Pakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā

3029. ChattaṃV2.275 paṇṇamayaṃ kiñcīti tālapaṇṇādipaṇṇacchadanaṃ yaṃ kiñci chattaṃ .

Bahīti upari .

Antoti heṭṭhā .

Sibbitun ti rūpaṃ dassetvā sūcikammaṃ kātuṃ .

3030. PaṇṇetiM2.351 chadanapaṇṇe .

Aḍḍhacandan ti aḍḍhacandākāraṃ .

Makaradantakan ti makaradantākāraṃ , yaṃ ‘‘ girikūṭan ’’ ti vuccati .

Chindituṃ na vaṭṭatīti sambandho .

Mukhavaṭṭiyā nāmetvā baddhapaṇṇakoṭiyā vā matthakimaṇḍalakoṭiyā vā girikūṭādiṃ karonti , iminā taṃ paṭikkhittaṃ .

Daṇḍeti chattadaṇḍe .

Ghaṭakan ti ghaṭākāro .

Vāḷarūpaṃ vāti byagghādivāḷānaṃ rūpakaṃ vā .

Lekhāti ukkiritvā vā chinditvā vā cittakammavasena vā katarāji .

3031. Pañcavaṇṇānaṃ suttānaṃ antare nīlādi ekavaṇṇena suttena thiratthaṃ chattaṃ anto ca bahi ca sibbituṃ vā chattadaṇḍaggāhakasalāka pañjaraṃ thiratthaṃ vinandhituṃ vā vaṭṭatīti yojanā .

‘‘ Pañcavaṇṇānaṃ ekavaṇṇena thiratthan ’’ ti iminā anekavaṇṇehi suttehi vaṇṇamaṭṭhatthāya sibbituñca vinandhituñca na vaṭṭatīti dīpeti .

Potthakesu pana ‘‘ pañcavaṇṇenā ’’ ti pāṭho dissati , tassa ekavaṇṇena , pañcavaṇṇena vā suttena thiratthaṃ sibbituṃ , vinandhituṃ vā vaṭṭatīti yojanā kātabbā hoti , so ettheva heṭṭhā vuttena –

‘‘ Pañcavaṇṇena suttena , sibbituṃ na ca vaṭṭatī ’’ ti –

Pāṭhena ca ‘‘ keci tālapaṇṇacchattaṃ anto vā bahi vā pañcavaṇṇena suttena sibbantā vaṇṇamaṭṭhaṃ karonti , taṃ na vaṭṭati .

Ekavaṇṇena pana nīlena vā pītakena vā yena kenaci suttena anto vā bahi vā sibbituṃ chattadaṇḍaggāhakaṃ salākapañjaraṃ vā vinandhituṃ vaṭṭati , tañca kho thirakaraṇatthaṃ , na vaṇṇamaṭṭhatthāyā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.85 pāḷimuttakavinicchaya ) aṭṭhakathā pāṭhena ca virujjhati , tasmā so na gahetabbo .

3032. LekhāM2.352V2.276 vā pana kevalāti yathāvuttappakārā salākalekhā vā .

Chinditvāti ukkiritvā kataṃ chinditvā .

Ghaṃsitvāti cittakammādivasena kataṃ ghaṃsitvā .

3033. Daṇḍabundamhīti chattadaṇḍassa pañjare gāhaṇatthāya phālitabundamhi , mūleti attho .

Ayamettha nissandehe vuttanayo .

Khuddasikkhāgaṇṭhipade pana ‘‘ chattapiṇḍiyā mūle ’’ ti vuttaṃ .

Ahichattakasaṇṭhānan ti phullaahichattākāraṃ .

Rajjukehi gāhāpetvā daṇḍe bandhanti , tasmiṃ bandhaṭṭhāne valayamiva ukkiritvā uṭṭhāpetvā .

Bandhanatthāyāti vātena yathā na calati , evaṃ rajjūhi daṇḍe pañjarassa bandhanatthāya .

Ukkiritvā katā lekhā vaṭṭatīti yojanā .

Yathāha –

‘‘ vātappahārena acalanatthaṃ chattamaṇḍalikaṃ rajjukehi gāhāpetvā daṇḍe bandhanti , tasmiṃ bandhanaṭṭhāne valayamiva ukkiritvā lekhaṃ ṭhapenti , sā vaṭṭatī ’’ ti .

‘‘ Sacepi na bandhanti , bandhanārahaṭṭhānattā valayaṃ ukkirituṃ vaṭṭatī ’’ ti gaṇṭhipade vuttaṃ .

3034. Samaṃ satapadādīnan ti satapadādīhi sadisaṃ , tulyatthe karaṇavacanappasaṅge sāmivacanaṃ .

3035. Pattassa pariyante vāti anuvātassa ubhayapariyante vā .

Pattamukhepi vāti dvinnaṃ ārāmavitthārapattānaṃ saṅghaṭitaṭṭhāne kaṇṇepi vā , ekasseva vā pattassa ūnapūraṇatthaṃ saṅghaṭitaṭṭhānepi vā .

Veṇin ti kudrūsasīsākārena sibbanaṃ .

Keci ‘‘ varakasīsākārenā ’’ ti vadanti .

Saṅkhalikan ti biḷāladāmasadisaṃ sibbanaṃ .

Keci ‘‘ satapadisaman ’’ ti vadanti .

3036. Paṭṭan tiM2.353 paṭṭampi .

Aṭṭhakoṇādiko vidhi pakāro etassāti aṭṭhakoṇādikavidhi , taṃ .

‘‘ Aṭṭhakoṇādikan ’’ ti gāthābandhavasena niggahitāgamo .

‘‘ Aṭṭhakoṇādikaṃ vidhin ’’ ti etaṃ ‘‘ paṭṭan ’’ ti etassa samānādhikaraṇavisesanaṃ , kiriyāvisesanaṃ vā ,‘‘ karontī ’’ ti iminā sambandho .

Atha vā paṭṭan ti ettha bhummatthe upayogavacanaṃ , paṭṭeti attho .

Imasmiṃ pakkhe ‘‘ aṭṭhakoṇādikan ’’ ti upayogavacanaṃ .

‘‘ Vidhin ’’ ti etassa visesanaṃ .

Idha vakkhamānacatukoṇasaṇṭhānato aññaṃ aṭṭhakoṇādikaṃ nāmaṃ .

Tatthāti tasmiṃ paṭṭadvaye .

Agghiyagadārūpan ti agghiyasaṇṭhānañceva gadāsaṇṭhānañca sibbanaṃ .

Muggaran ti laguḷasaṇṭhānasibbanaṃ .

Ādi -saddena cetiyādisaṇṭhānānaṃ gahaṇaṃ .

3037. TatthātiV2.277 paṭṭadvaye tasmiṃ ṭhāne .

Kakkaṭakakkhīnīti kuḷīraacchisadisāni sibbanavikārāni .

Uṭṭhāpentīti karonti .

Tatthāti tasmiṃ gaṇṭhikapāsakapaṭṭake .

Suttāti koṇato koṇaṃ sibbitasuttā ceva caturasse sibbitasuttā ca .

Piḷakāti tesameva suttānaṃ nivattetvā sibbitakoṭiyo ca .

Duviññeyyāvāti rajanakāle duviññeyyarūpā anoḷārikā dīpitā vaṭṭantīti .

Yathāha –

‘‘ koṇasuttapiḷakā ca cīvare ratte duviññeyyarūpā vaṭṭantī ’’ ti .

3038. Gaṇṭhipāsakapaṭṭakāti gaṇṭhikapaṭṭakapāsakapaṭṭakāti yojanā .

Kaṇṇakoṇesu suttānīti cīvarakaṇṇesu suttāni ceva gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇesu suttāni ca chindeyya .

Ettha ca cīvare āyāmato , vitthārato ca sibbitvā anuvātato bahi nikkhantasuttaṃ cīvaraṃ rajitvā sukkhāpanakāle rajjuyā vā cīvaravaṃse vā bandhitvā olambituṃ anuvāte baddhasuttāni ca kaṇṇasuttāni nāma .

YathāhaM2.354 –

‘‘ cīvarassa kaṇṇasuttakaṃ na vaṭṭati , rajitakāle chinditabbaṃ .

Yaṃ pana ‘ anujānāmi , bhikkhave , kaṇṇasuttakan ’ ti ( mahāva .344) evaṃ anuññātaṃ , taṃ anuvāte pāsakaṃ katvā bandhitabbaṃ , rajanakāle lagganatthāyā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.85 pāḷimuttakavinicchaya ).

3039. Sūcikammavikāraṃ vāti cīvaramaṇḍanatthāya nānāsuttakehi satapadisadisaṃ sibbantā āgantukapaṭṭaṃ ṭhapenti , evarūpaṃ sūcikammavikāraṃ vā .

Aññaṃ vā pana kiñcipīti aññampi yaṃ kiñci mālākammamigapakkhipādādikaṃ sibbanavikāraṃ .

Kātun ti sayaṃ kātuṃ .

Kārāpetun ti aññena vā kārāpetuṃ .

3040. Yo bhikkhu paraṃ uttamaṃ vaṇṇamaṭṭhaṃ abhipatthayaṃ patthayanto kañjipiṭṭhakhaliallikādīsu cīvaraṃ pakkhipati , tassa pana bhikkhuno dukkaṭā mokkho na vijjatīti yojanā .

Kañjīti vāyanatantamakkhanakañjisadisā thūlākañji .

Piṭṭhan ti taṇḍulapiṭṭhaṃ .

Taṇḍulapiṭṭhehi pakkā khali .

Allikāti niyyāso .

Ādi -saddena lākhādīnaṃ gahaṇaṃ .

3041. Cīvarassa karaṇe karaṇakāle samuṭṭhitānaṃ sūcihatthamalādīnaṃ dhovanatthaṃ , kiliṭṭhakāle ca dhovanatthaṃ kañjipiṭṭhikhaliallikādīsu pakkhipati , vaṭṭatīti yojanā .

3042. TatthātiV2.278 yena kasāvena cīvaraṃ rajati , tasmiṃ rajane cīvarassa sugandhabhāvatthāya gandhaṃ vā ujjalabhāvatthāya telaṃ vā vaṇṇatthāya lākhaṃ vā .

Kiñcīti evarūpaṃ yaṃ kiñci .

3043. Maṇināti pāsāṇena .

Aññenapi ca kenacīti yena ujjalaṃ hoti , evarūpena muggarādinā aññenāpi kenaciM2.355 vatthunā .

Doṇiyāti rajanambaṇe .

Na ghaṃsitabbaṃ hatthena gāhetvā na ghaṭṭetabbaṃ .

3044. Rattaṃ cīvaraṃ hatthehi kiñci thokaṃ paharituṃ vaṭṭatīti yojanā .

‘‘ Yattha pakkarajanaṃ pakkhipanti , sā rajanadoṇi , tattha aṃsabaddhakakāyabandhanādiṃ ghaṭṭetuṃ vaṭṭatī ’’ ti gaṇṭhipade vuttaṃ .

3045. Gaṇṭhiketi veḷudantavisāṇādimayagaṇṭhike .

Lekhā vāti vaṭṭādibhedā lekhā vā .

Piḷakā vāti sāsapabījasadisā khuddakapubbuḷā vā .

Pāḷikaṇṇikabhedakoti maṇikāvaḷirūpapupphakaṇṇikarūpabhedako .

Kappabinduvikāro vā na vaṭṭatīti yojanā .

