yena kenacīti vuttanīhārato yena vā tena vā .

230. Na pakkosati ceti yathāvuttanayena yojetvā nāmaṃ vatvā na pakkosati .

Tassāti karaṇḍamukhavivarakassa bhikkhussa .

Apadakathāvaṇṇanā .

231. Hatthin ti hatthimhi , bhummatthe eva upayogavacanaṃ .

232. Sālāyan ti hatthisālāyaṃ .

Vasati etthāti vatthu , rājāgāraṃ , tassa anto antovatthu , antorājagehanti attho .

Aṅgaṇeti antorājaṅgaṇe .

Pi -saddo ‘‘ antonagare ’’ ti avuttampi sampiṇḍeti .

Vatthu cāti ca -saddena aṅgaṇaṃ samuccinoti .

Sakalaṃ aṅgaṇaṃ ṭhānan ti hatthino vicaraṇayoggaṃ aṅgaṇaṭṭhānaṃ sandhāyāha , sakalasālāti gahetabbaṃ .

233. Abaddhassāti yathāvuttasālārājavatthaṅgaṇāpekkhāya vuttaṃ .

Abaddhassa hi hatthino sakalasālādayo ṭhānaṃ , tadatikkame ṭhānācāvanaṃ hotīti attho .

Hīti avadhāraṇe vā .

‘‘ Baddhassa hī ’’ ti yojanāya visesatthova daṭṭhabbo , baddhassa panāti vuttaṃ hoti .

Baddhassa panāti sālādīsu sannihitassa pana .

Ṭhitaṭṭhānañcāti sālādīsu ṭhitaṭṭhānañca , catūhi pādehi akkantaṭṭhānanti vuttaṃ hoti .

Bandhanañcāti gīvāya vā pacchā pādadvayabandhanavalaye vā ubhayattha vā bandhanaṭṭhānañca .

Tasmāti yasmā ṭhitaṭṭhānañca bandhanañca ṭhānanti cha vā pañca vā ṭhānāni labbhanti , tasmā .

Tesaṃ ṭhānānaṃ .

Kārayeti ettha ‘‘ āpattin ’’ ti sāmatthiyā labbhatīti .

Haratoti hatthisālādito corikāya harantassaM1.126 .

Kārayeti āmasane dukkaṭaṃ , ṭhānabhedagaṇanāya yāva pacchimaṭṭhānā purimesu thullaccayāni , antimaṭṭhānā kesaggamattampi cāvane pārājikaṃ kāreyyāti attho .

234. Ṭhitaṭṭhānan tiV1.96 catūhi pādehi akkantaṭṭhānaṃ , idañca abaddhahatthiṃ sandhāya vuttaṃ .

Baddhassa vinicchayo sālādīsu baddhassa vuttavinicchayasadisoti gatatthatāya na vutto .

235. Ekaṃ ṭhānan ti sayitaṭṭhānamattaṃ .

Tasmin ti gaje .

Tassāti bhikkhussa .

Turaṅgamahisādīsu dvipade ca bahuppade ca .

236. Eseva nayo ñeyyo , vattabbaṃ kiñcipi natthīti yojanā .

Tattha turaṅgā assā .

Mahisā lulāyā .

Ādi -saddena gogadrabhaoṭṭhādicatuppadānaṃ saṅgaho .

Natthi kiñcipi vattabban ti assasālārājāgāraṅgaṇabahinagarādīsu abandhitasayanaassādīnaṃ ṭhānabhedo yathāvuttasadisattā na vutto .

Bandhitvā ṭhapitaassassa pana sace so catūsu pādesu baddho hoti , bandhanānaṃ , khurānañca gaṇanāya aṭṭha ṭhānāni , sace mukhe ca baddho hoti , nava ṭhānāni , mukheyeva baddho , pañca ṭhānānīti ṭhānabhedo ca tatheva sasamigasūkarādicatuppadesu bandhitvā ṭhapitesu baddhabaddhaṭṭhānehi saha catūhi pādehi akkantaṭṭhānavasena labbhamāno ṭhānabhedo ca gomahisesu baddhesu evameva labbhamāno ṭhānabhedo ca vajādīsu padesesu pavesitesu dvāresu rukkhasūciyo apanetvā vā anapanetvā vā nāmaṃ vatvā vā avatvā vā pakkosantassa , sākhābhaṅgatiṇādīni dassetvā pakkositvā vā apakkositvā vā palobhentassa tāsetvā nikkhamantassaM1.127 sappakaraṇḍake sappassa vuttanayena labbhamāno viseso ca netabbo .

Iha sabbattha ṭhānabhedesu bahukesupi upantaṭṭhānesu thullaccayaṃ , antaṭṭhāne pārājikaṃ vuttasadisanti imassa sabbassa vinicchayassa ‘‘ eseva nayo ’’ ti imināva gatattā , āhaṭato aviññāyamānassa kassaci visesassābhāvā ca vuttaṃ ‘‘ natthi kiñcipi vattabban ’’ ti .

Dvipadepīti ‘‘ dvipadaṃ nāma manussā pakkhajātā ’’ ti ( pārā .115) pāḷiyaṃ vuttā manussā ca mayūrādilomapakkhā ca vagguliādicammapakkhā ca bhamarādiaṭṭhipakkhā cāti evamādike satte ca .

Bahuppadeti ‘‘ bahuppadaṃ nāma vicchikā satapadī uccāliṅgapāṇakā ’’ ti ( pārā .117) pāḷiyaṃ vuttabahuppadasatte cāti attho .

EttāvatāV1.97 pāpabhikkhūnaṃ lesokāsapidahanatthaṃ padabhājane vuttabhūmaṭṭhāditiṃsavinicchayamātikākathāsu pañcavīsati mātikākathā dassetvā avasiṭṭhāsu pañcamātikākathāsu saṃvidāvahāro , saṅketakammaṃ , nimittakammanti mātikattayakathā paṭhamameva adinnādānavinicchayasambhārabhūtānaṃ pañcavīsatiyā avahārānaṃ dassanaṭṭhāne ṭhatvā –

‘‘ Pubbasahapayogo ca , saṃvidāharaṇampi ca ;

Saṅketakammaṃ nemittaṃ , pubbayogādipañcakan ’’ ti .( vi . vi .42)–

Iminā saṅgahitāti taṃ pahāya avasese ocarako , oṇirakkhakoti kathādvaye ocaraṇakakathāya āṇattikappayogattā , tañca oṇirakkhakena kariyamānaṃ ṭhānācāvanaṃ sāhatthikena vā āṇattikena vā payogena hotīti tassāpi ‘‘ sāhatthāṇattiko cevā ’’ ti sāhatthikapañcake paṭhamameva saṅgahitattā ca thalaṭṭhavehāsaṭṭhakathādīsuM1.128 saṅgahitattā ca tañca dvayaṃ na vuttanti veditabbaṃ .

Tattha ‘‘ ocarako nāma bhaṇḍaṃ ocaritvā ācikkhatī ’’ ti ( pārā .118) pāḷiyaṃ vutto corāpanapuriso ‘‘ ocarako ’’ ti veditabbo .

Ocaratīti ocarako , tattha tattha gantvā anto anupavisatīti vuttaṃ hotīti .

‘‘ Oṇirakkho nāma āhaṭaṃ bhaṇḍaṃ gopento ’’ ti ( pārā .118) pāḷiyaṃ vutto muhuttaṃ attani ṭhapitassa parabhaṇḍassa rakkhako ‘‘ oṇirakkho ’’ ti veditabbo .

Oṇitaṃ rakkhatīti oṇirakkho , yo parena attano vasanaṭṭhāne ābhataṃ bhaṇḍaṃ ‘‘ idaṃ tāva bhante muhuttaṃ oloketha , yāvāhaṃ idaṃ nāma kiccaṃ katvā āgacchāmī ’’ ti vutto rakkhati , tassetaṃ adhivacanaṃ .

Dvicatubahuppadakathāvaṇṇanā .

237.‘‘ Pañcahi ākārehi adinnaṃ ādiyantassa āpatti pārājikassā ’’ tiādinā ( pārā .122) nayena pāḷiyaṃ āgatāni pañcaṅgāni saṅgahetumāha ‘‘ paresan ’’ tiādi .

Tattha ‘‘ paresaṃ santakaṃ dhanan ’’ ti iminā paramanussasantakatā ,‘‘ paresanti vijānitvā ’’ ti iminā parāyattabhāvassa jānanaṃ ,‘‘ garukan ’’ ti iminā pādaṃ vā atirekapādaṃ vā agghanakatā ,‘‘ theyyacittenā ’’ tiV1.98 iminā theyyacittatā ,‘‘ ṭhānā cāvetī ’’ ti iminā pañcavīsatiyā avahārānaṃ aññatarassa samaṅgitāti evamettha pañcaṅgasaṅgaho veditabbo .

238. Ettāvatā tiṃsamātikākathāvinicchayaṃ saṅgahetvā idāni ‘‘ anāpatti sasaññissa vissāsaggāhe tāvakālike petapariggahe tiracchānagatapariggahe paṃsukūlasaññissā ’’ tiādināM1.129 ( pārā .131) nayena pāḷiyaṃ āgataṃ anāpattivāraṃ saṅgahetumāha ‘‘ anāpattī ’’ tiādi .

Tattha sasaññissāti parasantakampi ‘‘ sasantakan ’’ ti suddhasaññāya gaṇhantassa anāpattīti sabbattha yojetabbaṃ .

Evaṃ gahitaṃ sāmikehi disvā yācite adentassa ubhinnaṃ dhuranikkhepena pārājikaṃ .

Tiracchānapariggaheti tiracchānehi pariggahitavatthumhi .

Sacepi hi nāgagaruḷamāṇavakamāṇavikāpi manussavesena āpaṇaṃ pasāretvā nisinnā honti , bhikkhu ca theyyacittena tesaṃ santakaṃ gaṇhāti , anāpattīti vuttaṃ hoti .

Sīhabyagghadīpipabhutīhi vāḷamigehi gahitagocaraṃ paṭhamaṃ mocāpentassa taṃ muñcitvā attanopi hiṃsanato thokaṃ khāyite vārentassa doso natthi .

Senādīsu tiracchānesu yena kenaci gahitaṃ gocaraṃ mocāpetuṃ vaṭṭati .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ senādayopi āmisaṃ gahetvā gacchante pātāpetvā gaṇhituṃ vaṭṭatī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.131).

Evameva dhammanideḍḍubhādīhi gahitamaṇḍūkādayo jīvitarakkhanatthāya mocāpetuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ .

Tāvakālikaggāheti ‘‘ paṭikarissāmī ’’ ti tāvakālikaṃ gaṇhantassa evaṃ gahitaṃ sace bhaṇḍasāmiko puggalo vā gaṇo vā ‘‘ tumheva gaṇhathā ’’ ti anujāneyya , vaṭṭati .

Nānujāneyya , na gaṇheyya , dātabbaṃ .

Adentassa ubhinnaṃ dhuranikkhepena pārājikaṃ .

‘‘ Saṅghasantakaṃ pana paṭidātumeva vaṭṭatī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Vissāsaggāheti ‘‘ anujānāmi bhikkhave pañcahaṅgehi samannāgatassa vissāsaṃ gahetuṃ , sandiṭṭho ca hoti , sambhatto ca , ālapito ca , jīvati ca , gahite ca attamanoM1.130 hotī ’’ ti ( mahāva .356) pāḷiyaṃ āgataṃ pañcahaṅgehi samannāgatassa santakaṃ vissāsena gaṇhantassa gahaṇe vinicchayo yathāvuttasuttavaṇṇanāyaṃ veditabbo .

Yathāha samantapāsādikāyaṃ –

TatthaV1.99 sandiṭṭhoti diṭṭhamattakamitto .

Sambhattoti daḷhamitto .

Ālapitoti ‘‘ mama santakaṃ yaṃ icchasi , taṃ gaṇheyyāsi , āpucchitvā gahaṇe kāraṇaṃ natthī ’’ ti vutto .

Jīvatīti anuṭṭhānaseyyāya sayitopi yāva jīvitindriyupacchedaṃ na pāpuṇāti .

Gahite ca attamanoti gahite tuṭṭhacitto hoti , evarūpassa santakaṃ ‘‘ gahite me attamano bhavissatī ’’ ti jānantena gahetuṃ vaṭṭati .

