Cammakkhandhakakathāvaṇṇanā
2650. Eḷakā ca ajā ca migā cāti viggaho .
Pasūnaṃ dvande ekattanapuṃsakattassa vibhāsitattā bahuvacananiddeso .
Eḷakānañca ajānañca migānaṃ rohiteṇikuruṅgānañca .
Pasadā ca migamātā ca pasadamigamātā ,‘‘ pasadamigamātuyā ’’ ti vattabbe gāthābandhavasena ‘‘ pasadan ’’ ti niggahitāgamo .
Pasadamigamātuyā ca cammaṃ bhikkhuno vaṭṭatīti yojanā .
‘‘ Migānan ’’ ti iminā gahitānamevettha vibhāgadassanaṃ ‘‘ rohiteṇī ’’ tiādi .
Rohitā dayo migavibhāgavisesā .
2651. Etesaṃ
V2.172 yathāvuttasattānaṃ cammaṃ ṭhapetvā aññaṃ cammaṃ dukkaṭāpattiyā vatthubhūtanti attho .Aññan ti ca –
‘‘ Makkaṭo kāḷasīho ca , sarabho kadalīmigo ;
Ye ca vāḷamigā honti , tesaṃ cammaṃ na vaṭṭatī ’’ ti .( mahāva . aṭṭha .259)–
Aṭṭhakathāya paṭikkhittaṃ cammamāha .
Makkaṭo nāma sākhamigo .
Kāḷasīho nāma mahāmukhavānarajātiko .
Vāḷamigā nāma sīhabyagghādayo .
Yathāha –
‘‘ tattha vāḷamigāti sīhabyagghaacchataracchā , na kevalañca eteyeva , yesaṃ pana cammaṃ vaṭṭatīti vuttaṃ , te ṭhapetvā avasesā antamaso gomahiṃsassamiḷārādayopi sabbe imasmiṃ atthe ‘ vāḷamigā ’ tveva veditabbā ’’ ti .
Thavikā
M2.218 ca upāhanā ca thavikopāhanaṃ .Amānusaṃ manussacammarahitaṃ sabbaṃ cammaṃ thavikopāhane vaṭṭatīti yojanā .
Ettha thavikāti upāhanādikosakassa gahaṇaṃ .
Yathāha ‘‘ manussacammaṃ ṭhapetvā yena kenaci cammena upāhanā vaṭṭati .
Upāhanākosakasatthakakosakakuñjikākosakesupi eseva nayo ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .259).
2652.‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , sabbapaccantimesu janapadesu guṇaṅguṇūpāhanan ’’ ti ( mahāva .259) vacanato ‘‘ vaṭṭanti majjhime dese , na guṇaṅguṇūpāhanā ’’ ti vuttaṃ .
Majjhime deseti ‘‘ puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo ’’ tiādinā ( mahāva .259) vuttasīmāparicchede majjhimadese .
Guṇaṅguṇūpāhanāti catupaṭalato paṭṭhāya bahupaṭalā upāhanā .
Yathāha –
‘‘ guṇaṅguṇūpāhanāti catupaṭalato paṭṭhāya vuccatī ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .245).
Majjhimadese guṇaṅguṇūpāhanā na vaṭṭantīti yojanā .
Antoārāmeti ettha pakaraṇato ‘‘ sabbesan ’’ ti labbhati , gilānānamitaresañca sabbesanti attho .
Sabbatthāpi cāti antoārāme , bahi cāti sabbatthāpi .
Roginoti gilānassa vaṭṭantīti yojanā .
2653. Puṭabaddhā khallakabaddhācāti paccekaṃ yojetabbaṃ .
Viseso panetāsaṃ aṭṭhakathāyameva
V2.173 vutto ‘‘ puṭabaddhāti yonakaupāhanā vuccati , yā yāvajaṅghato sabbapādaṃ paṭicchādeti .Khallakabaddhāti paṇhipidhānatthaṃ tale khallakaṃ bandhitvā katā ’’ ti .
Pāliguṇṭhimā ca ‘‘ paliguṇṭhitvā katā , yā upari pādamattameva paṭicchādeti , na jaṅghan ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ dassitāva .
Tūlapuṇṇāti tūlapicunā pūretvā katā .
Sabbāva
M2.219 nīlā sabbanīlā , sā ādi yāsaṃ tā sabbanīlādayo .Ādi -saddena mahānāmarattapariyantānaṃ gahaṇaṃ .
Etāsaṃ sarūpaṃ aṭṭhakathāyameva vuttaṃ ‘‘ nīlikā umāpupphavaṇṇā hoti , pītikā kaṇikārapupphavaṇṇā , lohitikā jayasumanapupphavaṇṇā , mañjiṭṭhikā mañjiṭṭhavaṇṇā eva , kaṇhā addāriṭṭhakavaṇṇā , mahāraṅgarattā satapadipiṭṭhivaṇṇā , mahānāmarattā sambhinnavaṇṇā hoti paṇḍupalāsavaṇṇā .
Kurundiyaṃ pana ‘ padumapupphavaṇṇā ’ ti vuttan ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .246).
Sabbanīlādayopi cāti api -saddena nīlādivaddhikānaṃ gahaṇaṃ .
2654. Citrāti vicitrā .
Meṇḍavisāṇūpamavaddhikāti meṇḍānaṃ visāṇasadisavaddhikā , kaṇṇikaṭṭhāne meṇḍasiṅgasaṇṭhāne vaddhe yojetvā katāti attho .
‘‘ Meṇḍavisāṇūpamavaddhikā ’’ ti idaṃ ajavisāṇūpamavaddhikānaṃ upalakkhaṇaṃ .
Morassa piñchena parisibbitāti talesu vā vaddhesu vā morapiñchehi suttakasadisehi parisibbitā .
Upāhanā na ca vaṭṭantīti yojanā .
2655. Majjārāti biḷārā .
Kāḷakā rukkhakaṇṭakā .
Ūlūkā pakkhibiḷālā .
Sīhāti kesarasīhādayo sīhā .
Uddāti catuppadajātikā .
Dīpī saddalā .
Ajinassāti evaṃnāmikassa .
Parikkhaṭāti upāhanapariyante cīvare anuvātaṃ viya vuttappakāraṃ cammaṃ yojetvā katā .
2656. Sace īdisā upāhanā labhanti , tāsaṃ vaḷañjanappakāraṃ dassetumāha ‘‘ puṭādiṃ apanetvā ’’ tiādi .
Puṭādiṃ sabbaso chinditvā vā apanetvā vā upāhanā dhāretabbāti yojanā .
Evamakatvā laddhanīhāreneva dhārentassa dukkaṭaṃ .
Yathāha –
‘‘ etāsu yaṃ kiñci labhitvā sace
M2.220 tāni khallakādīni apanetvā sakkā honti vaḷañjituṃ , vaḷañjetabbā , tesu pana sati vaḷañjantassa dukkaṭan ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .246).Vaṇṇabhedaṃ
V2.174 tathā katvāti ettha ‘‘ ekadesenā ’’ ti seso .‘‘ Sabbaso vā ’’ ti āharitvā sabbaso vā ekadesena vā vaṇṇabhedaṃ katvā sabbanīlādayo upāhanā dhāretabbāti yojanā .
Tathā akatvā dhārentassa dukkaṭaṃ .
Yathāha ‘‘ etāsu yaṃ kiñci labhitvā rajanaṃ coḷakena puñchitvā vaṇṇaṃ bhinditvā dhāretuṃ vaṭṭati .
Appamattakepi bhinne vaṭṭatiyevā ’’ ti .
Nīlavaddhikādayopi vaṇṇabhedaṃ katvā dhāretabbā .
2657. Tattha ṭhāne passāvapādukā , vaccapādukā , ācamanapādukāti tisso pādukāyo ṭhapetvā sabbāpi pādukā tālapattikādibhedā sabbāpi saṅkamanīyā pādukā dhāretuṃ na vaṭṭantīti yojanā .
2658. Atikkantapamāṇaṃ uccāsayanasaññitaṃ āsandiñceva pallaṅkañca sevamānassa dukkaṭanti yojanā .
Āsandī vuttalakkhaṇāva .
Pallaṅkoti pādesu āharimāni vāḷarūpāni ṭhapetvā kato , ekasmiṃyeva dārumhi kaṭṭhakammavasena chinditvā katāni asaṃhārimāni tatraṭṭhāneva vāḷarūpāni yassa pādesu santi , evarūpo pallaṅko kappatīti ‘‘ āharimenā ’’ ti imināva dīpitaṃ .
‘‘ Akappiyarūpakato akappiyamañco pallaṅko ’’ ti hi sārasamāse vuttaṃ .
2659. Gonakan ti dīghalomakamahākojavaṃ .
Caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni , kāḷavaṇṇañca hoti .
‘‘ Caturaṅgulato ūnakappamāṇalomo kojavo vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Kuttakan ti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ
M2.221 uṇṇāmayattharaṇaṃ .Cittan ti bhitticchiddādikavicitraṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Paṭikan ti uṇṇāmayaṃ setattharaṇaṃ .
Paṭalikan ti ghanapupphakaṃ uṇṇāmayaṃ lohitattharaṇaṃ , yo ‘‘ āmalakapatto ’’ tipi vuccati .
Ekantalomin ti ubhato uggatalomaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Vikatin ti sīhabyagghādirūpavicitraṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
‘‘ Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇan ’’ ti dīghanikā .
Tūlikan ti rukkhatūlalatātūlapoṭakitūlasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇaṃ pakatitūlikaṃ .
Uddalomikan ti ekato uggatalomaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
‘‘ Uddalomīti ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ .
Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇan ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.15) dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
V2.175 vuttaṃ .Sārasamāse pana ‘‘ uddalomīti ekato uggatapupphaṃ .
Ekantalomīti ubhato uggatapupphan ’’ ti vuttaṃ .
2660. Kaṭṭissan ti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayaṃ paccattharaṇaṃ .
‘‘ Koseyyakaṭṭissamayanti koseyyakasaṭamayan ’’ ti ( dī . ni . ṭī .1.15) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ , kantitakoseyyapuṭamayanti attho .
Koseyyan ti ratanaparisibbitaṃ kosiyasuttamayaṃ paccattharaṇaṃ .
Ratanaparisibbanarahitaṃ suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭati .
Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ panettha ‘‘ ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.15) vuttaṃ .
Tattha ‘‘ ṭhapetvā tūlikan ’’ ti etena ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭatīti dīpeti .
‘‘ Ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī ’’ ti iminā pana yāni ratanaparisibbitāni , tāni bhūmattharaṇavasena yathānurūpaṃ mañcādīsu ca upanetuṃ vaṭṭatīti dīpitanti
M2.222 veditabbaṃ .Ettha ca vinayapariyāyaṃ patvā garuke ṭhātabbattā idha vuttanayenevettha vinicchayo veditabbo .
Suttantikadesanāyaṃ pana gahaṭṭhānampi vasena vuttattā nesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘ ṭhapetvā tūlikaṃ … pe … vaṭṭantīti vuttan ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.15) apare .
Hatthiassarathattharan ti hatthipiṭṭhe attharitaṃ attharaṇaṃ hatthattharaṇaṃ nāma .
Assarathattharepi eseva nayo .
Kadalimigapavara-paccattharaṇakampi cāti kadalimigacammaṃ nāma atthi , tena kataṃ pavarapaccattharaṇanti attho .
Taṃ kira setavatthassa upari kadalimigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti .
Pi -saddena ajinappaveṇī gahitā .
Ajinappaveṇī nāma ajinacammehi mañcapamāṇena sibbetvā katā paveṇī .
Tāni kira cammāni sukhumatarāni , tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ ajinappaveṇī ’’ ti .
2661. Rattavitānassa heṭṭhāti kusumbhādirattassa lohitavitānassa heṭṭhā kappiyapaccattharaṇehi atthataṃ sayanāsanañca .
Kasāvarattavitānassa pana heṭṭhā kappiyapaccattharaṇena atthataṃ vaṭṭati .
Teneva vakkhati ‘‘ heṭṭhā akappiye ’’ tiādi .
Dvidhā
V2.176 rattūpadhānakan ti sīsapasse , pādapasse cāti ubhatopasse paññattarattabibbohanavantañca sayanāsanaṃ .Idaṃ sabbaṃ akappiyaṃ paribhuñjato dukkaṭaṃ hoti .
‘‘ Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā , sace pamāṇayuttaṃ , vaṭṭatī ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .254) aṭṭhakathāvinicchayo eteneva byatirekato vutto hoti .
‘‘ Yebhuyyarattānipi dve bibbohanāni na vaṭṭantī ’’ ti gaṇṭhipade vuttaṃ .
Teneva yebhuyyena rattavitānampi na vaṭṭatīti viññāyati .
Ettha
M2.223 ca kiñcāpi dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva , tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni , dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhatī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1.15) avisesena vuttaṃ .Senāsanakkhandhakasaṃvaṇṇanāyaṃ pana ‘‘ agilānassa sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti dvayameva vaṭṭati , gilānassa bibbohanāni santharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi vaṭṭatī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .297) vuttattā gilānoyeva mañce tiriyaṃ attharitvā nipajjituṃ labhatīti veditabbaṃ .
2662. Uddhaṃ setavitānampi heṭṭhā akappiye paccattharaṇe sati na vaṭṭatīti yojanā .
Tasmin ti akappiyapaccattharaṇe .
2663.‘‘ Ṭhapetvā ’’ ti iminā āsandādittayassa vaṭṭanākāro natthīti dīpeti .
Sesaṃ sabban ti gonakādi dvidhārattūpadhānakapariyantaṃ sabbaṃ .
Gihisantakan ti gihīnaṃ santakaṃ tehiyeva paññattaṃ , iminā pañcasu sahadhammikesu aññatarena vā tesaṃ āṇattiyā vā paññattaṃ na vaṭṭatīti dīpeti .
Labhateti nisīdituṃ labhati .
2664. Taṃ kattha labhatīti padesaniyamaṃ dassetumāha ‘‘ dhammāsane ’’ tiādi .
Dhammāsaneti ettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yadi dhammāsane saṅghikampi gonakādiṃ bhikkhūhi anāṇattā ārāmikādayo sayameva paññāpenti ceva nīharanti ca , etaṃ gihivikatanīhāraṃ nāma .
Iminā gihivikatanīhārena vaṭṭatī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .320; vi . saṅga . aṭṭha . pakiṇṇakavinicchayakathā 56 atthato samānaṃ ) vuttaṃ .
Bhattagge vāti vihāre nisīdāpetvā parivesanaṭṭhāne
V2.177 vā bhojanasālāyaṃ vā .Apisaddena gihīnaṃ gehepi tehi paññatte gonakādimhi nisīdituṃ
M2.224 anāpattīti dīpeti .Dhammāsanā dipadesaniyamanena tato aññattha gihipaññattepi tattha nisīdituṃ na vaṭṭatīti byatirekato viññāyati .
Bhūmattharaṇaketi ettha ‘‘ kate ’’ ti seso .
Tatthāti saṅghike vā gihisantake vā gonakādimhi sahadhammikehi anāṇattehi gihīhi eva bhūmattharaṇe kate .
Sayitun ti upari attano paccattharaṇaṃ datvā nipajjituṃ vaṭṭati .
Api -saddena nisīditumpi vāti samuccinoti .
‘‘ Bhūmattharaṇake ’’ ti iminā gihīhi eva mañcādīsu sayanatthaṃ atthate upari attano paccattharaṇaṃ datvā sayituṃ vā nisīdituṃ vā na vaṭṭatīti dīpeti .
Cammakkhandhakakathāvaṇṇanā .