3046. Āraggenāti ārakaṇṭakaggena , sūcimukhena vā .

Kācipi lekhāti vaṭṭakagomuttādisaṇṭhānā yā kācipi rāji .

3047. Bhamaṃ āropetvāti bhame alliyāpetvā .

3048. Pattamaṇḍalaketi patte chavirakkhanatthāya tipusīsādīhi kate pattassa heṭṭhā ādhārādīnaṃ upari kātabbe pattamaṇḍalake .

Bhittikamman ti vibhattaṃ katvā nānākārarūpakakammacittaṃ .

Yathāha ‘‘ na bhikkhave citrāni pattamaṇḍalāni dhāretabbāni rūpakākiṇṇāni bhittikammakatānī ’’ ti ( cūḷava .253).

Tatthāti tasmiṃ pattamaṇḍale .

Assāti bhikkhussa .

Makaradantakan ti girikūṭākāraṃ .

3049. MukhavaṭṭiyaṃM2.356V2.279 yā lekhā parissāvanabandhanatthāya anuññātā , taṃ lekhaṃ ṭhapetvā dhammakaraṇacchatte vā kucchiyaṃ vā kācipi lekhā na vaṭṭatīti yojanā .

3050. Tahiṃ tahin ti mattikāya tattha tattha .

Tan ti tathākoṭṭitadiguṇasuttakāyabandhanaṃ .

3051. Antesu daḷhatthāya dasāmukhe diguṇaṃ katvā koṭṭenti , vaṭṭatīti yojanā .

Cittikampīti mālākammalatākammacittayuttampi kāyabandhanaṃ .

3052. Akkhīnīti kuñjarakkhīni .

Tatthāti kāyabandhane vaṭṭatīti kā kathā .

Uṭṭhāpetun ti ukkirituṃ .

3053. Ghaṭan ti ghaṭasaṇṭhānaṃ .

Deḍḍubhasīsaṃ vāti udakasappasīsamukhasaṇṭhānaṃ vā .

Yaṃ kiñci vikārarūpaṃ dasāmukhe na vaṭṭatīti yojanā .

3054. Macchakaṇṭan ti macchakaṇṭakākāraṃ .

Khajjūripattakākāran ti khajjūripattasaṇṭhānaṃ .

Macchakaṇṭaṃ vā maṭṭhaṃ paṭṭikaṃ vā khajjūripattakākāraṃ vā ujukaṃ katvā koṭṭitaṃ vaṭṭatīti yojanā .

Ettha ca ubhayapassesu macchakaṇṭakayuttaṃ macchassa piṭṭhikaṇṭakaṃ viya yassa paṭṭikāya vāyanaṃ hoti , idaṃ kāyabandhanaṃ macchakaṇṭakaṃ nāma .

Yassa khajjūripattasaṇṭhānamiva vāyanaṃ hoti , taṃ khajjūripattakākāraṃ nāma .

3055. Pakativītā paṭṭikā .

Sūkarantaṃ nāma kuñcikākosakasaṇṭhānaṃ .

Tassa duvidhassa kāyabandhanassa .

Tattha rajjukā sūkarantānulomikā , dussapaṭṭaṃ paṭṭikānulomikaṃ .

Ādi -saddena muddikakāyabandhanaṃ gahitaṃ , tañca sūkarantānulomikaṃ .

Yathāha –

‘‘ ekarajjukaṃ , pana muddikakāyabandhanañca sūkarantakaṃM2.357 anulometī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .278).

Tattha ekarajjukā nāma ekavaṭṭā .

Bahurajjukassa akappiyabhāvaṃ vakkhati .

‘‘ Muddikakāyabandhanaṃ nāma caturassaṃ akatvā sajjitan ’’ ti gaṇṭhipade vuttaṃ .

3056. Murajaṃ nāma murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kataṃ .

Veṭhetvāti nānāsuttehi veṭhetvā .

SikkhābhājanavinicchayeV2.280 pana ‘‘ bahukā rajjuyo ekato katvā ekāya rajjuyā veṭhitaṃ murajaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .

Maddavīṇaṃ nāma pāmaṅgasaṇṭhānaṃ .

Deḍḍubhakaṃ nāma udakasappasīsasadisaṃ .

Kalābukaṃ nāma bahurajjukaṃ .

Rajjuyoti ubhayakoṭiyaṃ ekato abaddhā bahū rajjuyo , tathā baddhā kalābukaṃ nāma hotīti .

Na vaṭṭantīti murajādīni imāni sabbāni kāyabandhanāni na vaṭṭanti .

Purimā dveti murajaṃ , maddavīṇañcāti dve .

‘‘ Dasāsu siyun ’’ ti vattabbe gāthābandhavasena vaṇṇalopena ‘‘ dasā siyun ’’ ti vuttaṃ .

Yathāha –

‘‘ murajaṃ maddavīṇan ’ ti idaṃ dasāsuyeva anuññātan ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .278).

3057. Pāmaṅgasaṇṭhānāti pāmaṅgadāmaṃ viya caturassasaṇṭhānā .

3058. Ekarajjumayan ti nānāvaṭṭe ekato vaṭṭetvā katarajjumayaṃ kāyabandhanaṃ .

Vaṭṭaṃ vaṭṭatīti ‘‘ rajjukā dussapaṭṭādī ’’ ti ettha ekavaṭṭarajjukā gahitā , idha pana nānāvaṭṭe ekato vaṭṭetvā katāva ekarajjukā gahitā .

Tañcāti tampi ekarajjukakāyabandhanaṃ .

Pāmaṅgasaṇṭhānaṃ ekampi na ca vaṭṭatīti kevalampi na vaṭṭati .

3059. Bahū rajjuke ekato katvāti yojanā .

Vaṭṭati bandhitun ti murajaṃ , kalābukaṃ vā na hoti , rajjukakāyabandhanamevaM2.358 hotīti adhippāyo .

Ayaṃ pana vinicchayo ‘‘ bahū rajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ ‘ bahurajjukan ’ ti na vattabbaṃ , taṃ vaṭṭatī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.85 pāḷimuttakavinicchaya ) aṭṭhakathā gatova idha vutto .

Sikkhābhājanavinicchaye ‘‘ bahukā rajjuyo ekato katvā ekāya rajjuyā veṭhitaṃ murajaṃ nāmā ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ iminā virujjhanato na gahetabbaṃ .

3060. Danta -saddena hatthidantā vuttā .

Jatūti lākhā .

Saṅkhamayan ti saṅkhanābhimayaṃ .

Vidhakā matāti ettha ‘‘ veṭhakā ’’ tipi pāṭho vidhapariyāyo .

3061. Kāyabandhanavidheti kāyabandhanassa dasāya thirabhāvatthaṃ kaṭṭhadantādīhi kate vidhe .

Vikāro aṭṭhamaṅgalādiko .

Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne , ubhayakoṭiyanti attho .

Tu -saddena ghaṭākāropi vaṭṭatīti dīpeti .

3062. MālāV2.281 … pe … vicittitāti mālākammalatākammehi ca migapakkhirūpādinānārūpehi ca vicittitā .

Janarañjanīti bālajanapalobhinī .

3064. Aṭṭhaṃsā vāpīti ettha api -saddena soḷasaṃsādīnaṃ gahaṇaṃ .

Vaṇṇamaṭṭhāti mālākammādivaṇṇamaṭṭhā .

3065. Añjanisalākāpi tathā vaṇṇamaṭṭhā na vaṭṭatīti yojanā .

‘‘ Añjanitthavikāya ca , nānāvaṇṇehi suttehi , cittakammaṃ na vaṭṭatī ’’ ti pāṭho yujjati .

‘‘ Thavikāpi cā ’’ ti pāṭho dissati , so na gahetabbo .

3066. Rattādinā yena kenaci ekavaṇṇena suttena pilotikādimayaṃ yaṃ kiñci sipāṭikaṃ sibbetvā vaḷañjantassa vaṭṭatīti yojanā .

3067. Maṇikan tiM2.359 thūlapubbuḷaṃ .

Piḷakan ti sukhumapubbuḷaṃ .

Pipphaleti vatthacchedanasatthe .

Ārakaṇṭaketi pattādhāravalayānaṃ vijjhanakaṇṭake .

Ṭhapetun ti uṭṭhāpetuṃ .

Yaṃ kiñcīti sesaṃ vaṇṇamaṭṭhampi ca .

3068. Daṇḍaketi pipphaladaṇḍake .

Yathāha –

‘‘ pipphalakepi maṇikaṃ vā piḷakaṃ vā yaṃ kiñci uṭṭhāpetuṃ na vaṭṭati , daṇḍake pana paricchedalekhā vaṭṭatī ’’ ti .

Paricchedalekhāmattan ti āṇibandhanaṭṭhānaṃ patvā paricchindanatthaṃ ekāva lekhā vaṭṭati .

Valitvāti ubhayakoṭiyā mukhaṃ katvā majjhe valiyo gāhetvā .

Nakhacchedanaṃ yasmā karonti , tasmā vaṭṭatīti yojanā .

3069. Araṇisahite kantakiccakaro daṇḍo uttarāraṇī nāma .

Vāpīti pi -saddena adharāraṇiṃ saṅgaṇhāti , udukkhaladaṇḍassetaṃ adhivacanaṃ .

Añchanakayantadhanu dhanukaṃ nāma .

Musalamatthakapīḷanadaṇḍako pelladaṇḍako nāma .

3070. Saṇḍāseti aggisaṇḍāsaṃ vadanti .

Kaṭṭha cchedanavāsiyā tathā yaṃ kiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti sambandho .

Dvīsu passesūti vāsiyā ubhosu passesu .

Lohenāti kappiyalohenaV2.282 .

Bandhituṃ vaṭṭatīti ujukameva caturassaṃ vā aṭṭhaṃsaṃ vā bandhituṃ vaṭṭati .

‘‘ Saṇḍāseti aggisaṇḍāse ’’ ti nissandehe vuttaṃ .

Aṭṭhakathāyaṃ panettha sūcisaṇḍāso dassito .

3071. Heṭṭhatoti heṭṭhā ayopaṭṭavalayassa .

‘‘ Upari ahicchattamakulamattan ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

3072. Visāṇeti telāsiñcanakagavayamahiṃsādisiṅge .

Nāḷiyaṃ vāpīti veḷunāḷikādināḷiyaṃ .

Api -saddena alābuṃM2.360 saṅgaṇhāti .

Āmaṇḍasāraketi āmalakacuṇṇamayatelaghaṭe .

Telabhājanaketi vuttappakāreyeva telabhājane .

Sabbaṃ vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatīti pumitthirūparahitaṃ mālākammādi sabbaṃ vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭati .

3073-5.

Pānīyassa uḷuṅketi pānīyauḷuṅke .

Doṇiyaṃ rajanassapīti rajanadoṇiyampi .

Phalakapīṭheti phalakamaye pīṭhe .

Valayādhārakādiketi dantavalayādiādhārake .

Ādi -saddena daṇḍādhārako saṅgahito .

Pādapuñchaniyan ti coḷādimayapādapuñchaniyaṃ .

Pīṭheti pādapīṭhe .

Sahacariyena pādakathalikāyañca .

Cittaṃ sabbameva ca vaṭṭatīti yathāvutte bhikkhuparikkhāre mātugāmarūparahitaṃ , bhikkhuniparikkhāre purisarūparahitaṃ avasesaṃ sabbaṃ cittakammaṃ .