Anavasesapariyādānavasena cetāni pañcaṅgāni vuttāni , vissāsaggāho pana tīhaṅgehi ruhati – sandiṭṭho , jīvati , gahite attamano , sambhatto , jīvati , gahite attamano , ālapito , jīvati , gahite attamanoti .

Yo pana jīvati , na ca gahite attamano hoti , tassa santakaṃ vissāsaggāhena gahitampi puna dātabbaṃ .

Dadamānena ca matakadhanaṃ tāva ye tassa dhane issarā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā , tesaṃ dātabbaṃ .

Anattamanassa santakaṃ tasseva dātabbaṃ .

Yo pana paṭhamaṃyeva ‘‘ suṭṭhu kataṃ tayā mama santakaṃ gaṇhantenā ’’ ti vacībhedena vā cittuppādamattena vā anumoditvā pacchā kenaci kāraṇena kupito paccāharāpetuṃ na labhati .

Yopi adātukāmova , cittena pana adhivāseti , na kiñci vadati , sopi puna paccāharāpetuṃ na labhati .

Yo pana ‘‘ mayā tumhākaṃM1.131 santakaṃ gahitaṃ vā paribhuttaṃ vā ’’ ti vutte ‘‘ gahitaṃ vā hotu paribhuttaṃ vā , mayā pana taṃ kenacideva karaṇīyena ṭhapitaṃ , taṃ pākatikaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadati , ayaṃ paccāharāpetuṃ labhatīti ( pārā . aṭṭha .1.131).

Petapariggaheti pettivisayuppannā ca maritvā tasmiṃyeva attabhāve nibbattā ca cātumahārājikādayo devā ca imasmiṃ atthe petā nāma , tesaṃ santakaṃ gaṇhantassa ca anāpattīti attho .

Sacepi hi sakko devarājā āpaṇaṃ pasāretvā nisinno hoti , dibbacakkhuko ca bhikkhu taṃ ñatvā satasahassagghanakampi vatthaṃ tassa viravantasseva acchinditvā gaṇhituṃ vaṭṭati .

Devapūjatthaṃ rukkhādīsu maṭṭhavatthādīni gaṇhato niddosatāya kimeva vattabbaṃ .

Paṃsukūlasaññāya gaṇhatopi anāpatti .

Tathā gahitampi sace sassāmikaṃ hoti , sāmike āharāpente dātabbanti upalakkhaṇato veditabbaṃ .

239. EtthātiV1.100 dutiyapārājikavinicchaye .

Ca -saddena avuttasamuccayatthena avasesasikkhāpadavinicchaye saṅgaṇhāti .

Vattabboti mātikaṭṭhakathādīsu viya avasāne kathetabbo .

Pāḷimuttavinicchayoti samuṭṭhānādiko taṃtaṃsikkhāpadapāḷiyaṃ anāgato upālittherādīhi ṭhapito vinicchayo .

240. Parājitānekamalenāti aparimeyyakappakoṭisatasahassopacitapāramitāsambhūtena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena āsavakkhayañāṇena saha vāsanāya samucchedappahānena parājitā rāgādayo anekakilesamalā yena so parājitānekamalo , tena parājitānekamalenaM1.132 .

Jinena yaṃ dutiyaṃ pārājikaṃ vuttaṃ , assa dutiyapārājikassa ca attho mayā samāsena vutto .

Asesena ativitthāranayena vattuṃ tassa atthaṃ kathetuṃ ko hi samatthoti yojanā .

Ettha ca -saddo paṭhamapārājikasamuccayattho .

Hi -saddo avadhāraṇe , tena asesena tadatthaṃ vattuṃ samattho nattheva aññatra tathāgatāti dīpeti .

Iti vinayatthasārasandīpaniyā

Vinayavinicchayavaṇṇanāya

Dutiyapārājikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Tatiyapārājikakathāvaṇṇanā

241-2.

Evamatisukhumanayasamākulaṃ dutiyapārājikaṃ dassetvā idāni tatiyapārājikaṃ dassetumāha ‘‘ manussajātin ’’ tiādi .

Tattha manussajātin ti jāyatīti jāti , rūpārūpapaṭisandhi , manussesu jāti yassa so manussajāti , manussajātiko manussaviggahoti vuttaṃ hoti , taṃ manussajātiṃ .

Ettha ca manussesūti kusalākusalamanassa ussannattā manussasaṅkhātesu naresu .

‘‘ Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃV1.101 cittaṃ uppannan ’’ ti ( pārā .172) padabhājane vuttanayena mātukucchimhi paṭhamaṃ uppajjamānapaṭisandhicittañca taṃsampayuttavedanāsaññāsaṅkhārasaṅkhātakhandhattayañca taṃsahajātāni –

‘‘ Tilatelassa yathā bindu , sappimaṇḍo anāvilo ;

Evaṃ vaṇṇappaṭibhāgaṃ ,‘ kalalan ’ ti pavuccatī ’’ ti .( pārā . aṭṭha .2.172; vibha . aṭṭha .26)–

VuttāniM1.133 jātiuṇṇaṃsumhi pasannatilatele vā sappimaṇḍe vā otāretvā ukkhipitvā vidhunite agge lambamānabinduppamāṇakalalasaṅkhātāni sabhāvakānaṃ kāyabhāvavatthudasakavasena tiṃsa rūpāni ca abhāvakānaṃ kāyavatthudasakavasena vīsati rūpāni cāti ayaṃ nāmarūpapaṭisandhi idha ‘‘ jātī ’’ ti gahitā .

‘‘ Yassā ’’ ti iminā aññapadena ‘‘ yāva maraṇakālā etthantare eso manussaviggaho nāmā ’’ ti ( pārā .172) padabhājane vuttanayena paṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya cuticittāsannabhavaṅgapariyantasantānasaṅkhātasatto gahito .

Iminā manussaviggahassa paṭisandhito paṭṭhāya pārājikavatthubhāvaṃ dasseti .

Jānantoti ‘‘ satto ayan ’’ ti jānanto .

Jīvitā yo viyojayeti yo bhikkhu jīvitindriyā viyojeyya voropeyya , tassa jīvitindriyaṃ upacchindeyya uparodheyyāti vuttaṃ hoti .

Tenāha padabhājane ‘‘ jīvitā voropeyyāti jīvitindriyaṃ upacchindati uparodhetī ’’ ti ( pārā .172).

Tañca jīvitindriyaṃ rūpārūpavasena duvidhaṃ hoti .

Tattha arūpajīvitindriyaṃ aviggahattā upakkamavisayaṃ na hoti .

Rūpajīvitindriyupacchedena pana tadāyattavuttitāya taṃsamakālameva occhijjamānatāya ettha sāmaññena ubhayampi gahetabbaṃ .

Idañca atītānāgataṃ na gahetabbaṃ tassa avijjamānattā .

Upakkamavisayārahaṃ pana paccuppannameva gahetabbaṃ .

Tañca khaṇasantatiaddhāvasena tividhaṃ hoti .

Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgavasena khaṇattayapariyāpanno bhāvo khaṇapaccuppannaṃ nāma .

Taṃ sarasabhaṅgabhūtattā sayaṃ bhijjamānaṃ upakkamasādhiyaṃ vināsavantaṃ na hoti .

Ātape ṭhatvā gabbhaṃ paviṭṭhassaV1.102 andhakāravigamantarañca sītena ovarakaṃ paviṭṭhassa visabhāgautusamuṭṭhānenaM1.134 sītapanūdantarañca rūpasantati santatipaccuppannaṃ nāma .

Paṭisandhicutīnamantarāḷappavatti khandhasantati addhāpaccuppannaṃ nāma .

Imasmiṃ dvaye upakkamasambhavo , taṃvasena upacchijjamānaṃ jīvitaṃ santānaparihānipaccayabhāvato santatiaddhāpaccuppannadvayaṃ yathāparicchinnakālamappatvā upakkamavasena antarāyeva nirujjhati , tasmā santatiaddhāpaccuppannarūpajīvitindriyañca taṃnirodhena nirujjhamānaarūpajīvitindriyañcāti ubhayaṃ ettha ‘‘ jīvitā ’’ ti gahitanti veditabbaṃ .

Idameva sandhāyāha padabhājane ‘‘ santatiṃ vikopetī ’’ ti ( pārā .172).

Imissāva pāṇātipātabhāve āpattibhāvato ettha ṭhatvā aṭṭhakathāyaṃ ( pārā . aṭṭha .2.172) pāṇapāṇātipātapāṇātipātīpāṇātipātappayogānaṃ vibhāgo dassito .

Tattha pāṇoti vohārato satto , paramatthato upacchijjamānaṃ jīvitindriyaṃ , taṃ ‘‘ jīvitā ’’ ti iminā vuttaṃ .

Pāṇātipāto nāma vadhakacetanā , so ca ‘‘ viyojaye ’’ ti iminā sandassito .

Pāṇātipātī nāma puggalo , so ca ‘‘ yo ’’ ti iminā sandassito .

Pāṇātipātappayogo pana –

‘‘ Vuttā pāṇātipātassa ;

Payogā cha mahesinā ’’ ti –

Ādinā nayena idheva vakkhamānavibhāgattā vakkhamānanayeneva daṭṭhabbo .

Assa satthaṃ nikkhipeyya vāti yojanā .

Assāti manussajātikassa .

‘‘ Hatthapāse ’’ ti pāṭhaseso .

Hatthapāso nāma samīpoti .

Assāti samīpasambandhe sāmivacanaṃ .

Satthan ti ettha jīvitavihiṃ sanupakaraṇabhāvena sammatā dhārāvantaasiādi ca dhārārahitayaṭṭhibhindivālalaguḷādi caM1.135 upalakkhaṇavasena gahetabbā .

Sasati hiṃsatīti satthaṃ .

Tenevāha padabhājane ‘‘ asiṃ vā sattiṃ vā bhindivālaṃ vā laguḷaṃ vā pāsāṇaṃ vā satthaṃ vā visaṃ vā rajjuṃ vā ’’ ti .

Idhāvuttaṃ karapālikāchurikādi samukhaṃ ‘‘ satthaṃ vā ’’ ti iminā saṅgahitaṃ .

Nikkhipeyyāti yathā bhogahetuṃ labhati , tathā upanikkhipeyya , attavadhāya icchitakkhaṇe yathā gaṇhāti , tathā samīpe teneva cittena ṭhapeyyāti vuttaṃ hoti .

Iminā thāvarappayogo sandassito .

MaraṇeV1.103 guṇaṃ vā vadeyyāti yojanā , maraṇatthāya maraṇe guṇaṃ vaṇṇetīti attho .

‘‘ Jīvite ādīnavaṃ dasseti , maraṇe guṇaṃ bhaṇatī ’’ ti ( pārā .172) padabhājane vuttattā ‘‘ kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena , yo tvaṃ na labhasi paṇītabhojanāni bhuñjitu ’’ miccādinā nayena maraṇatthāya jīvite avaṇṇaṃ vadanto ca ‘‘ tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo akatapāpo , mataṃ te jīvitā seyyo , ito tvaṃ kālakato vividhavihaṅgamavikūjite paramasurabhikusumabhūsitataruvaranicite paramaratikaralaḷitagatibhāsitavilapitasurayuvatigaṇavicarite varanandane accharāsaṅghaparivārito vicarissasī ’’ tiādinā nayena maraṇatthāya maraṇānisaṃsaṃ dassento ca ‘‘ maraṇe guṇaṃ vadeyya ’’ icceva vuccati .

Maraṇūpāyaṃ deseyyāti yojanā .

Maraṇādhippāyeneva ‘‘ satthaṃ vā āhara , visaṃ vā khāda , rajjuyā vā ubbandhitvā kālaṅkarohī ’’ ti padabhājane vuttasatthaharaṇāni ca avuttampi sobbhanarakapapātādīsu papatanañcāti evamādikaṃ maraṇūpāyaṃ ācikkheyya .

‘‘ Hoti ayampī ’’ ti padacchedo , apīti pubbe vuttadvayaṃ samuccinoti .

Dvedhā bhinnasilā viya asandheyyovaM1.136 so ñeyyoti dvidhā bhinnapāsāṇo viya bhagavato paṭipattipaṭivedhasāsanadvayena so paccuppanne attabhāve sandhātumasakkuṇeyyovāti ñātabboti attho .

243. Thāvarādayoti ādi -saddena vijjāmayaiddhimayapayogadvayaṃ saṅgahitaṃ .

244. Tatthāti tesu chasu payogesu .

Sako hattho sahattho , tena nibbatto sāhatthiko , payogo .

Idha hattha ggahaṇaṃ upalakkhaṇaṃ , tasmā hatthādinā attano aṅgapaccaṅgena nipphādito vadhappayogo sāhatthikoti veditabbo .

245.‘‘ Tvaṃ taṃ evaṃ paharitvā mārehī ’’ ti bhikkhuno parassa yaṃ āṇāpanaṃ , ayamāṇattiko nayoti yojanā .

Āṇattiko nayoti āṇattiyeva āṇattiko .

Neti pavattetīti nayo , payogassetaṃ nāmaṃ .

246. Dūran ti dūraṭṭhaṃ .

Kāyena paṭibaddhenāti ettha kāyekadeso hatthādi kāyo avayave samudāyopacārato ‘‘ gāmo daḍḍho ’’ ti yathā .

Kāyapaṭibaddhaṃ cāpādikaṃ paṭibaddhaṃ nāma pubbapadalopenaV1.104 ‘‘ devadatto datto ’’ ti yathā .

Vā-saddo luttaniddiṭṭho , kāyena vā kāyapaṭibaddhena vāti vuttaṃ hoti ,‘‘ usuādinipātanan ’’ ti iminā sambandho .

Vidhānaṃ vidhi , payogoti attho .

247. Asañcārimupāyenāti asañcārimena niccalena upāyena .

Opatanti etthāti opāto , so ādi yesaṃ apassenavisabhesajjasaṃvidhānādīnaṃ te opātādayo , tesaṃM1.137 vidhānaṃ opātādividhānaṃ , opātakkhaṇanādikiriyā .

248. Vijjāyāti āthabbanavedāgatamaraṇamantasaṅkhātavijjāya .

Jappanan ti yathā paro na suṇāti , tathā punappunaṃ vacanaṃ .

249. Māraṇe samatthā yā kammavipākajā iddhi , ayaṃ iddhimayo payogo nāmāti samudīritoti yojanā .

Kammavipāke jātā kammavipākajā , iddhi , yā ‘‘ nāgānaṃ nāgiddhi supaṇṇānaṃ supaṇṇiddhi yakkhānaṃ yakkhiddhī ’’ tiādinā ( pārā . aṭṭha .2.172) bahudhā aṭṭhakathāyaṃ vuttā .

Tattha diṭṭhadaṭṭhaphuṭṭhavisānaṃ nāgānaṃ disvā , ḍaṃsitvā , phusitvā ca parūpaghātakaraṇe nāgiddhi veditabbā .

Evaṃ sesānampi .

Iddhiyeva iddhimayo , bhāvanāmayo iddhippayogo panettha na gahetabbo .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

‘‘ Keci pana bhāvanāmayiddhiyāpi parūpaghātakaraṇaṃ vadanti .

Saha parūpaghātakaraṇena ca ādittagharūpari khittassa udakaghaṭassa bhedanaṃ viya iddhivināsañca icchanti , taṃ tesaṃ icchāmattameva .

Kasmā ?

Yasmā taṃ kusalavedanāvitakkaparittattikādīhi na sameti .

Kathaṃ ?

Ayañhi bhāvanāmayiddhi nāma catutthajjhānamayā kusalattike kusalā ceva abyākatā ca , pāṇātipāto akusalo .

Vedanāttike adukkhamasukhasampayuttā , pāṇātipāto dukkhasampayutto .

Vitakkattike avitakkaavicārā , pāṇātipāto savitakkasavicāro .

ParittattikeM1.138 mahaggatā , pāṇātipāto parittoyevā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.172).

250. Tatthāti tesu chabbidhesu payogesu .

Uddesopīti uddisanaṃ uddeso , taṃsahito payogopiV1.105 uddesoti vuttaṃ hoti ‘‘ kunte pavesehī ’’ ti yathā .

Evaṃ vattabbatāya ca anuddesoti tabbiparītavacanameva ñāpakanti veditabbaṃ .

Ettha ekeko uddesopi anuddesopi hotīti tesamayaṃ bhedo pana duvidho hotīti paridīpitoti yojanā .

Imesu chasu payogesveva ekekasseva uddissānuddissakiriyamānatāya duvidhabhāvato tesaṃ dvādasavidho bhedo padabhājane ca aṭṭhakathāya ca dīpito , tattha vinicchayamidāni dassayissāmīti adhippāyo .

251. Bahūsupīti manussesu bahūsupi .

Tena kammenāti pahāradānasaṅkhātena kammena .

Bajjhatīti apāyaṃ netuṃ kammapāsena kammantaraṃ nivāretvā bajjhatīti attho .

252. Pahārepīti paharaṇepi .

Dehinoti manussaviggahassa .

Tassāti pahaṭassa .

253. Pahaṭamatte vāti pahaṭakkhaṇe vā .

Pacchāti tappaccayā kālantare vā .

Ubhayathāpi ca mateti dvinnaṃ ākārānamaññatarena matepi .

Hantā vadhako .

Pahaṭamattasmin ti tasmiṃ maraṇārahapahārassa laddhakkhaṇeyeva , maraṇato pubbabhāgeyevāti mattasaddena dīpeti .

Maraṇatthāya ca aññatthāya ca dinnesu anekesu pahāresu maraṇatthāyaM1.139 dinnappahāreneva yadā kadāci marissati , pahāradānakkhaṇeyeva pārājikaṃ hoti .

Amaraṇādhippāyena dinnappahārabalena ce mareyya , na hotīti vuttaṃ hotīti .

254. Dve payogāti uddissānuddissakiriyābhedabhinnā sāhatthikāṇattikā dve payogā .

255. Karaṇassāti kiriyāya .

Visesoti nānattaṃ .

Āṇattiniyāmakāti āṇattiṃ niyāmenti vavatthāpentīti āṇattiniyāmakā .

256. Tatthāti tesu āṇattiniyāmakesu chasu ākāresu .

Yobbanādi cāti ādi -saddena thāvariyamandakhiḍḍavuddhādiavatthāviseso saṅgahito .

257. Yaṃ mātikāya niddiṭṭhaṃ satthaṃ , taṃ katamaṃ ?

.

Sattamāraṇan ti satte mārenti etenāti sattamāraṇaṃ , asiādivadhopakaraṇaṃ .

258. Vijjhanan tiV1.106 usuādīhi vijjhanaṃ .

Bhedanan ti kakacādīhi dvidhākaraṇaṃ .

Chedanan ti khaggādīhi dvidhākaraṇaṃ .

Tāḷanan ti muggarādīhi āghātanaṃ .

Evamādividhoti evamādippakāro .

Anekoti bahuko bhedo .

Karaṇassa viseso kiriyāvisesoti attho .

259-60.

‘‘ Purato paharitvāna mārehī ’’ ti yo bhāsito āṇāpakena , tena āṇattena pacchato … pe … māriteti yojanā .

Vatthāṇatti visaṅketāti ettha ‘‘ yaṃ ‘ mārehī ’ ti … pe … tato ’’ ti vatthuvisaṅketo dassito .

‘‘ Purato … pe … mārite ’’ ti āṇattivisaṅketo dassito .

Mūlaṭṭhoti āṇāpako .

Mūlan ti hi pubbakiriyānurūpaṃ āṇāpanaṃ , tattha ṭhitoti mūlaṭṭho .

261. ImināM1.140 visaṅkete āṇāpakassa anāpattiṃ dassetvā saṅkete avirādhite ubhinnampi pārājikaṃ dassetumāha ‘‘ vatthun ’’ tiādi .

Taṃ vatthuṃ avirajjhitvā mārite ubhayesaṃ … pe … udīrito , yathāṇatti ca mārite … pe … udīritoti yojanā .

Mārite vatthusminti sāmatthiyā labbhati .

Ubhayesan ti āṇāpakaāṇattānaṃ .

Yathākālan ti āṇāpakassa āṇattikkhaṇaṃ , āṇattassa māraṇakkhaṇañca anatikkamitvā .

Bandhanaṃ bandho , kammunā bandho kammabandho .

Atha vā bajjhati etenāti bandho , kammameva bandho kammabandho .

264. Visaṅketo nāti visaṅketo natthi , dvinnampi yathākālaparicchedaṃ kammabandhoyevāti attho .

265. Sabbasoti sabbesu kālabhedesu , sabbaso veditabboti vā sambandho .

Sabbasoti sabbappakārena .

Vibhāvināti paṇḍitena .

So hi atthaṃ vibhāvetīti tathā vutto .

266-7-8.

‘‘ Imaṃ gāme ṭhitan ’’ ti idaṃ taṃ sañjānituṃ vuttaṃ , na māraṇakkhaṇaṭṭhānaniyamatthāyāti ‘‘ yattha katthaci ṭhitan ’’ ti vatvāpi ‘‘ natthi tassa visaṅketo ’’ ti āha .

Tassāti āṇāpakassa .

‘‘ Tatthā ’’ ti vā pāṭho , tassaṃ āṇattiyanti attho .

‘‘ Gāmeyeva ṭhitaṃ veriṃ mārehī ’’ ti sāvadhāraṇaṃ āṇatto vane ce ṭhitaṃ māreti vā ‘‘ vaneyeva ṭhitaṃ veriṃ mārehī ’’ ti sāvadhāraṇaṃ vutto gāme ṭhitaṃ ce māreti vāti yojanā .

‘‘ Bhikkhunā sāvadhāraṇan ’’ tiV1.107 ca potthakesu likhanti , taṃ aggahetvā ‘‘ vane vāM1.141 sāvadhāraṇan ’’ ti pāṭhoyeva gahetabbo .

Vigato saṅketo āṇattiniyāmo etthāti visaṅketo .

269. Sabbadesesūti gāmavanaaṅgaṇagehādīsu sabbesu ṭhānesu .

Bhedatoti nānattato .

270.‘‘ Satthena pana mārehī ’’ ti yena kenaci yo āṇatto , tena yena kenaci satthena mārite visaṅketo natthīti yojanā .

271-2.

Iminā vāsinā hīti ettha hīti padapūraṇe .

‘‘ Iminā asinā māreyyā ’’ ti vutto aññena asinā māreti vā ‘‘ tvaṃ imassa asissa etāya dhārāya māraya ’’ iti vutto taṃ veriṃ sace itarāya dhārāya māreti vā tharunā māreti vā tuṇḍena māreti vā , tathā mārite visaṅketoyeva hotīti yojanā .

Tharunāti khaggamuṭṭhinā .

Tuṇḍenāti khaggatuṇḍena .

‘‘ Visaṅketovā ’’ ti saṅketavirādheneva pārājikaṃ na hotīti dassanapadametaṃ .

273. Sabbāvudhakajātisūti idhāvuttakarapālikāchurikādisabbapaharaṇasāmaññesu .

Visesatoti bhedato .

274. Parenāti bhikkhunā .

Soti āṇatto .

Nisinnaṃ naṃ māreti , visaṅketo na vijjatīti ‘‘ gacchantameva mārehī ’’ ti sāvadhāraṇaṃ avuttattā ‘‘ nisinnopi soyevā ’’ ti taṃ mārentassa visaṅketo na hoti , avadhāraṇaṃ antarena kathanaṃ taṃ sañjānāpetuṃ vuccatīti iriyāpathaniyāmakaṃ na hotīti adhippāyo .

275-6.

AsatiM1.142 sāvadhāraṇe visaṅketābhāvaṃ dassetvā idāni sāvadhāraṇe iriyāpathantaresu visaṅketaṃ dassetumāha ‘‘ nisinnaṃyevā ’’ tiādi .

‘‘ Nisinnaṃyeva mārehī ’’ ti vutto gacchantaṃ māreti , visaṅketanti ñātabbaṃ .

‘‘ Gacchantaṃyeva mārehī ’’ ti vutto nisinnaṃ māreti , visaṅketanti ñātabbanti yojanā .

Imameva yojanākkamaṃ sandhāyāha ‘‘ yathākkaman ’’ ti .

277. Vijjhitvāti sarādīhi vijjhitvā .

278. ChinditvātiV1.108 asiādīhi chinditvā .

Puna soti payogo .

279. Karaṇesūti vijjhanādikiriyāvisesesu .

280-1.

Ettāvatā āṇattiniyāmakaniddesaṃ dassetvā idāni dīghādiliṅgavasenāpi sambhavantaṃ visaṅketaṃ dassetumāha ‘‘ dīghan ’’ tiādi .

‘‘ Dīghaṃ … pe … thūlaṃ mārehīti aniyametvā āṇāpetī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.174) aṭṭhakathā vacanato eva-kāraṃ vinā ‘‘ dīghaṃ mārehī ’’ ti aniyametvā kenaci yo āṇatto hoti , sopi āṇatto yaṃ kiñci tādisaṃ sace māreti , natthi tattha visaṅketo , ubhinnampi parājayoti yojanā .

Evaṃ ‘‘ rassan ’’ tiādisabbapadehipi paccekaṃ yojanā kātabbā .

Aniyametvāti visaṅketābhāvassa hetudassanaṃ .

Eva kāro vākyālaṅkāro .

Tatthāti āṇattikappayoge .

‘‘ Ubhinnampi parājayo ’’ ti vuttattā āṇāpakaṃ vinā aññaṃ yathāvuttakkhaṇaṃ manussaviggahaṃ ‘‘ yaṃ kiñci tādisan ’’ ti iminā dasseti .

Sace āṇāpako āṇāpetvā attānameva māreti , āṇāpako dukkaṭaṃ āpajjitvā marati , āṇattassaM1.143 pārājikaṃ .

Āṇāpakena attānamuddissa āṇattiyā katāya āṇatto ajānitvā tādisaṃ aññaṃ māreti , okāsassa aniyamitattā āṇāpako muccati , itaro kammunā bajjhati .

Yadi ‘‘ amukasmiṃ rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnaṃ īdisaṃ mārehī ’’ ti okāsaṃ niyametvā āṇāpeti , tattha āṇāpakato aññasmiṃ mārite ubhinnampi pārājikaṃ .

Tato bahi mārite vadhakasseva kammabandho .

Āṇāpako attānameva uddissa āṇāpeti , itaro ca tameva tattha māreti , āṇāpakassa dukkaṭaṃ , āṇattassa pārājikaṃ .

Sace aññattha māreti , mūlaṭṭho muccati .

Ajānitvā aññaṃ tattha vā aññattha vā māreti , vadhako pārājikaṃ āpajjati , mūlaṭṭho muccati .

Ānantariyavatthumhi ānantariyena saddhiṃ yojetabbaṃ .

282. Yo manussaṃ kañci uddissa sace opātaṃ khaṇati , tathā opātaṃ khaṇantassa tassa dukkaṭaṃ nāma āpatti hotīti ajjhāhārayojanā .

Yojanā ca nāmesā yathārutayojanā , ajjhāhārayojanāti duvidhā .

Tattha pāṭhāgatapadānameva yojanā yathārutayojanā , ūnapūraṇatthamajjhāhārapadehi saha pāṭhāgatapadānaṃ yojanā ajjhāhārayojanāti veditabbā .

‘‘ KhaṇantassaV1.109 ca opātan ’’ ti potthakesu pāṭho dissati .

‘‘ Khaṇantassa tathopātan ’ ti pāṭho sundaro ’’ ti nissandehe vuttaṃ .

‘‘ Āvāṭan ti etassa ‘ opātan ’ ti pariyāyo ’’ ti ca vuttaṃ .

Tatopi –

‘‘ Manussaṃ kañci uddissa ;

Yo ce khaṇativāṭakaṃ ;

Khaṇato taṃ tathā tassa ;

Hoti āpatti dukkaṭan ’’ ti .

–

PāṭhoM1.144 sundarataro .

Jātapathaviṃ khaṇantassa pārājikapayogattā payogagaṇanāya dukkaṭaṃ .

283. Tatthāti tasmiṃ āvāṭe .

Tassāti patitassa manussaviggahassa .

Dukkhassuppattiyāti dukkhuppattihetu .

Tassāti yena āvāṭo khato , tassa bhikkhuno .

Patitvā so ce marati , tasmiṃ mate tassa bhikkhuno pārājikaṃ bhaveti yojanā .

284. Aññasmin ti yaṃ samuddissa āvāṭo khato , tato aññasmiṃ .

Anuddissakan ti kiriyāvisesanaṃ , anuddissakaṃ katvāti attho .

Opātavisesanaṃ ce ,‘‘ anuddissako opāto ’’ ti padacchedo .

‘‘ Aggamakkhāyatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.139; a . ni .4.34;10.15; itivu .90; netti .170) viya o-kāraṭṭhāne a-kāro , ma-kārāgamo ca daṭṭhabbo , anodissako opāto khato hotīti attho .

285.‘‘ Ettha patitvā yo koci maratū ’’ ti anodissako opāto sace khato hoti , yattakā nipatitvā maranti ce , assa tattakā dosā hontīti yojanā .

‘‘ Yo kocī ’’ ti iminā attano mātāpitaro ca saṅgahitā .

Dosāti kammabandhadosā , pārājikaṃ pana ekameva .

Assāti yena anodissa opāto khato , tassa .

286. Ānantariyavatthusmiṃ mateti pāṭhaseso ,‘‘ tattha patitvā ’’ ti adhikāro , arahante , mātari , pitari ca tasmiṃ patitvā mate kālakateti attho .

Ānantariyakan ti ettha sakatthe , kucchiteV1.110 , saññāyaṃ vā ka-paccayo daṭṭhabbo .

‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ ānantariyavatthusmin ’’ ti imasmiṃ samāsapadeM1.145 avayavabhūtampi ‘‘ vatthusmin ’’ ti idañca ‘‘ tattha patitvā mate ’’ ti idañca ākaḍḍhati .

Thullaccayādīnaṃ vatthusmiṃ tattha patitvā mate thullaccayādayo hontīti yojanā .

Tasmiṃ āvāṭe patitvā yakkhādīsu matesu , pārājikavatthuno dukkhuppattiyañca thullaccayaṃ , manussaviggahe mate pārājikaṃ , tiracchāne mate pācittiyanti vuttaṃ hoti .

287. Pāṇātipātā dveti dvinnaṃ matattā dve pāṇātipātā , ekena pārājikaṃ , itarena kammabandhoyeva .

Ekovekekadhaṃsaneti mātu vā dārakassa vā maraṇe eko pāṇātipātova .

288. Corehi anubaddho ettha āvāṭe patitvā marissati ce , opātakhaṇakasseva pārājikaṃ hoti kirāti yojanā .

Kirāti anussavane arucisūcakaṃ .

289-90.

Verino bhikkhuto aññe veripuggalā .

Tattha tasmiṃ opāte sace manussaṃ pātetvā mārenti , tathā verino tattha sayameva patitaṃ manussaṃ bahi nīharitvā sace mārenti , tattha opapātikā manussā opāte nibbattitvā tato nikkhantuṃ asakkontā matā ce siyuṃ , sabbattha ca yathāvuttasabbavāresu opātakhaṇakasseva parājayoti yojanā .

Nibbattitvā hīti ettha hīti padapūraṇe .

Yattha yattha nipātasaddānaṃ attho na dassito , tattha tattha padapūraṇamattatā veditabbā .

291. Yakkhādayoti ādi -saddena tiracchānānaṃ saṅgaho .

Vatthuvasāti thullaccayapācittiyānaṃ vatthubhūtayakkhatiracchānānaṃ vasā .

Thullaccayādayoti ādi -saddena pācittiyasaṅgaho .

293. AyaṃM1.146 nayoti ‘‘ anāpattī ’’ ti yathāvutto nayo .

294-5.

Bajjhantīti sace avassaṃ bajjhanti .

Tatthāti tasmiṃ pāse .

‘‘ Hatthato muttamattasmin ’’ ti iminā payogassa atthasādhakataṃ dīpeti .

296. YaṃV1.111 pana uddissa pāso oḍḍito , tato aññassa bandhane tu anāpatti pakāsitāti yojanā .

297. Mudhā vāpīti amūlena vāpi .

Mūlaṭṭhassevāti pāsakārakasseva .

Kammabandhoti pāṇātipāto .

Bajjhati etenāti bandho , kammameva bandho kammabandho .

Pārājikamatte vattabbepi yāva so vattati , tāva tattha bajjhitvā matasattesu paṭhamamatassa vasena pārājikaṃ , avasesānaṃ pāṇātipātasaṅkhātassa akusalarāsino sambhavato taṃ sabbaṃ saṅgahetvā sāmaññena dvayampi dassetumāha ‘‘ kammabandho ’’ ti .

298.‘‘ Sace yena laddho , so uggaḷitaṃ vā pāsaṃ saṇṭhapeti , tassa passena vā gacchante disvā vatiṃ katvā sammukhe paveseti , thaddhataraṃ vā pāsayaṭṭhiṃ ṭhapeti , daḷhataraṃ vā pāsarajjuṃ bandhati , thirataraṃ vā khāṇukaṃ ākoṭetī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.176) aṭṭhakathā gataṃ vinicchayaṃ saṅgahitumāha ‘‘ pāsamuggaḷitampi vā ’’ ti .

Ettha avuttasamuccayatthena pi -saddena ‘‘ saṇṭhapetī ’’ tiādikā ‘‘ bandhatī ’’ ti dassitakiriyāvasānā payogā dassitā .

Thiraṃ vāpīti ettha api -saddo aṭṭhakathāya avasiṭṭhaṃ ‘‘ khāṇukaṃ ākoṭetī ’’ ti kiriyaṃ samuccinoti ubhayatthapi pakārantaravikappatthattāti gahetabbā .

Evan tiM1.147 evaṃ sati .

Yena pāso laddho , tenāpi evaṃ pāse katavisese satīti vuttaṃ hoti .

Ubhinnan ti pāsakārakassa ca idāni labhitvā paṭijaggantassa cāti ubhayesaṃ .

299-300.

Yoti pāsakārako , laddhapāsakoti imesaṃ yo koci .

Uggaḷāpetvāti vighāṭetvā , yathā tattha pāṇino na bajjhanti , evaṃ katvāti attho .

Tattha cāti puna saṇṭhapite pāse ca .

Ko vimuccati ?

Yena laddho , so .

301-2.

Gopetvāti gopanahetu mokkho na hotīti yojanā .

‘‘ Sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī ’’ tiādīsu viya hetumhi tvā-paccayo daṭṭhabbo .

Tamañño … pe … na ca muccatīti ettha na cāti neva .

Nāsetvā sabbaso vāti so yathā yassa kassaci sattassa vināsopakaraṇaṃ na hoti , tathā chindanādīhi nāsetvā .

Taṃ pāsayaṭṭhiṃ .

Ko vimuccati ?

Pāsakārako .

303. SūlaṃV1.112 ropentassāti sūlaṃ nikhaṇantassa .

Sajjentassāti saṇṭhapentassa .

304. Asañciccāti ettha ‘‘ katena payogenā ’’ ti pāṭhaseso ,‘‘ matepi anāpattī ’’ ti etehi sambandho .

‘‘ Imināhaṃ upakkamena imaṃ māressāmī ’’ ti acetetvā apakappetvā avadhakacetano hutvā katena aññatthikenapi upakkamena pare matepi āpatti natthīti attho , musalussāpanādivatthūsu ( pārā .180) viya ayaṃ sattotisaññī hutvā ‘‘ iminā upakkamena imaṃ māressāmī ’’ ti vītikkamasamuṭṭhāpakacetanāsampayuttavikapparahito hutvā aññatthikena payogena manusse matepi pārājikaṃ natthīti vuttaṃ hoti .

AjānantassātiM1.148 ‘‘ iminā ayaṃ marissatī ’’ ti ajānantassa upakkamena pare matepi anāpatti , visagatapiṇḍapātavatthumhi ( pārā .181) viya ‘‘ idaṃ kāraṇan ’’ ti ajānitvā katena manusse matepi anāpattīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ anāpattī ’’ ti ākaḍḍhati .

Amaraṇacittassa amaraṇicchāsahitacittassa upakkamena pare matepi anāpatti vuddhapabbajitādivatthūsu ( pārā .180) viyāti attho .

Ummattakādayo vuttasarūpāyeva .

305.‘‘ Manussapāṇimhī ’’ ti iminā manussabhāvo aṅgabhāvena dassito .

‘‘ Sacassa cittaṃ maraṇūpasaṃhitan ’’ ti iminā maraṇūpasaṃhitacittatā dassitā .

Iti vinayatthasārasandīpaniyā

Vinayavinicchayavaṇṇanāya

Tatiyapārājikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .