Samathakkhandhakakathāvaṇṇanā

2760. Idāni samathavinicchayaṃ dassetuṃ yesu adhikaraṇesu santesu samathehi bhavitabbaṃ , tāni tāva dassento āha ‘‘ vivādādhāratā ’’ tiādi .

Vivādādhāratāti vivādādhikaraṇaṃ .

Āpattādhāratāti etthāpi eseva nayo .

Ādhāratāti adhikaraṇapariyāyo .

Ādhārīyati abhibhuyyati vūpasammati samathehīti ādhāro , vivādo ca so ādhāro cāti vivādādhāro , so eva vivādādhāratā .

Evamādhārādhikaraṇa-saddānaṃ vivādādisaddehi saha kammadhārayasamāso daṭṭhabbo .

Adhikarīyati abhibhuyyati vūpasammati samathehīti adhikaraṇan ti vivādādicatubbidhameva pāḷiyaṃ dassitaṃ .

Ayamattho ‘‘ etesaṃ tu catunnampi , samattā samathā matā ’’ ti vakkhamānena viññāyati .

2761. Etāni cattāri adhikaraṇāni ca ‘‘ idha pana , bhikkhave , bhikkhū vivadanti ‘ dhammo ’ ti vā ‘ adhammo ’ ti vā ’’ ti ( cūḷava .215) aṭṭhārasa bhedakārakavatthūni ca mahesinā vuttāni .

Tattha tesu catūsu adhikaraṇesu vivādo adhikaraṇasaṅkhāto etāni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissito nissāya pavattoti yojanā .

2762. Vipattiyo catassovāti ‘‘ idha pana , bhikkhave , bhikkhū bhikkhuṃ anuvadanti sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā vāM2.275 diṭṭhivipattiyā vā ājīvavipattiyā vā ’’ ti ( cūḷava .215) vuttā catasso vipattiyo .

Diṭṭhādīnaṃ anugantvā sīlavipattiādīhi vadanaṃ codanā anuvādo .

Upāgatoti nissito , anuvādo catasso vipattiyo nissāya pavattoti attho .

‘‘ Tatthā ’’ ti paṭhamameva niddhāraṇassa vuttattā idha punavacane payojanaṃ na dissati ,‘‘ sambhavā ’’ ti vacanassāpi na koci atthaviseso dissati .

Tasmā ‘‘ āpattādhāratā tattha , sattaāpattisambhavā ’’ ti pāṭho na yujjati ,‘‘ āpattādhāratā nāma , satta āpattiyo matā ’’ ti pāṭhoV2.217 yuttataro , āpattādhāratā nāma āpattādhikaraṇaṃ nāma satta āpattiyo matā satta āpattiyova adhippetāti attho .

2763. Saṅghakiccāni nissāyāti apalokanakammādīni cattāri saṅghakammāni upādāya kiccādhikaraṇābhidhānaṃ siyā , kiccādhikaraṇaṃ nāma cattāri saṅghakammānīti attho .

Etesaṃ tu catunnampīti etesaṃ pana catunnampi adhikaraṇānaṃ .

Samattāti vūpasamahetuttā .

Samathā matāti sammukhāvinayādayo satta adhikaraṇasamathāti adhippetā .

Adhikaraṇāni samenti , sammanti vā etehīti ‘‘ samathā ’’ ti vuccantīti ‘‘ samattā samathā matā ’’ ti iminā samatha -saddassa anvatthaṃ dīpeti .

2764-5.

Te sarūpato dassetumāha ‘‘ sammukhā ’’ tiādi .

‘‘ Vinayo ’’ ti idaṃ sammukhā dipadehi paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘ sammukhāvinayo sativinayo amūḷhavinayo ’’ ti .

‘‘ Paṭiññāvinayo ’’ ti ca paṭiññātakaraṇaṃ vuttaṃ .

Sattamo vinayoti samatho adhippeto .

Tiṇavatthārakoti ime satta samathā buddhenādiccabandhunā vuttāti yojanā .

2766. CatūsuM2.276 adhikaraṇesu yaṃ adhikaraṇaṃ yattakehi samathehi sammati , te saṅgahetvā dassento āha ‘‘ vivādo ’’ tiādi .

2767-9.

‘‘ Vivādo ’’ tiādinā uddiṭṭhamatthaṃ niddisanto āha ‘‘ chaṭṭhenā ’’ tiādi .

Ettha etesu catūsu adhikaraṇesu , samathesu ca kiṃ kena sammatīti ce ?

Vivādo vivādādhikaraṇaṃ chaṭṭhena yebhuyyasikāya , paṭhamena samathena sammukhāvinayena cāti dvīhi samathehi sammati .

Yassā kiriyāya dhammavādino bahutarā , esā yebhuyyasikā .

‘‘ Saṅghasammukhatā , dhammasammukhatā , vinayasammukhatā , puggalasammukhatā ’’ ti ( cūḷava .229,234,236,237,242) vuttānaṃ saṅghādīnaṃ catunnaṃ sannidhānena vā gaṇapuggalehi samiyamānaṃ vivādādhikaraṇaṃ saṅghasammukhataṃ vinā itarehi tīhi vā sammatīti vuttaṃ hoti .

Ettha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā , sametabbassa vatthunoV2.218 bhūtatā dhammasammukhatā , yathā taṃ sametabbaṃ , tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā , yo ca vivadati , yena ca vivadati , tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā .

‘‘ Anuvādo catūhipī ’’ ti uddiṭṭhaṃ niddisanto āha ‘‘ sammukhā ’’ tiādi .

Anupubbenāti anupaṭipāṭiyā .

Sammukhāvinayādīhi tīhipīti sammukhāvinayasativinayaamūḷhavinayehi tīhipi .

Tathevāti yathā tīhi , tathā pañcamena tassapāpiyasikāsamathenāpi anuvādo sammati , pageva catūhīti attho .

Yo pāpussannatāya pāpiyo puggalo , tassa kattabbato ‘‘ tassapāpiyasikā ’’ ti kammaṃ vuccati .

Āyasmato dabbassaM2.277 mallaputtassa viya sativepullappattassa khīṇāsavassa katā amūlikā sīlavipatticodanā sammukhāvinayena , ñatticatutthāya kammavācāya dinnena sativinayena ca sammati .

Ummattakassa bhikkhuno katā āpatticodanā sammukhāvinayena ca tatheva dinnena amūḷhavinayena ca sammati .

Saṅghamajjhe āpattiyā codiyamānassa avajānitvā paṭijānanādiṃ karontassa pāpabhikkhuno bahulāpatticodanā sammukhāvinayena ceva tatheva pakatena tassapāpiyasikākammena ca vūpasammatīti vuttaṃ hoti .

‘‘ Āpatti pana tīhevā ’’ ti uddesassa niddesamāha ‘‘ sammukhenā ’’ tiādi .

Sammukhena sammukhāvinayena , paṭiññāya paṭiññātakaraṇena , tiṇavatthārakena vā imehi tīhi eva samathehi sā āpatti āpattādhikaraṇaṃ upasamaṃ yātīti yojanā .

Ettha paṭiññātakaraṇaṃ nāma āpattiṃ paṭiggaṇhantena ‘‘ passasī ’’ ti vutte āpattiṃ desentena ‘‘ āma passāmī ’’ ti sampaṭicchanaṃ .

Tiṇavatthārakaṃ pana sayameva vakkhati .

Tīheva samathehīti ettha garukāpatti sammukhāvinayena , paṭiññātakaraṇena cāti dvīhi , lahukāpattiṃ āpajjitvā saṅghe vā gaṇe vā puggale vā desanāya sammukhāvinayena ceva paṭiññātakaraṇena ca , kosambakānaṃ viggahasadisaṃ mahāviggahaṃ karontehi āpannā anekavidhā āpattiyo sace honti , tāsu vakkhamānasarūpaṃ thullavajjādiṃ ṭhapetvā avasesā sabbā āpattiyo sammukhāvinayena , tiṇavatthārakena ca sammantīti attho .

KiccaṃV2.219 kiccādhikaraṇaṃ ekena sammukhāvinayeneva sammatīti yojanā .

2770. YebhuyyasikakammetiM2.278 ettha nimittatthe bhummaṃ .

Salākaṃ gāhayeti vinicchayakārake saṅghe dhammavādīnaṃ bahuttaṃ vā appatarattaṃ vā jānituṃ vakkhamānena nayena salākaṃ gāhāpeyya .

Budhoti ‘‘ na chandāgatiṃ gacchati … pe … gahitāgahitañca jānātī ’’ ti vuttaṃ pañcahi aṅgehi samannāgataṃ puggalaṃ dasseti .

‘‘ Gūḷhenā ’’ tiādinā salākaggāhappakāro dassito .

Kaṇṇajappenāti ettha kaṇṇe jappo yasmiṃ salākaggāhapayogeti viggaho .

Ettha gūḷhasalākaggāho nāma dhammavādisalākā ca adhammavādisalākā ca visuṃ visuṃ cīvarakaṇṇe pakkhipitvā puggalānaṃ santikaṃ visuṃ visuṃ upasaṅkamitvā salākā visuṃ visuṃ dassetvā ‘‘ ito tava ruccanakaṃ gaṇhāhī ’’ ti raho ṭhatvā gāhāpanaṃ .

Vivaṭakaṃ nāma dhammavādīnaṃ bahubhāvaṃ ñatvā sabbesu jānantesu puggalānaṃ santikaṃ gāhāpanaṃ .

Kaṇṇajappanaṃ nāma evameva kaṇṇamūle raho ṭhatvā gāhāpanaṃ .

2771. Alajjussadeti ettha ‘‘ saṅghe ’’ ti seso .

Lajjisu bālesūti etthāpi ‘‘ ussadesū ’’ ti vattabbaṃ .

2772. Sakena kammunāyevāti attano yaṃ kiccaṃ , tenevāti .

2773-5.

‘‘ Āpajjatī ’’ tiādi ‘‘ alajjī , lajjī , bālo ’’ ti jānanassa hetubhūtakammadassanaṃ .

Duccintitoti abhijjhāditividhamanoduccaritavasena duṭṭhu cintento .

Dubbhāsīti musāvādādicatubbidhavacīduccaritavasena vacīdvāre paññattānaṃ sikkhāpadānaṃ vītikkamavasena duṭṭhu bhāsanasīlo .

Dukkaṭakārikoti pāṇātipātāditividhakāyaduccaritavasena kāyadvāreM2.279 paññattasikkhāpadānaṃ vītikkamavasena kucchitakammassa karaṇasīlo .

Iti lakkhaṇenevāti yathāvuttaṃ alajjīlajjībālalakkhaṇaṃ nigameti .

2776.‘‘ Yebhuyyasikā ’’ tiādigāthāhi niddiṭṭhameva atthaṃ nigametumāha ‘‘ tidhā ’’ tiādi .

Tidhāsalākagāhenāti tividhassa salākagāhassa aññatarena .

Bahukā dhammavādino yadi siyunti yojanā .

Kātabban ti ettha ‘‘ vivādādhikaraṇavūpasamanan ’’ ti seso .

2777. YoV2.220 puggalo alajjī ca hoti sānuvādo ca kammato kāyakammato , vacīkammato ca asuci ca sambuddhajigucchanīyoti attho .

So evaṃvidho pāpa puggalo tassa pāpiyasikakammassa yogo hotīti sambandho .

Sānuvādoti ettha anuvādo nāma codanā , saha anuvādena vattatīti sānuvādo , pāpagarahitapuggalehi kātabbacodanāya anurūpoti attho .

2778-9.

Bhaṇḍaneti kalahassa pubbabhāge .

Kalaheti kāyavacīdvārappavatte hatthaparāmasādike kalahe ca .

Vivādamhi anappaketi bahuvidhe vivāde jāte .

Bahuassāmaṇe ciṇṇeti samaṇānaṃ ananucchavike nānappakāre kāyikavācasikavītikkame ca kate .

Anaggeti anante .

Bhassaketi kucchite amanāpavacane ciṇṇeti yojanā , bhāsiteti attho .

Gavesantan ti gavesiyamānaṃ , āpattādhikaraṇanti seso .

Vāḷan ti caṇḍaṃ .

Kakkhaḷan ti āsajjaṃ .

Kātabban ti vūpasametabbaṃ .

2780-2.

Yathā ca vūpasammati , tathā tiṇavatthārake suddho hotīti sambandho .

Thullavajjan tiM2.280 pārājikañceva saṅghādisesañca .

Gihīhi paṭisaṃyutan ti gihīnaṃ jātiādīhi pāḷiyā āgatehi dasahi akkosavatthūhi , aṭṭhakathāgatehi ca tadaññehi akkosavatthūhi khuṃsanavambhanapaccayā ca dhammikapaṭissavassa asaccāpanapaccayā ca āpannāpattiṃ .

Esā eva hi āpatti gihipaṭisaṃyuttā nāma parivāre ‘‘ atthi gihipaṭisaṃyuttā , atthi nagihipaṭisaṃyuttā ’’ ti dukaṃ nikkhipitvā ‘‘ gihipaṭisaṃyuttāti sudhammattherassa āpatti , yā ca dhammikassa paṭissavassa asaccāpane āpatti .

Avasesā nagihipaṭisaṃyuttā ’’ ti ( pari . aṭṭha .321) vacanato .

Sudhammattherassa āpattīti ca tena cittassa gahapatino jātiṃ paṭicca khuṃsanavambhanapaccayā āpannā omasavādasikkhāpadavibhāgagatā dukkaṭāpatti gahetabbā .

Idañca upalakkhaṇamattaṃ , tasmā itarehipi akkosavatthūhi gihiṃ khuṃsentānaṃ vambhentānaṃ itaresaṃ bhikkhūnaṃ sā āpatti gihipaṭisaṃyuttāvāti veditabbaṃ .

Tathā āpannaṃ āpattiṃ desāpentena dassanūpacāraṃ avijahāpetvā savanūpacāraṃ jahāpetvā ekaṃse uttarāsaṅgaṃ kārāpetvā ukkuṭikaṃ nisīdāpetvā añjaliṃ paggaṇhāpetvā sā āpatti desāpetabbā .

Diṭṭhāvikammikan tiV2.221 diṭṭhāvikamme niyutto diṭṭhāvikammiko , taṃ , aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ye pana ‘ na metaṃ khamatī ’ ti aññamaññaṃ diṭṭhāvikammaṃ karontī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .214) ye puggalā dassitā , tesamaññatarasseva gahaṇaṃ .

Yoti bhaṇḍanakārakehi bhikkhūhi saddhiṃ mahantaṃ viggahaṃ katvā sambahulā āpattiyo āpanno yo bhikkhu .

Tatthāti tasmiṃ tiṇavatthārakasamathakārake bhikkhusamūhe .

Na hotīti chandaṃ datvā taṃ bhikkhuparisaṃ anāgatattā na saṃvijjati .

Tañca ṭhapetvāti yojanā .

TiṇavatthārakeM2.281 kate sati yāva upasampadamāḷato pabhuti āpannāya sesāya āpattiyā nirāpatti hutvā suddho hoti saṅghoti yojanā .

Samathakkhandhakakathāvaṇṇanā .

Issues

Vinayavinicchayaṭīkā

Vinayavinicchayaṭīkā