3076. Nānā ca te maṇayo cāti nānāmaṇī , indanīlādayo , nānāmaṇīhi katā nānāmaṇimayā , thambhā ca kavāṭā ca dvārā ca bhittiyo ca thambhakavāṭadvārabhittiyo , nānāmaṇimayā thambhakavāṭadvārabhittiyo yasmiṃ taṃ tathā vuttaṃ .

Kā kathā vaṇṇamaṭṭhaketi mālākammalatākammacittakammādivaṇṇamaṭṭhake vattabbameva natthīti attho .

3077. Thāvarassa ratanamayapāsādassa kappiyabhāvaṃ dassetvā suvaṇṇādimayassāpi sabbapāsādaparibhogassa kappiyabhāvaṃ dassetumāha ‘‘ sovaṇṇayan ’’ tiādi .

Sovaṇṇayan ti suvaṇṇamayaṃ .

Dvārakavāṭānaṃ anantaragāthāya dassitattā ‘‘ dvārakavāṭabandhan ’’ ti iminā dvārakavāṭabāhāsaṅkhātaṃ piṭṭhasaṅghāṭaṃ gahitaṃ .

Dvārañca kavāṭañca dvārakavāṭāni , dvārakavāṭānaṃ bandhaṃ dvārakavāṭabandhaṃ , uttarapāsakummārasaṅkhātaṃ piṭṭhasaṅghāṭanti attho .

Nānā ca te maṇayo cāti nānāmaṇīM2.361 , suvaṇṇañca nānāmaṇī ca suvaṇṇanānāmaṇī , bhitti ca bhūmi ca bhittibhūmi suvaṇṇanānāmaṇīhiV2.283 katā bhittibhūmi suvaṇṇanānāmaṇibhittibhūmi .

Iti imesu senāsanāvayavesu .

Na kiñci ekampi nisedhanīyan ti ekampi senāsanaparikkhāraṃ kiñci na nisedhanīyaṃ , senāsanampi na paṭikkhipitabbanti attho .

Senāsanaṃ vaṭṭati sabbamevāti sabbameva senāsanaparibhogaṃ vaṭṭati .

Yathāha –

‘‘ Sabbaṃ pāsādaparibhoganti suvaṇṇarajatādivicitrāni kavāṭāni mañcapīṭhāni tālavaṇṭāni suvaṇṇarajatamayāni pānīyaghaṭapānīyasarāvāni yaṃ kiñci cittakammakataṃ , sabbaṃ vaṭṭati .

‘ Pāsādassa dāsidāsaṃ khettavatthuṃ gomahiṃsaṃ demā ’ ti vadanti , pāṭekkaṃ gahaṇakiccaṃ natthi , pāsāde paṭiggahite paṭiggahitameva hoti .

Gonakādīni saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā mañcapīṭhakesu attharitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti .

Dhammāsane pana gihivikatanīhārena labbhanti , tatrāpi nipajjituṃ na vaṭṭatī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .320).

‘‘ Sovaṇṇadvārakavāṭabandhan ’’ ti vā pāṭho , bahubbīhisamāso .

Iminā ca dutiyapadena ca senāsanaṃ visesīyati .

3078. Na davaṃ kareti ‘‘ kiṃ buddho silakabuddho ?

Kiṃ dhammo godhammo ajadhammo ?

Kiṃ saṅgho gosaṅgho ajasaṅgho migasaṅgho ’’ ti parihāsaṃ na kareyya .

Titthiyabbataṃ mūgabbatādikaṃ neva gaṇheyyāti yojanā .

3079. Tā bhikkhuniyo udakādinā vāpi na siñceyyāti yojanā .

3080. AññatthaM2.362 aññasmiṃ vihāre vassaṃvuttho aññattha aññasmiṃ vihāre bhāgaṃ vassāvāsikabhāgaṃ gaṇhāti ce , dukkaṭaṃ .

Tasmiṃ cīvare naṭṭhe vā jajjare jiṇṇe vā gīvā puna dātabbanti yojanā .

3081. Soti aññattha bhāgaṃ gaṇhanako bhikkhu .

Tehīti cīvarasāmikehi .

Tan ti tathā gahitaṃ vassāvāsikabhāgaṃ .

Tesan ti cīvarasāmikānaṃ .

3082. KarototiV2.284 kārāpayato .

Davā silaṃ pavijjhantoti pantikīḷāya kīḷatthikānaṃ sippadassanavasena sakkharaṃ vā ninnaṭṭhānaṃ pavaṭṭanavasena pāsāṇaṃ vā pavijjhanto .

Na kevalañca pāsāṇaṃ , aññampi yaṃ kiñci dārukhaṇḍaṃ vā iṭṭhakakhaṇḍaṃ vā hatthena vā yantena vā pavijjhituṃ na vaṭṭati .

Cetiyādīnaṃ atthāya pāsāṇādayo hasantā hasantā pavaṭṭentipi khipantipi ukkhipantipi , kammasamayoti vaṭṭati .

3083. Gihigopakadānasmin ti gihīnaṃ uyyānagopakādīhi attanā gopitauyyānādito phalādīnaṃ dāne yāvadatthaṃ diyyamānepi .

Na doso koci gaṇhatoti paṭiggaṇhato bhikkhuno koci doso natthi .

Saṅghacetiyasantake tālaphalādimhi uyyānagopakādīhi diyyamāne paricchedanayo tesaṃ vetanavasena paricchinnānaṃyeva gahaṇe anāpattinayo vuttoti yojanā .

3084. Purisasaṃyuttan ti parivisakehi purisehi vuyhamānaṃ .

Hatthavaṭṭakan ti hattheneva pavaṭṭetabbasakaṭaṃ .

3085. Bhikkhuniyā saddhiṃ kiñcipi anācāraṃ na sampayojeyya na kāreyyāti yojanā .

‘‘ Kiñcī ’’ tipi pāṭho , gahaṭṭhaṃM2.363 vā pabbajitaṃ vā kiñci bhikkhuniyā saddhiṃ anācāravasena na sampayojeyyāti attho .

Obhāsentassāti kāmādhippāyaṃ pakāsentassa .

3086. Haveti ekaṃsatthe nipāto .

3087. Attano paribhogatthaṃ dinnan ti ‘‘ tumheyeva paribhuñjathā ’’ ti vatvā dinnaṃ ticīvarādiṃ .

3088. Asappāyan ti pittādidosānaṃ kopanavasena aphāsukāraṇaṃ .

Apanetumpi jahitumpi , pageva dātunti adhippāyo .

Aggaṃ gahetvā dātuṃ vāti tathā gahaṇārahaṃ annādiṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Katipāhaṃ bhutvā ’’ ti seso .

Piṇḍapātādito aggaṃ gahetvā pattādiṃ katipāhaṃ bhutvā dātuṃ vaṭṭatīti attho .

3089. PañcavaggūpasampadātiV2.285 vinayadharapañcamena saṅghena kātabbaupasampadā .

Navāti aññehi ekavārampi aparibhuttā .

Guṇaṅguṇaupāhanā catupaṭalato paṭṭhāya bahupaṭalaupāhanā .

Cammatthāroti kappiyacammattharaṇañca .

Dhuvanhānan ti pakatinahānaṃ .

3090. Sambādhassāti vaccamaggapassāvamaggadvayassa sāmantā dvaṅgulā anto satthavatthikammaṃ vāritanti yojanā .

Satthena antamaso nakhenāpi chedanaphālanādivasena satthakammañca vatthīhi bhesajjatelassa anto pavisanavasena kātabbaṃ vatthikammañca thullaccayāpattividhānena vāritanti attho .

Passāvamaggassa sāmantā dvaṅgulaṃ aṅgajātassa aggato paṭṭhāya gahetabbaṃ .

3091.‘‘ Pākatthan ’’ ti iminā nibbāpetuṃ calane niddosabhāvaṃ dīpeti .

3092. UpaḷāletītiM2.364 ‘‘ pattacīvarādiparikkhāraṃ te dammī ’’ ti vatvā palobhetvā gaṇhāti .

Tatthāti tasmiṃ puggale .

Ādīnavan ti alajjitādibhāvaṃ dassetvā tena saha sambhogādikaraṇe alajjibhāvāpajjanādiādīnavaṃ .

Tassāti tato viyojetabbassa tassa .

3093. Ādīnavadassanappakāraṃ dassetumāha ‘‘ makkhanan ’’ tiādi .

‘‘ Nahāyituṃ gatena gūthamuttehi makkhanaṃ viya dussīlaṃ nissāya viharatā tayā katan ’’ ti evaṃ tattha ādīnavaṃ vattuṃ vaṭṭatīti yojanā .

3094-5.

Bhattagge bhojanasālāya bhuñjamāno .

Yāgupāneti yāguṃ pivanakāle .

Antogāmeti antaraghare .

Vīthiyan ti nigamanagaragāmādīnaṃ rathikāya .

Andhakāreti andhakāre vattamāne , andhakāragatoti attho .

Tañhi vandantassa mañcapādādīsupi nalāṭaṃ paṭihaññeyya .

Anāvajjoti kiccapasutattā vandanaṃ asamannāharanto .

Ekāvattoti ekato āvatto sapattapakkhe ṭhito verī visabhāgapuggalo .

Ayañhi vandiyamāno pādenapi pahareyya .

Vāvaṭoti sibbanakammādikiccantarapasuto .

Suttoti niddaṃ okkanto .

Khādan ti piṭṭhakakhajjakādīni khādanto .

Bhuñjantoti odanādīniV2.286 bhuñjanto .

Vaccaṃ muttampi vā karan ti uccāraṃ vā passāvaṃ vā karonto iti imesaṃ terasannaṃ vandanā ayuttatthena vāritāti sambandho .

3096-7.

Kammaladdhisīmāvasena tīsu nānāsaṃvāsakesu kammanānāsaṃvāsakassa ukkhittaggahaṇena gahitattā , sīmānānāsaṃvāsakavuḍḍhatarapakatattassa vandiyattā , pārisesañāyena ‘‘ nānāsaṃvāsako vuḍḍhataro adhammavādī avandiyo ’’ tiM2.365 ( pari .467) vacanato ca laddhinānāsaṃvāsako idha ‘‘ nānāsaṃvāsako ’’ ti gahitoti veditabbo .

Ukkhittoti tividhenāpi ukkhepanīyakammena ukkhittako .

Garukaṭṭhā ca pañcāti pārivāsikamūlāyapaṭikassanārahamānattārahamānattacārikaabbhānārahasaṅkhātā pañca garukaṭṭhā ca .

Ime pana aññamaññassa yathāvuḍḍhaṃ vandanādīni labhanti , pakatattena avandiyattāva avandiyesu gahitā .

Ime bāvīsati puggaleti naggādayo yathāvutte .

3098.‘‘ Dhammavādī ’’ ti idaṃ ‘‘ nānāsaṃvāsavuḍḍhako ’’ ti etassa visesanaṃ .

Yathāha ‘‘ tayome , bhikkhave , vandiyā .

Pacchā upasampannena pureupasampanno vandiyo , nānāsaṃvāsako vuḍḍhataro dhammavādī vandiyo , sadevake loke , bhikkhave , samārake … pe … tathāgato arahaṃ sammāsambuddho vandiyo ’’ ti ( cūḷava .312).

3099.‘‘ Eteyeva vandiyā , na aññe ’’ ti niyāmassa akatattā aññesampi vandiyānaṃ sabbhāvaṃ dassetumāha ‘‘ tajjanādī ’’ tiādi .

Ettha ādi -saddena niyassapabbājanīyapaasāraṇīyakamme saṅgaṇhāti .

Etthāti etasmiṃ vandanīyādhikāre .

Kamman ti apalokanādi catubbidhaṃ kammaṃ .

3100. Saṅghena adhammakamme kariyamāne taṃ vāretuṃ asakkontena , asakkontehi ca paṭipajjitabbavidhiṃ dassetumāha ‘‘ adhiṭṭhānan ’’ tiādi .

Adhiṭṭhānaṃ panekassa uddiṭṭhanti yojanā , adhammakammaṃ karontānaṃ bhikkhūnamantare nisīditvā taṃ ‘‘ adhamman ’’ ti jānitvāpi taṃ vāretuṃ asakkontassa ekassa ‘‘ na metaṃ khamatī ’’ ti cittena adhiṭṭhānamuddiṭṭhanti vuttaṃ hoti .

Dvinnaṃ vā tiṇṇameva cāti tameva vāretuṃ asakkontānaṃM2.366 dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā bhikkhūnaṃ aññamaññaṃ ‘‘ na metaṃ khamatī ’’ ti diṭṭhāvikammaṃ sakasakadiṭṭhiyā pakāsanaṃ uddiṭṭhanti attho .

Tato uddhaṃ tīhiV2.287 uddhaṃ catunnaṃ kammassa paṭikkosanaṃ ‘‘ idaṃ adhammakammaṃ mā karothā ’’ ti paṭikkhipanaṃ uddiṭṭhanti attho .

3101. Vissāsaggāhalakkhaṇaṃ aggahitaggahaṇena pañcavidhanti dassetumāha ‘‘ sandiṭṭho ’’ tiādi .

Yojanā panettha evaṃ veditabbā – sandiṭṭho ca hoti , jīvati ca , gahite ca attamano hoti , sambhatto ca hoti , jīvati ca , gahite ca attamano hoti , ālapito ca hoti , jīvati ca , gahite ca attamano hotīti evaṃ sandiṭṭhasambhattaālapitānaṃ tiṇṇamekekassa tīṇi tīṇi vissāsaggāhalakkhaṇāni katvā navavidhaṃ hotīti veditabbaṃ .

Vacanattho , panettha vinicchayo ca heṭṭhā vuttova .

3102. Sīlavipatti , diṭṭhivipatti ca ācārājīvasambhavā dve vipattiyo cāti yojanā , ācāravipatti , ājīvavipatti cāti vuttaṃ hoti .

3103. Tatthāti tesu catūsu vipattīsu .

Appaṭikammā pārājikā vuṭṭhānagāminī saṅghādisesāpattikā duve āpattiyo sīlavipattīti pakāsitāti yojanā .

3104. Yā ca antaggāhikā diṭṭhi , yā dasavatthukā diṭṭhi , ayaṃ duvidhā diṭṭhi diṭṭhivipattīti dīpitāti yojanā .

Tattha antaggāhikadiṭṭhi nāma ucchedantasassatantagāhavasena pavattā diṭṭhi .

‘‘ Natthi dinnan ’’ tiādinayappavattā dasavatthukā diṭṭhi .

3105. Thullaccayādikā desanāgāminikā yā pañca āpattiyo , ācārakusalena bhagavatā sā ācāravipattītiM2.367 vuttāti yojanā .

Ādi -saddena pācittiyapāṭidesanīyadukkaṭadubbhāsitānaṃ gahaṇaṃ .

Yāti pañcāpattiyo apekkhitvā bahuttaṃ .

Sāti ācāravipatti sāmaññamapekkhitvā ekattaṃ .

3106. Kuhanādīti ādi -saddena lapanā nemittikatā nippesikatā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā gahitā , kuhanādīnaṃ vitthāro visuddhimagge ( visuddhi .1.16) vuttanayena veditabbo .

Ājīvo paccayo hetu yassā āpattiyāti viggaho .

Chabbidhāti catutthapārājikasañcarittathullaccayapācittiyapāṭidesanīyadukkaṭāpattīnaṃV2.288 vasena chabbidhā .

Pakāsitā –

‘‘ Ājīvahetu ājīvakāraṇā pāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati , āpatti pārājikassa .

Ājīvahetu … pe … sañcarittaṃ samāpajjati , āpatti saṅghādisesassa .

Ājīvahetu … pe …‘ yo te vihāre vasati , so bhikkhu arahā ’ ti bhaṇati , paṭijānantassa āpatti thullaccayassa .

Ājīvahetu … pe … bhikkhu paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati , āpatti pācittiyassa .

Ājīvahetu … pe … bhikkhunī paṇītabhojanāni agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjati , āpatti pāṭidesanīyassa .

Ājīvahetu ājīvakāraṇā sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( pari .287)–

Desitā .

Iminā ājīvavipatti dīpitā .

3107.‘‘ Ukkhitto ’’ tiādiM2.368 yathākkamena tesaṃ tiṇṇaṃ nānāsaṃvāsakānaṃ sarūpadassanaṃ .

Tattha tayo ukkhittakā vuttāyeva .

3108-9.

‘‘ Yo saṅghena ukkhepanīyakammakatānaṃ adhammavādīnaṃ pakkhe nisinno ‘ tumhe kiṃ bhaṇathā ’ ti tesañca itaresañca laddhiṃ sutvā ‘ ime adhammavādino , itare dhammavādino ’ ti cittaṃ uppādeti , ayaṃ tesaṃ majjhe nisinnova tesaṃ nānāsaṃvāsako hoti , kammaṃ kopeti .

Itaresampi hatthapāsaṃ anāgatattā kopetī ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .455) āgata aṭṭhakathā vinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ adhammavādipakkhasmin ’’ tiādi .

Adhammavādipakkhasmin ti ukkhepanīyakammena nissāritānaṃ adhammavādīnaṃ pakkhasmiṃ .

Nisinnovāti hatthapāsaṃ avijahitvā gaṇapūrako hutvā nisinnova .

Vicintayan ti ‘‘ ime nu kho dhammavādino , udāhu ete ’’ ti vividhenākārena cintayanto .

‘‘ Ete pana dhammavādī ’’ ti mānasaṃ uppādeti , evaṃ uppanne pana mānase .

Adhammavādipakkhasmiṃ nisinnova evaṃ mānasaṃ uppādento ayaṃV2.289 bhikkhu .

Laddhiyāti evaṃ uppāditamānasasaṅkhātāya laddhiyā .

Tesaṃ adhammavādīnaṃ nānāsaṃvāsako nāma hotīti pakāsito .

Tatraṭṭho pana soti tasmiṃ adhammavādipakkhasmiṃ nisinnova so .

Sada-dhātuyā gatinivāraṇatthattā tatra nisinno ‘‘ tatraṭṭho ’’ ti vuccati .

Dvinnan ti dhammavādiadhammavādipakkhānaṃ dvinnaṃ saṅghānaṃ .

Kamman ti catuvaggādisaṅghena karaṇīyakammaṃ .

Kopetīti adhammavādīnaṃ asaṃvāsabhāvaṃ gantvā tesaṃ gaṇapūraṇattā , itaresaṃ ekasīmāyaṃ ṭhatvā hatthapāsaṃ anupagatattā , chandassa ca adinnattā kammaṃ kopeti .

Yo pana adhammavādīnaṃ pakkheM2.369 nisinno ‘‘ adhammavādino ime , itare dhammavādino ’’ ti tesaṃ majjhe pavisati , yattha vā tattha vā pakkhe nisinno ‘‘ ime dhammavādino ’’ ti gaṇhāti , ayaṃ attanāva attānaṃ samānasaṃvāsakaṃ karotīti veditabbo .

3110. Bahisīmāgato pakatatto bhikkhu sace hatthapāse ṭhito hoti , so sīmāya nānāsaṃvāsako matoti yojanā .

Taṃ gaṇapūraṇaṃ katvā katakammampi kuppati .

Evaṃ yathāvuttaniyāmena tayo nānāsaṃvāsakā mahesinā vuttāti yojanā .

3111. Cutoti pārājikāpanno sāsanato cutattā ‘‘ cuto ’’ ti gahito .

‘‘ Bhikkhunī ekādasa abhabbā ’’ ti padacchedo .

Imeti bhedamanapekkhitvā sāmaññena sattarasa janā .

Asaṃvāsāti na saṃvasitabbā , natthi vā etehi pakatattānaṃ ekakammādiko saṃvāsoti asaṃvāsā nāma siyuṃ .

3112. Asaṃvāsassa sabbassāti yathāvuttassa sattarasavidhassa sabbassa asaṃvāsassa .

Tathā kammārahassa cāti ‘‘ yassa saṅgho kammaṃ karoti , so neva kammapatto , nāpi chandāraho , apica kammāraho ’’ ti ( pari .488) evaṃ parivāre vuttakammārahassa ca .

Ummattakādīnan ti ādi -saddena khittacittādīnaṃ gahaṇaṃ .

Saṅghe tajjanīyādīni karonte .

Paṭikkhepoti paṭikkosanā .

Na rūhatīti paṭikkosaṭṭhāne na tiṭṭhati , kammaṃ na kopetīti adhippāyo .

3113. Sasaṃvāseka … pe … bhikkhunoti vuttanayena kammena vā laddhiyā vā asaṃvāsikabhāvaṃV2.290 anupagatattā samānasaṃvāsakassa sīmāya asaṃvāsikabhāvaṃ anupagantvā ekasīmāyaM2.370 ṭhitassa antimavatthuṃ anajjhāpannattā pakatattassa bhikkhuno .

Anantarassapi hatthapāse vacanena vacībhedakaraṇena paṭikkhepo paṭikkoso ruhati paṭikkosanaṭṭhāneyeva tiṭṭhati , kammaṃ kopetīti adhippāyo .

3114. Chahi ākārehīti ( pāci . aṭṭha .438; kaṅkhā . aṭṭha . nidānavaṇṇanā ) lajjitāya , aññāṇatāya , kukkuccapakatatāya , satisammosāya , akappiyekappiyasaññitāya , kappiyeakappiyasaññitāyāti imehi chahi ākārehi .

Pañca samaṇakappā ca vuttā , pañca visuddhiyo ca vuttāti yojanā .

‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ , aggiparijitaṃ satthaparijitaṃ nakhaparijitaṃ abījaṃ nibbaṭṭabījaññeva pañcaman ’’ ti ( cūḷava .250) khuddakavatthuke anuññātā pañca samaṇakappā nāma .

Pañca visuddhiyoti parivāre ekuttare ‘‘ pañca visuddhiyo ’’ ti imassa niddese ‘‘ nidānaṃ uddisitvā avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ , ayaṃ paṭhamā visuddhī ’’ tiādinā ( pari .325) nayena dassitā pañca pātimokkhuddesasaṅkhātā pañca visuddhiyo ca ‘‘ suttuddeso pārisuddhiuposatho adhiṭṭhānuposatho pavāraṇā sāmaggiuposathoyeva pañcamo ’’ ti ( pari .325) evaṃ vuttā pañca visuddhiyo cāti dvepañcavisuddhiyo ‘‘ dvipañcaviññāṇānī ’’ tiādīsu viya sāmaññavacanena saṅgahitā .

3115-7.

Nissesena dīyati paññapīyati ettha sikkhāpadanti nidānaṃ , tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ paññattiyā ṭhānabhūtaṃ vesālīādi .

Puṃ vuccati nirayo , taṃ galati maddati nerayikadukkhaṃ anubhavatīti puggalo , satto .

AriyapuggalāM2.371 taṃsadisattā , bhūtapubbagatiyā vā ‘‘ puggalā ’’ ti veditabbā .

Idha panete sikkhāpadavītikkamassa ādikammikā adhippetā .

Idāni puggalaniddesaṃ vakkhati .

Vasati ettha bhagavato āṇāsaṅkhātā sikkhāpadapaññatti taṃ paṭicca pavattatīti vatthu , tassa tassa puggalassa sikkhāpadapaññattihetubhūto ajjhācāro .

Vidhānaṃ vibhajanaṃ vidhi , pabhedo .

Paññāpīyati bhagavato āṇā pakārena ñāpīyati etāyāti paññatti , paññattiyā vidhi pabhedo ‘‘ paññattividhin ’’ ti vattabbe ‘‘ vidhiṃ paññattiyā ’’ tiV2.291 gāthābandhavasena asamatthaniddeso .

Sā pana paññattividhi paññattianupaññatti anuppannapaññatti sabbatthapaññatti padesapaññatti sādhāraṇapaññatti asādhāraṇapaññatti ekatopaññatti ubhatopaññattivasena navavidhā hoti .

‘‘ Vipatti āpatti anāpattī ’’ ti padacchedo , vipajjanti etāya sīlādayoti vipatti .

Sā pana sīlaācāradiṭṭhiājīvānaṃ vasena catubbidhā .

Sā pana uddesavasena heṭṭhā dassitāva .

Āpajjanti etāya akusalābyākatabhūtāya bhagavato āṇāvītikkamanti āpatti .

Sā pubbapayogādivasena anekappabhedā āpatti .

Anāpatti ajānanādivasena āṇāya anatikkamanaṃ .

Samuṭṭhāti etehi āpattīti samuṭṭhānāni , kāyādivasena chabbidhāni āpattikāraṇāni .

Samuṭṭhānānaṃ nayo samuṭṭhānanayo , taṃ .

Vajjañca kammañca kiriyā ca saññā ca cittañca āṇatti ca vajjakammakriyāsaññācittāṇattiyo , tāsaṃ vidhi tathā vuccati , taṃ .

Vajjavidhin ti ‘‘ yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , ayaṃ lokavajjā , sesā paṇṇattivajjā ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttaṃ vajjavidhiṃ .

Kammavidhin ti ‘‘ sabbā ca kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā hontī ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) dassitaṃ kammavidhiṃM2.372 .

Kriyāvidhin ti ‘‘ atthāpatti kiriyato samuṭṭhāti , atthi akiriyato , atthi kiriyākiriyato , atthi siyā kiriyato siyā akiriyato ’’ tiādinā ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) nayena dassitaṃ kiriyāvidhiṃ .

Saññāvidhin ti ‘‘ saññāvimokkhā ’’ tiādinā ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) nayena dassitaṃ saññāvidhiṃ .

Cittavidhin ti ‘‘ sabbāpi cittavasena duvidhā honti sacittakā , acittakā cā ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttaṃ cittavidhiṃ .

Āṇattividhin ti ‘‘ sāṇattikaṃ anāṇattikan ’’ ti vuttaṃ āṇattividhiṃ .

Aṅgavidhānan ti sabbasikkhāpadesu āpattīnaṃ vuttaṃ aṅgavidhānañca .

Vedanāttikaṃ , kusalattikañcāti yojanā .

Taṃ pana ‘‘ akusalacittaṃ , dvicittaṃ , ticittaṃ , dukkhavedanaṃ , dvivedanaṃ , tivedanan ’’ ti tattha tattha dassitameva .

SattarasavidhaṃV2.292 etaṃ lakkhaṇan ti yathāvuttanidānādisattarasappabhedaṃ sabbasikkhāpadānaṃ sādhāraṇalakkhaṇaṃ .

Dassetvāti pakāsetvā .

Budho vinayakusalo .

Tattha tattha sikkhāpadesu yathārahaṃ yojeyyāti sambandho .

3118. Imesu sattarasasu lakkhaṇesu nidānapuggale tāva niddisitumāha ‘‘ nidānan ’’ tiādi .

Tatthāti tesu sattarasasu sādhāraṇalakkhaṇesu , niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ .

Nidānan ti niddhāritabbadassanaṃ .

‘‘ Puran ’’ ti idaṃ ‘‘ vesālī ’’ tiādipadehi paccekaṃ yojetabbaṃ .

Sakkabhaggāti etehi janapadavācīhi saddehi ṭhānanissitā nāgarāva gahetabbā .

Tāni ca ‘‘ sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ , bhaggesu viharati susumāragire ’’ ti tattha tattha sikkhāpadanidāne nidassitāneva .

3119.‘‘ Dasa vesāliyā ’’ tiādīnaṃ atthavinicchayo uttare āvi bhavissati .

Giribbajeti rājagahanagare .

TañhiM2.373 samantā ṭhitehi isigiliādīhi pañcahi pabbatehi vajasadisanti ‘‘ giribbajan ’’ ti vuccati .

3121. Bhikkhūnaṃ pātimokkhasmiṃ sudinnadhaniyādayo tevīsatividhā ādikammikapuggalā vuttāti yojanā .

3122. Ubhayapātimokkhe āgatā te sabbe ādikammikapuggalā paripiṇḍitā tiṃsa bhavantīti yojanā .

Vatthu ādīnaṃ vinicchayo uttare vakkhamānattā idha na vutto .

Nanu ca nidānapuggalavinicchayampi tattha vakkhatīti so idha kasmā vuttoti ?

Nāyaṃ doso , imassa pakaraṇattā idhāpi vattabboti .

Yadi evaṃ vatthuādivinicchayopi idha vattabbo siyā , so kasmā na vuttoti ?

Ekayoganiddiṭṭhassa imassa vacanena sopi vuttoyeva hotīti ekadesadassanavasena saṃkhittoti daṭṭhabbo .

3123. Yo enaṃ taruṃ jānāti , so paññattiṃ asesato jānātīti sambandho .

Ettha ‘‘ enaṃ tarun ’’ ti iminā nidānādisattarasappakāraṃ sabbasikkhāpadasādhāraṇalakkhaṇasamudāyaṃ rūpakena dasseti .

Kiṃ visiṭṭhaṃ tarunti āha ‘‘ timūlan ’’ tiādi .

TatthaV2.293 timūlan ti nidānapuggalavatthusaṅkhātāni tīṇi mūlāni etassāti timūlaṃ .

Navapattan ti navavidhapaṇṇattisaṅkhātāni pattāni etassāti navapattaṃ .

Dvayaṅkuran ti lokavajjapaṇṇattivajjasaṅkhātā dve aṅkurā etassāti dvayaṅkuraṃ .

‘‘ Dviaṅkuran ’’ ti vattabbe i-kārassa ayādesaṃ katvā ‘‘ dvayaṅkuran ’’ ti vuttaṃ .

Sattaphalan ti āṇattiāpattianāpattivipattisaññāvedanākusalattikasaṅkhātāni satta phalāni etassāti sattaphalaṃ .

Chapupphan ti chasamuṭṭhānasaṅkhātāni pupphāni etassāti chapupphaṃ .

Dvippabhavan ti cittakammasaṅkhātā dve pabhavā etassāti dvippabhavaṃ .

Dvisākhan tiM2.374 kiriyaaṅgasaṅkhātā dve sākhā etassāti dvisākhaṃ .

Enaṃ taruṃ yo jānātīti yo vutto bhikkhu vuttasarūpasādhāraṇasattarasalakkhaṇarāsivinicchayasaṅkhātataruṃ jānāti .

Soti so bhikkhu .

Paññattin ti vinayapiṭakaṃ .

Asesatoti sabbaso .

3124. Iti evaṃ madhurapadatthaṃ anākulaṃ paramaṃ uttamaṃ imaṃ vinicchayaṃ yo paṭhati vācuggataṃ karonto pariyāpuṇāti , garusantike sādhukaṃ suṇāti , paripucchate ca atthaṃ paripucchati ca , so bhikkhu vinaya vinicchaye upālisamo bhavati vinayadharānaṃ etadaggaṭṭhāne nikkhittena upālimahātherena sadiso bhavatīti yojanā .

Iti vinayatthasārasandīpaniyā vinayavinicchayavaṇṇanāya

Pakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Kammaṭṭhānavibhāvanāvidhānakathāvaṇṇanā

3125.‘‘ Ādimhi sīlaṃ dasseyya .

Majjhe maggaṃ vibhāvaye ;

Pariyosāne ca nibbānaṃ ;

Esā kathikasaṇṭhitī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.190; ma . ni . aṭṭha .1.291; a . ni . aṭṭha .2.3.64)–

Vuttaṃ dhammakathikalakkhaṇaṃ samanussarantoyamācariyo pātimokkhasaṃvarasīlaparidīpakaṃ vinicchayaṃ nātisaṅkhepavitthāramukhena dassetvā taṃmūlakānaṃ itaresañca tiṇṇaṃ sīlānaṃ taṃdassaneneva dassitabhāvañcaV2.294 sīlavisuddhimūlikā cittavisuddhiādiyo pañcavisuddhiyo ca taṃmūlikañca ariyamaggasaṅkhātaṃ ñāṇadassanavisuddhiṃ tadadhigamanīyaṃ nibbānañca dassetvā yathāraddhaṃM2.375 vinayakathaṃ pariyosāpetukāmo āha ‘‘ pāmokkhe ’’ tiādi .

Tattha pāmokkheti samādhiādīnaṃ anavajjadhammānaṃ patiṭṭhābhāvena uttame .

Mokkhappavesaneti amatamahānibbānanagarassa pavesananimitte .

Mukhe asahāyadvārabhūte .

Yathāha –

‘‘ Saggārohaṇasopānaṃ , aññaṃ sīlasamaṃ kuto ;

Dvāraṃ vā pana nibbāna-nagarassa pavesane ’’ ti .( visuddhi .1.9; bu . baṃ . aṭṭha .3. dīpaṅkarabuddhavaṃsavaṇṇanā );

Sabbadukkhakkhayeti jātidukkhādisabbadukkhānaṃ khayassa ariyamaggassa adhigamūpāyattā phalūpacārena sabbadukkhakkhayasaṅkhāte .

‘‘ Pāmokkhe ’’ ti ca ‘‘ mokkhappavesane mukhe ’’ ti ca ‘‘ sabbadukkhakkhaye ’’ ti ca ‘‘ pātimokkhasmin ’’ ti etassa visesanaṃ .

Vutteti pārājikato paṭṭhāya nānappakārato niddiṭṭhe sati .

Itarattayaṃ vuttamevāti sambandho .

Indriyasaṃvarasīlaājīvapārisuddhisīlapaccayasannissitasīlasaṅkhātaṃ itaraṃ sīlattayaṃ vuttameva hoti ‘‘ rājā āgato ’’ ti vutte parisāya āgamanaṃ viya , tasmā taṃ na vakkhāmāti adhippāyo .

3126. Idaṃ catubbidhaṃ sīlan ti pātimokkhasaṃvarasīlādiṃ catupārisuddhisīlaṃ .

Ñatvāti lakkhaṇādito , vodānato , hānabhāgiyaṭṭhitibhāgiyavisesabhāgiyanibbedhabhāgiyādippakārato ca jānitvā .

Tatthāti catubbidhasīle .

Patiṭṭhitoti acchiddādiaṅgasamannāgatabhāvamāpādanena patiṭṭhito .

Samādhin ti upacārappanābhedalokiyasamādhiṃ .

Bhāvetvāti samacattālīsāya kammaṭṭhānesu punappunaṃ anuyogavasena vaḍḍhetvā .

Paññāyāti tilakkhaṇākārādiparicchedikāya lokuttarāya paññāya hetubhūtāya , karaṇabhūtāya ca .

Parimuccatīti sabbakilesabandhanaṃ chetvāM2.376 saṃsāracārakā samantato muccati , anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyatīti adhippāyo .

3127. Evaṃ samāsato vuttamevatthaṃ niddisanto āha ‘‘ dasānussatiyo ’’ tiādi .

Dasa anussatiyo ca dasa kasiṇā ca dasa asubhā ca catasso appamaññāyo ca tathā cattāro āruppā ca vuttā .

Aparaṃ kammaṭṭhānadvayañca vuttanti sambandho .

TatthaV2.295 dasānussatiyo nāma ‘‘ buddhānussati , dhammānussati , saṅghānussati , sīlānussati , cāgānussati , devatānussati , kāyagatāsati , maraṇānussati , ānāpānasati , upasamānussatī ’’ ti ( visuddhi .1.47) evaṃ vuttā dasa anussatiyo .

Dasa kasiṇā nāma ‘‘ pathavīkasiṇaṃ , āpokasiṇaṃ , tejokasiṇaṃ , vāyokasiṇaṃ , nīlakasiṇaṃ , pītakasiṇaṃ , lohitakasiṇaṃ , odātakasiṇaṃ , ālokakasiṇaṃ , paricchinnākāsakasiṇan ’’ ti ( visuddhi .1.47) vuttā ime dasa kasiṇā .

Dasa asubhā nāma ‘‘ uddhumātakaṃ , vinīlakaṃ , vipubbakaṃ , vicchiddakaṃ , vikkhāyitakaṃ , vikkhittakaṃ , hatavikkhittakaṃ , lohitakaṃ , puḷuvakaṃ , aṭṭhikan ’’ ti ( visuddhi .1.47) vuttā ime dasa asubhā .

Catasso appamaññāyo nāma ‘‘ mettā , karuṇā , muditā , upekkhā ’’ ti ( visuddhi .1.47) vuttā ime appamaññāyo .

Cattāro āruppā nāma ‘‘ ākāsānañcāyatanaṃ , viññāṇañcāyatanaṃ , ākiñcaññāyatanaṃ , nevasaññānāsaññāyatanan ’’ ti ( visuddhi .1.47) vuttā ime āruppā .

Aparaṃ kammaṭṭhānadvayaṃ nāma ‘‘ āhārepaṭikkūlasaññā , catudhātuvavatthānan ’’ ti vuttaṃ ṭṭhānaubhayaṃ .

3128. IccevaṃM2.377 cattālīsavidhaṃ manobhuno kammaṭṭhānaṃ sabbampi kammaṭṭhānaṃ samuddiṭṭhaṃ siyāti yojanā .

Kammassa yogasaṅkhātassa ṭhānaṃ ārammaṇabhāvena pavattiṭṭhānanti kammaṭṭhānaṃ .

Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ , kāraṇaṃ , kammassa vipassanāya ṭhānaṃ kāraṇaṃ kammaṭṭhānaṃ , kassāti āha ‘‘ manobhuno ’’ ti .

Mano abhibhavatīti manobhū , tassa manobhuno , kusalacittappavattinivāraṇena tathāladdhanāmassa kāmadevassāti attho .

Iminā kammaṭṭhānagaṇanāparicchedo dassito .

3129-30.

Imesaṃ kammaṭṭhānānaṃ bhāvanāmayaṃ bhinditvā dassetuṃ mātikaṃ tāva dassento āha ‘‘ upacārappanāto ’’ tiādi .

Tattha upacārappanātoti ‘‘ ettakāni kammaṭṭhānāni upacārāvahāniV2.296 , ettakāni appanāvahānī ’’ ti evaṃ upacārappanāvasena ca .

Jhānabhedāti ‘‘ ettakāni paṭhamajjhānikāni , ettakāni tikacatukkajjhānikāni , ettakāni pañcakajjhānikānī ’’ tiādinā jhānabhedā ca .

Atikkamāti aṅgānaṃ , ārammaṇānañca atikkamato .

Vaḍḍhanāvaḍḍhanā cāpīti aṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhetabbā , avaḍḍhetabbā ca .

Ārammaṇabhūmitoti nimittārammaṇādiārammaṇato ceva labbhamānālabbhamānabhūmito ca .

Gahaṇāti diṭṭhādivasena gahetabbato .

Paccayāti taṃtaṃṭhānānaṃ paccayabhāvato ca .

Bhiyyoti puna-saddatthanīhārattho .

Cariyānukūlatoti rāgacariyādīnaṃ anukūlabhāvatoti ayaṃ viseso ayaṃ bhedo .

Etesu cattālīsāya kammaṭṭhānesu .

3131. Evaṃ mātikaṃ niddisitvā yathākkamaṃ niddisanto paṭhamaṃ tāva upacārāvahādayo dassetumāha ‘‘ aṭṭhānussatiyo ’’ tiādiM2.378 .

Tatthāti tissaṃ mātikāyaṃ , tesu vā cattālīsāya kammaṭṭhānesu .

Aṭṭhānussatiyoti kāyagatāsatiānāpānasatidvayavajjitā buddhānussatiādikā aṭṭha anussatiyo ca .

Saññā āhārepaṭikkūlasaññā ca .

Vavatthānañca catudhātuvavatthānañcāti ime dasa .

Upacārāvahāti buddhaguṇādīnaṃ paramatthabhāvato , anekavidhattā , ekassāpi gambhīrabhāvato ca etesu dasasu kammaṭṭhānesu appanāvasena samādhissa patiṭṭhātumasakkuṇeyyattā appanābhāvanāppatto samādhi upacārabhāveyeva patiṭṭhāti , tasmā ete upacārāvahā .

Nanu cettha dutiyacatutthāruppasamādhi , lokuttaro ca samādhi paramatthadhamme appanaṃ pāpuṇāti , tasmā ‘‘ paramatthabhāvato ’’ ti hetu appanamapāpuṇane kāraṇabhāvena na vuccatīti ?

Na , tassa bhāvanāvisesena paramatthadhamme pavattisambhavato , imassa ca rūpāvacaracatutthabhāvanāvisesasambhavato ca .

Tathā hi dutiyacatutthāruppasamādhi appanāpattassa arūpāvacarasamādhissa catutthajjhānassa ārammaṇasamatikkamamattabhāvanāvasena sabhāvārammaṇepi appanaṃ pāpuṇāti .

Visuddhibhāvanānukkamabalena lokuttaro samādhi appanaṃ pāpuṇātīti .

3132. Tatthāti tesu jhānāvahesu tiṃsakammaṭṭhānesu .

Asubhāti uddhumātakādayo dasa asubhā .

Kāyagatāsatīti kāyagatāsati cāti ime ekādasa .

Paṭhamajjhānikāti imesaṃ paṭikkūlārammaṇattā , paṭikkūlārammaṇe ca cittassa caṇḍasotāya nadiyā arittabalena nāvāṭṭhānaṃV2.297 viya vitakkabaleneva pavattisambhavato avitakkānaṃ dutiyajjhānādīnaṃ asambhavoti savitakkassa paṭhamajjhānasseva sambhavato paṭhamajjhānikā .

ĀnāpānañcaM2.379 kasiṇā cāti ime ekādasa catukkajjhānikā rūpāvacaracatukkajjhānikā ca catukkanayena , pañcakajjhānikā ca .

3133. Tissova appamaññāti mettā , karuṇā , muditāti appamaññā tissova .

Sāmaññaniddese etāsameva gahaṇaṃ kathaṃ viññāyatīti ?

‘‘ Atha pacchimā ’’ tiādinā catutthāya appamaññāya catutthajjhānikabhāvassa vakkhamānattā pārisesato taṃ viññāyati .

Tikajjhānānīti tikajjhānikā .

‘‘ Tikajjhānā ’’ ti vattabbe liṅgavipallāsena evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Mettādīnaṃ domanassasahagatabyāpādavihiṃsānabhiratīnaṃ pahāyakattā domanassapaṭipakkhena somanasseneva sahagatatā vuttāti catukkanayena tikajjhānikatā vuttā , pañcakanayena catukkajjhānikatā ca .

‘‘ Athā ’’ ti idaṃ ‘‘ pacchimā ’’ ti padassa ‘‘ tisso ’’ ti iminā purimapadena sambandhanivattanatthaṃ .

Pacchimā appamaññā , cattāro āruppā ca catutthajjhānikā matā catukkanayena , pañcamajjhānikā ca .

‘‘ Sabbe sattā sukhitā hontu , dukkhā muccantu , laddhasukhasampattito mā vigacchantū ’’ ti mettāditividhavasappavattaṃ byāpārattayaṃ pahāya kammassakatādassanena sattesu majjhattākārappattabhāvanānibbattāya tatramajjhattopekkhāya balavatarattā appanāppattassa upekkhābrahmavihārassa sukhasahagatatāsambhavato upekkhāsahagatatā vuttā .

3134. Aṅgārammaṇato atikkamo dvidhā vuttoti yojanā .

Catukkatikajjhānesūti dasakasiṇā , ānāpānasatīti ekādasasu catukkajjhānikesu ceva mettādipurimabrahmavihārattayasaṅkhātesuM2.380 tikajjhānikesu ca kammaṭṭhānesu .

Aṅgātikkamatāti ekasmiṃyeva ārammaṇe vitakkādijhānaṅga samatikkamena paṭhamajjhānādīnaṃ ārammaṇeyeva dutiyajjhānādīnaṃ uppattito aṅgātikkamo adhippetoti attho .

Aṅgātikkamoyeva aṅgātikkamatā .

3135. Aṅgātikkamatoti tatiyajjhānasampayuttasomanassātikkamanato .

Ārammaṇamatikkammāti paṭibhāganimittakasiṇugghāṭimākāsatabbisayapaṭhamāruppaviññāṇatadabhāvasaṅkhātāni cattāri ārammaṇāni yathākkamaṃ atikkamitvā .

KasiṇugghāṭimākāsatabbisayapaṭhamāruppaviññāṇatadabhāvatabbisayatatiyāruppaviññāṇasaṅkhātesuV2.298 catūsu ārammaṇesu āruppā ākāsānañcāyatanādīni cattāri arūpāvacarajjhānāni jāyare uppajjanti .

3136. Etthāti etesu ārammaṇesu .

Vaḍḍhetabbānīti ‘‘ yattakaṃ okāsaṃ kasiṇena pharati , tadabbhantare dibbāya sotadhātuyā saddaṃ sotuṃ , dibbena cakkhunā rūpaṃ passituṃ , parasattānañca cetasā cittaṃ aññātuṃ samattho hotī ’’ ti vuttappayojanaṃ sandhāya aṅgagaṇanādivasena paricchinditvā yattakaṃ icchati , tattakaṃ vaḍḍhetabbāni .

Sesaṃ asubhādi sabbaṃ taṃ kammaṭṭhānaṃ payojanābhāvā na vaḍḍhetabbamevāti yojanā .

3137. Tattha tesu kammaṭṭhānesu dasa kasiṇā ca dasa asubhā ca kāyagatāsati , ānāpānasatīti ime bāvīsati kammaṭṭhānāni paṭibhāgārammaṇānīti yojanā .

Ettha ‘‘ kasiṇā ’’ tiādinā tadārammaṇāni jhānāni gahitāni .

3138. Dhātuvavatthanan tiM2.381 catudhātuvavatthānaṃ , gāthābandhavasena rassattaṃ .

Viññāṇañcāti viññāṇañcāyatanaṃ .

Nevasaññāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .

Dasa dveti dvādasa .

Bhāvagocarāti sabhāvadhammagocarā , paramatthadhammālambaṇāti vuttaṃ hoti .

3139. Dve ca āruppamānasāti ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanasaṅkhātā arūpāvacaracittuppādā dve ca .

Cha ime dhammā navattabbagocarā niddiṭṭhāti yojanā catunnaṃ appamaññānaṃ sattapaññattiyā , paṭhamāruppassa kasiṇugghāṭimākāsapaññattiyā , tatiyāruppassa paṭhamāruppaviññāṇābhāvapaññattiyā ca ārammaṇattā .

3140. Paṭikkūlasaññāti āhārepaṭikkūlasaññā .

Kāyagatāsatīti dvādaseva bhūmito devesu kāmāvacaradevesu kuṇapānaṃ , paṭikkūlārahassa ca asambhavā na pavattantīti yojanā .

3141. Tāni dvādasa ca .

Bhiyyoti adhikatthe nipāto , tato adhikaṃ ānāpānasati cāti terasa rūpārūpaloke assāsapassāsānañca abhāvā sabbaso na jāyareti yojanā .

3142. ArūpāvacareV2.299 arūpabhave caturo āruppe ṭhapetvā aññe chattiṃsa dhammā rūpasamatikkamābhāvā na jāyantīti yojanā .

Sabbe samacattālīsa dhammā mānuse manussaloke sabbesameva labbhamānattā jāyanti .

3143. Catutthakasiṇaṃ hitvāti vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhena gahetabbattā taṃ vajjetvā nava kasiṇā ca dasa asubhā cāti te ekūnavīsati dhammā diṭṭheneva cakkhuviññāṇena pubbabhāge parikammakāle gahetabbā bhavantītiM2.382 yojanā .

Pubbabhāge cakkhunā oloketvā parikammaṃ kataṃ , tena uggahitanimittaṃ tesaṃ gahetabbanti vuttaṃ hoti .

3144. Phuṭṭhenāti nāsikagge , uttaroṭṭhe vā phuṭṭhavasena .

Kāyagatāsatiyaṃ tacapañcakaṃ diṭṭhena gahetabbaṃ .

Mālutoti vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhena gahetabbaṃ ucchusassādīnaṃ pattesu calamānavaṇṇaggahaṇamukhena , kāyappasādaghaṭṭanena ca gahetabbattā .

Ettha etesu kammaṭṭhānesu .

Sesakan ti vuttāvasesaṃ .

Buddhānussatiādikā aṭṭhānussatiyo , cattāro brahmavihārā , cattāro āruppā , āhārepaṭikkūlasaññā , catudhātuvavatthānaṃ , kāyagatāsatiyaṃ vakkapañcakādīni cāti sabbametaṃ parato sutvā gahetabbattā suteneva gahetabbanti vuttaṃ .

3145. Ettha etesu kammaṭṭhānesu ākāsakasiṇaṃ ṭhapetvā nava kasiṇā paṭhamāruppacittassa ārammaṇabhūtakasiṇugghāṭimākāsassa hetubhāvato paccayā jāyare paccayā bhavantīti yojanā .

3146. Dasapi kasiṇā abhiññānaṃ dibbacakkhuñāṇādīnaṃ paccayā bhavantīti yojanā .

Catutthassāti catutthassa brahmavihārassa .

3147. Heṭṭhimaheṭṭhimāruppan ti ākāsānañcāyatanādikaṃ .

Parassa ca parassa cāti viññāṇañcāyatanādiuttarajjhānassa paccayoti pakāsitanti yojanā .

Nevasaññāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .

Nirodhassāti saññāvedayitanirodhassa , tāya nirodhasamāpattiyā .

3148. SabbetiM2.383 samacattālīsakammaṭṭhānadhammā .

Sukhavihārassāti diṭṭhadhammasukhavihārassa .

BhavanissaraṇassaV2.300 cāti vibhavūpanissayatāya vipassanāpādakattena āsavakkhayañāṇena adhigantabbassa nibbānassa ca .

Bhavasukhānañcāti parikammopacārabhāvanāvasappavattāni kāmāvacarakusalacittāni kāmasugatibhavasukhānaṃ , rūpāvacarappanāvasapavattāni rūpāvacaracittāni rūpāvacarabhavasukhānaṃ , itarāni arūpāvacarabhūtāni arūpāvacarabhavasukhānañca paccayāti dīpitā .

3149. Dasa asubhā , kāyagatāsatīti ime ekādasa rāgacaritassa visesato anukūlā viññeyyāti yojanā .

‘‘ Visesato ’’ ti iminā rāgassa ujuvipaccanīkabhāvena ca atisappāyato ca vutto , itare ca apaṭikkhittāti dīpeti .

Vuttañhetaṃ visuddhimagge ‘‘ sabbañcetaṃ ujuvipaccanīkavasena ca atisappāyavasena ca vuttaṃ , rāgādīnaṃ pana avikkhambhikā , saddhādīnaṃ vā anupakārā kusalabhāvanā nāma natthī ’’ ti ( visuddhi .1.47).

3150. Savaṇṇakasiṇāti catūhi vaṇṇakehi kasiṇehi sahitā .

Catasso appamaññāyoti ime aṭṭha dosacaritassa anukūlāti pakāsitāti yojanā .

3151. Mohappakatinoti mohacaritassa .

‘‘ Ānāpānasati ekāvā ’’ ti padacchedo .

3152. Maraṇūpasameti maraṇañca upasamo ca maraṇūpasamaṃ , tasmiṃ maraṇūpasame .

Satīti maraṇānussati , upasamānussati cāti ete cattāro dhammā .

Paññāpakatinoti buddhicaritassa .

3153. Ādianussaticchakkan tiM2.384 buddhadhammasaṅghasīlacāgadevatānussatisaṅkhātaṃ chakkaṃ .

Saddhācaritavaṇṇitan ti saddhācaritassa anukūlanti kathitaṃ .

Āruppāti cattāro āruppā .

Sesā kasiṇāti bhūtakasiṇaālokākāsakasiṇānaṃ vasena cha kasiṇāti sesā dasa dhammā .

Sabbānurūpakāti sabbesaṃ channaṃ cariyānaṃ anukūlāti attho .

3154-8.

Evaṃ yathānikkhittamātikānukkamena kammaṭṭhānappabhedaṃ vibhāvetvā idāni bhāvanānayaṃ dassetumāha ‘‘ evan ’’ tiādi .

Evaṃ pabhedato ñatvā kammaṭṭhānānīti yathāvuttabhedanayamukhenaV2.301 bhāvanāmayārambhadassanaṃ .

Paṇḍitoti tihetukapaṭisandhipaññāya paññavā bhabbapuggalo .

Tesūti niddhāraṇe bhummaṃ .

Medhāvīti pārihāriyapaññāya samannāgato .

Daḷhaṃ gahetvānātiādimajjhapariyosāne suṭṭhu sallakkhantena daḷhaṃ aṭṭhiṃ katvā sakkaccaṃ uggahetvā .

Kalyāṇamittakoti –

‘‘ Piyo garu bhāvanīyo ;

Vattā ca vacanakkhamo ;

Gambhīrañca kathaṃ kattā ;

No caṭṭhāne niyojako ’’ ti .( visuddhi .1.37; netti .113)–

Vuttalakkhaṇako sīlasutapaññādiguṇasamannāgatakalyāṇamittako .

Paṭhamameva palibodhānaṃ ucchedaṃ katvāti yojanā .

Paṭhaman ti bhāvanārambhato paṭhamameva .

Palibodhānaṃ ucchedaṃ katvāti –

‘‘ ĀvāsoM2.385 ca kulaṃ lābho ;

Gaṇo kammañca pañcamaṃ ;

Addhānaṃ ñāti ābādho ;

Gantho iddhīti te dasā ’’ ti .( visuddhi .1.41)–

Vuttānaṃ dasamahāpalibodhānaṃ , dīghakesanakhalomacchedanacīvararajanapattapacanādīnaṃ khuddakapaabodhānañcāti ubhayesaṃ palibodhānaṃ ucchedaṃ katvā niṭṭhāpanena vā ālayapariccāgena vā ucchedaṃ katvā .

Iddhi panettha vipassanāya palibodho hoti , na samādhibhāvanāya .

Vuttañhetaṃ visuddhimagge ‘‘ iddhīti pothujjanikā iddhi .

Sā hi uttānaseyyakadārako viya , taruṇasassaṃ viya ca dupparihārā hoti , appamattakeneva bhijjati .

Sā pana vipassanāya palibodho hoti , na samādhissa samādhiṃ patvā pattabbattā ’’ ti ( visuddhi .1.41).

DosavajjiteV2.302 , anurūpe ca vihāre vasantenāti yojanā .

Dosavajjiteti –

‘‘ Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ , jarāvāsañca panthaniṃ ;

Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca , phalaṃ patthitameva ca .

‘‘ Nagaraṃ dārunā khettaṃ , visabhāgena paṭṭanaṃ ;

Paccantasīmāsappāyaṃ , yattha mitto na labbhati .

‘‘ Aṭṭhārasetāni ṭhānāni , iti viññāya paṇḍito ;

Ārakā parivajjeyya , maggaṃ paṭibhayaṃ yathā ’’ ti .( visuddhi .1.52)–

Aṭṭhakathāsu vuttehi imehi aṭṭhārasahi dosehi gajjite .

Anurūpe vasantenāti –

‘‘ IdhaM2.386 , bhikkhave , senāsanaṃ nātidūraṃ hoti naccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ , divā appākiṇṇaṃ , rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ , appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ , tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasireneva uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā , tasmiṃ kho pana senāsane ye te bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā , te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘ idaṃ , bhante , kathaṃ , imassa ko attho ’ ti , tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti , anuttānīkatañca uttāniṃ karonti , anekavihitesu ca kaṅkhaṭṭhānīyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti .

Evaṃ kho , bhikkhave , senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī ’’ ti ( a . ni .10.11)–

Evaṃ bhagavatā vaṇṇitehi pañcahi guṇehi samannāgatattā anurūpe bhāvanākammānuguṇe vihāre viharantenāti attho .

Paṭhamādīnīti paṭhamadutiyādīni rūpāvacarajjhānāni .

Sabbaso bhāvetvāti visuddhimaggeV2.303 ‘‘ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena bhāvetabbo ’’ ti ( visuddhi .1.41) nikkhittassa mātikāpadassa vitthārakkamena bhāvetvā , cittavisuddhiṃ sampādetvāti vuttaṃ hoti .

Sappaññoti kammajatihetukapaṭisandhipaññāya ceva kammaṭṭhānamanasikārasappāyāni pariggahetvā asappāyaṃ parivajjetvā sappāyasevanopakārāya pārihāriyapaññāya ca samannāgato yogāvacaro .

Tatoti nevasaññānāsaññāyatanavajjitarūpārūpajjhānaṃ vipassanāpādakabhāvena samāpajjitvā aṭṭhannaṃ vipassanāpādakajjhānānamaññatarato jhānā vuṭṭhāya .

Tenāha visuddhimagge ‘‘ ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃM2.387 avasesarūpārūpāvacarajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā ’’ ti ( visuddhi .2.663).

Nāmarūpavavatthānaṃ katvāti visuddhimagge diṭṭhivisuddhiniddese vuttanayena pañcakkhandhādimukhesu yathicchitena mukhena pavisitvā nāmarūpaṃ vavatthapetvā ‘‘ idaṃ nāmaṃ , idaṃ rūpaṃ , imamhā nāmarūpato byatirittaṃ attādi kiñci vattabbaṃ natthī ’’ ti niṭṭhaṃ gantvā , iminā diṭṭhivisuddhi dassitā .

Kaṅkhaṃ vitīriyāti yathādiṭṭhanāmarūpadhammānaṃ visuddhimagge kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddese ( visuddhi .2.678 ādayo ) vuttanayena pañcadhā pariggahetvā ‘‘ na tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ , na attādihetukan ’’ ti yāthāvato nāmarūpassa pañcadhā dassanena addhattayagataṃ ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ tiādinayappavattaṃ ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20; mahāni .174) soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ ,‘‘ satthari kaṅkhatī ’’ tiādinayappavattaṃ ( dha . sa .1008) aṭṭhavidhañca kaṅkhaṃ vīriyena taritvā pajahitvā , iminā kaṅkhāvitaraṇavisuddhi dassitā hoti .

Evaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhinipphādanena ñātapariññāya ṭhito yogāvacaro sappāyaṃ nāmarūpaṃ lakkhaṇattayaṃ āropetvā kaṅkhāvūpasamañāṇena maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddese ( visuddhi .2.692 ādayo ) vuttanayena saṅkhāre sammasanto obhāso , ñāṇaṃ , pīti , passaddhi , sukhaṃ , adhimokkho , paggaho , upaṭṭhānaṃ , upekkhā , nikantīti dasasu upakkilesesu pātubhūtesu tathā pātubhūte obhāsādayo dasa upakkilese ‘‘ amaggo ’’ ti maggavīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇa meva ‘‘ maggo ’’ tiV2.304 paṇḍito paññavā yogāvacaro jānātīti attho , iminā maggāmaggañāṇadassanavisuddhi saṅkhepato dassitā hoti .

3159. EttāvatāM2.388 tesaṃ tiṇṇaṃ vavatthāneti yojanā .

Ettāvatāti ‘‘ nāmarūpavavatthānaṃ katvā ’’ tiādinā saṅkhepato dassitanayena .

Tesaṃ tiṇṇan ti diṭṭhivisuddhi , kaṅkhāvitaraṇavisuddhi , maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti tīhi visuddhīhi sakasakavipassanānaṃ nāmarūpatappaccayamaggāmaggānaṃ tiṇṇaṃ .

Vavatthāne kate niyame kate .

Tiṇṇaṃ saccānan ti dukkhasamudayamaggasaṅkhaātānaṃ tiṇṇaṃ saccānaṃ .

Vavatthānaṃ kataṃ siyāti ñātatīraṇapariññāsaṅkhātena lokiyeneva ñāṇena anubodhavasena nicchayo kato hotīti attho .

Kathaṃ ?

Nāmarūpavavatthānasaṅkhātena diṭṭhivisuddhiñāṇena dukkhasaccavavatthānaṃ kataṃ hoti , paccayapariggahasaṅkhātena kaṅkhāvitaraṇavisuddhiñāṇena samudayasaccavavatthānaṃ , maggāmaggavavatthānasaṅkhātena maggāmaggañāṇadassanena maggasaccavavatthānaṃ .

3160-1.

Evaṃ ñātatīraṇapariññādvayaṃ saṅkhepato dassetvā pahānapariññāya sarīrabhūtāni nava ñāṇāni dassetumāha ‘‘ udayabbayā ’’ tiādi .

Tattha udayabbayāti uppādabhaṅgānupassanāvasappavattā uttarapadalopena ‘‘ udayabbayā ’’ ti vuttā .

Tattha udayaṃ muñcitvā vaye vā pavattā bhaṅgānupassanā ‘‘ bhaṅgā ’’ ti vuttā .

Bhayañca ādīnavo ca nibbidā ca bhayādīnavanibbidā , saṅkhārānaṃ bhayato anupassanavasena pavattā bhayānupassanā ca diṭṭhabhayānaṃ ādīnavato pekkhanavasena pavattā ādīnavānupassanā ca diṭṭhādīnavesu nibbedavasena pavattā nibbidānupassanā ca tathā vuttā .

Nibbinditvā saṅkhārehi muccitukāmatāvaseneva pavattaṃ ñāṇaṃ muccitukāmatāñāṇaṃ .

Muccanassa upāyasampaṭipādanatthaṃ puna saṅkhārattayapaṭiggahavasapavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā .

Saṅkhāradhamme bhayanandivivajjanavasena ajjhupekkhitvā pavattañāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ , saccānulomo tadadhigamāya ekantapaccayoM2.389 hotīti ‘‘ saccānulomikan ’’ ti ca kalāpasammasanañāṇādīnaṃ purimānaṃ navannaṃ kiccanipphattiyā , upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānañca anulomanato ‘‘ anulomañāṇan ’’ ti ca vuttaṃ navamaṃ ñāṇañcāti yā navānupubbavipassanāsaṅkhātā pahānapariññā dassitā , ayaṃ ‘‘ paṭipadāñāṇadassanan ’’ ti pakāsitāti yojanā .

3162. TatoV2.305 anulomañāṇato paraṃ maggassa āvajjanaṭṭhāniyaṃ hutvā nibbānamālambitvā uppannassa puthujjanagottassa abhibhavanato , ariyagottassa bhāvanato vaḍḍhanato ca ‘‘ gotrabhū ’’ ti saṅkhaṃ gatassa cittassa samanantarameva ca .

Santimārammaṇaṃ katvāti sabbakilesadarathānañca saṅkhāradukkhaggino ca vūpasamanimittattā ‘‘ santin ’’ ti saṅkhātaṃ nirodhamālambitvā .

Ñāṇadassanan ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena jānanaṭṭhena ñāṇaṃ , cakkhunā viya paccakkhato dassanaṭṭhena dassanan ti saṅkhaṃ gataṃ sotāpattimaggañāṇasaṅkhātaṃ sattamavisuddhiñāṇaṃ jāyate uppajjatīti attho .

3163. Paccavekkhaṇapariyantan ti paccavekkhaṇajavanapariyosānaṃ .

Tassāti ñāṇadassanasaṅkhātassa sotāpattimaggassa .

Phalan ti phalacittaṃ anu pacchā maggānantaraṃ hutvā jāyate .

Ettha ‘‘ paccavekkhaṇapariyantan ’’ ti idaṃ ‘‘ phalan ’’ ti etassa visesanaṃ , kiriyāvisesanaṃ vā , paccavekkhaṇajavanaṃ mariyādaṃ katvāti attho .

Maggānantaraṃ phale dvikkhattuṃ , tikkhattuṃ vā uppajjitvā niruddhe tadanantarameva bhavaṅgaṃ hoti , bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā paccavekkhitabbaṃ maggamālambitvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati , tato paccavekkhaṇajavanāni .

Evaṃ phalacittaṃ bhavaṅgapariyantameva hoti , na paccavekkhaṇapariyantaṃ .

Tathāpi aññena javanena anantarikaṃM2.390 hutvā phalajavanānamanantaraṃ paccavekkhaṇajavanameva pavattatīti dassanatthaṃ phalapaccavekkhaṇajavanānantare uppannāni bhavaṅgāvajjanāni abbohārikāni katvā ‘‘ paccavekkhaṇapariyantaṃ , phalaṃ tassānujāyate ’’ ti vuttanti gahetabbaṃ .

Paccavekkhaṇañca maggaphalanibbānapahīnakilesaavasiṭṭhakilesānaṃ paccavekkhaṇavasena pañcavidhaṃ hoti .

Tesu ekekaṃ ekekena javanavārena paccavekkhatīti pañca paccavekkhaṇajavanavārāni honti .

Tāni paccavekkhaṇaggahaṇena sāmaññato dassitānīti daṭṭhabbāni .

3164. Teneva ca upāyenāti udayabbayānupassanādivipassanānaṃ paṭhamaṃ maggo adhigato , teneva upāyena .

So bhikkhūti so yogāvacaro bhikkhu .

Punappunaṃ bhāventoti punappunaṃV2.306 vipassanaṃ vaḍḍhetvā .

Yathā paṭhamamaggaphalāni patto , tathā .

Sesamaggaphalāni cāti dutiyādimaggaphalāni ca pāpuṇāti .

3165. Iccevaṃ yathāvuttanayena uppādavayantātītakattā accantaṃ amataṃ dhammaṃ avecca paṭivijjhitvā asesaṃ akusalaṃ viddhaṃsayitvā samucchedappahānena pajahitvā tayo bhave kāmabhavādīsu tīsu bhavesu nikantiyā sosanavasena tayo bhave visesena sosayitvā so aggadakkhiṇeyyo khīṇāsavo bhikkhu paṭhamaṃ kilesaparinibbāne sositavipākakkhandhakaṭattārūpasaṅkhātaupādisesarahitattā nirupādisesaṃ nibbānadhātuṃ upeti adhigacchatīti yojanā .

Iccevaṃ saṅkhepato kammaṭṭhānabhāvanānayo ācariyena dassitoti ganthabhīrujanānuggahavasena vitthāravaṇṇanaṃ anāmasitvāM2.391 anupadavaṇṇanāmattamevettha kataṃ .

Vitthāravaṇṇanā panassa visuddhimaggato , tabbaṇṇanato ca gahetabbā .

3166-7.

Viññāsakkamato vāpīti akkharapadavākyasaṅkhātagantharacanakkamato vā .

Pubbāparavasena vāti vattabbānamatthavisesānaṃ paṭipāṭivasena vā .

Akkharabandhe vāti saddasatthaalaṅkārasatthachandovicitisatthānupātena kātabbāya akkharapadaracanāya , gāthābandheti attho .

Ayuttaṃ viya yadi dissatīti yojanā .

Tan ti taṃ ‘‘ ayuttan ’’ ti dissamānaṭṭhānaṃ .

Tathā na gahetabban ti dissamānākāreneva ayuttanti na gahetabbaṃ .

Kathaṃ gahetabbanti āha ‘‘ gahetabbamadosato ’’ ti .

Tassa kāraṇamāha ‘‘ mayā upaparikkhitvā , katattā pana sabbaso ’’ ti .

Yo yo panettha doso dissati khittadoso vā hotu vipallāsaggahaṇadoso vā , nāparaṃ dosoti dīpeti .

Tenetaṃ pakaraṇaṃ sabbesaṃ tipiṭakapariyattippabhedāyatanabahussutānaṃ sikkhākāmānaṃ therānaṃ attano pamāṇabhūtataṃ sūceti .

Attano pamāṇasūcanena attanā viracitassa vinayavinicchayassāpi pamāṇataṃ vibhāvento tassa savanuggahadhāraṇādīsu sotujanaṃ niyojetīti daṭṭhabbaṃ .

Iti vinayatthasārasandīpaniyā vinayavinicchayavaṇṇanāya

Kammaṭṭhānabhāvanāvidhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .