Issues
Editor
Settings
Vinayavinicchayaṭīkā
Vinayavinicchayaṭīkā

Paṭhamapārājikakathāvaṇṇanā

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Paṭhamapārājikakathāvaṇṇanā
6. EvaṃM1.24 pañcahi gāthāhi ratanattayapaṇāmādiṃ dassetvā idāni yathāpaṭiññātavinicchayaṃ dassetumāha ‘‘ tividhe ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ tividhe ’’ tiādinā paṭhamapārājikasikkhāpadavinicchayaṃ dasseti .
Tividheti vaccapassāvamukhamaggānaṃ vasena tippakāre maggeti iminā sambandho .
Tilamattampīti tilabījamattampi aṅgajātanti sambandho .
Maggeti vaccapassāvānaṃ nikkhamanadvāratāya , annapānapittasemhādīnaṃ pavesananikkhamanadvāratāya ca maggavohāragate sarīrappadese , allokāseti sambandho .
‘‘ Maggesu tilamattampi , tīsu sevanacetano ’’ ti vattabbepi ‘‘ tividhe ’’ ti pakāravācividhasaddopādānena sajātisaṅgahavasena tīhi rāsīhi saṅgahetvā pabhedavasena tiṃsavidho maggo dassito hoti .
Seyyathidaṃ ?
Pārājikavatthubhūtamukhādimaggānaṃ nissayabhūte satte dassetuṃ ‘‘ tisso itthiyo manussitthīV1.21 amanussitthī tiracchānagatitthī ’’ tiādinā ( pārā .56) nayena pāḷiyaṃ dassitamanussāmanussatiracchānagatitthīnaṃ paccekaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ vasena nava maggā , tatheva dassitānaṃ tiṇṇaṃ ubhatobyañjanakānaṃ vasena nava maggā , tiṇṇaṃ pana paṇḍakānaṃ mukhamaggavaccamaggānaṃ vasena paccekaṃ dve dve maggāti cha maggā , tathā tiṇṇaṃ pana purisānanti evaṃ tiṃsavidho hoti .
Sevanacetanoti sevane methunapayoge cetanā assāti viggaho , methunarāgūpasaṃhitāya cetanāya samannāgatotiM1.25 attho .
Allokāseti tiṃsamaggānamaññatare magge pakativātena asaṃphuṭṭhe allapadese , iminā bāhiraṃ pārājikakkhettaṃ na hotīti dīpeti .
Visesanassa visesāpekkhattā dutiyagāthāya ‘‘ sasikkho so ’’ ti padadvayaṃ āharitvā ‘‘ sevanacetano sasikkho so bhikkhū ’’ ti yojetabbaṃ .
Aṅge sarīre jātanti aṅgajātaṃ , purisanimittaṃ .
Satipi avasesasarīrāvayavānaṃ tathābhāve ruḷhivasena tadeva tathā vuttaṃ .
Pavesentoti dvayaṃdvayasamāpattisaṅkhātakāyikakiriyaṃ nipphādento .
Parājitoti dullabhāya khaṇasampattiyā laddhabbato dullabhā lokiyalokuttaraguṇasampattisukhato parihāpetvā kilesasapattehi parājayamāpāditoti attho .
Ayamettha yojanā – sasikkho sevanacetano tividhe magge allokāse aṅgajātaṃ tilamattampi pavesento so bhikkhu parājito hotīti .
Ettāvatā –
‘‘ Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya , antamaso tiracchānagatāyapi , pārājiko hoti asaṃvāso ’’ ti ( pārā .44)–
Bhagavatā paññattasikkhāpadaṃ saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .
7. Evaṃ imissā gāthāya attūpakkamamūlakaṃ pārājikaṃ dassetvā idāni ‘‘ bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvā vaccamaggena ( pārā .58) aṅgajāteV1.22 abhinisīdentī ’’ tiādinayappavattaṃ paropakkamamūlakaṃ pārājikañca dassetumāha ‘‘ pavesanan ’’ tiādi .
Tattha pavesanan ti bhikkhupaccatthikehi suttapamattādimanussitthiādīnamaññataraṃ ānetvā yathāvuttamaggānamaññataraṃM1.26 maggaṃ yathā pavisati , tathā bhikkhuno aṅgajāte abhinisīdāpane sambhavantaṃ maggappavesanamāha .
Pavesanaṃ sādiyanto sasikkho soti yojanā .
Ettha ‘‘ pavesanaṃ sādiyati adhivāseti , tasmiṃ khaṇe sevanacittaṃ upaṭṭhāpetī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.58) aṭṭhakathā vacanato aggato yāva mūlaṃ pavesentesu assādacittaṃ upaṭṭhāpento taṅkhaṇeyeva sāsanato cutoti attho .
Paviṭṭhan tiādīsu padesupi evameva yojanā .
Paviṭṭhan ti paviṭṭhakkhaṇo .
‘‘ Paviṭṭhan ’’ tiādinā tāya tāya kiriyāya upalakkhito khaṇo gahetabbo .
Tenevettha accantasaṃyoge upayogavacanaṃ kataṃ .
Ṭhitan ti ettha ‘‘ sukkavissaṭṭhisamaye ’’ ti aṭṭhakathāvacanassa sabbathā byāpārarahitaṃ kālaṃ sandhāya vuttattā sukkavissaṭṭhisamayopi gahetabbo .
Teneva gaṇṭhipade vuttanayena paviṭṭhassa ca yāva uddharaṇārambho , tāva sambhavanto ṭhitakālopi gahetabbo .
Uddharaṇan ti nīharaṇakālo .
Vāti vikappe , apīti samuccaye , so vā -saddena vikappitānaṃ pakkhānaṃ tulyabalataṃ joteti .
Iti imehi dvīhipi ‘‘ so ce pavesanaṃ sādiyati , paviṭṭhaṃ sādiyatī ’’ tiādinā ( pārā .58) pāḷiyaṃ āgatanayena labbhamānaṃ pavesanādiekakkhaṇampi sādiyanapaccayā āpajjamānaṃ pārājikaṃ dasseti .
Sasikkhoti sikkhāya saha vattatīti sasikkho , apaccakkhātasikkhoti attho .
Sādiyantoti sevanacittaṃ upaṭṭhāpento .
So bhikkhu .
Ṭhapetvā kiriyan ti attūpakkamanaṃ vinā .
Cutoti ‘‘ bhikkhupaccatthikehi katamidaṃ , na mayā ’’ ti lesena na muccati , sādiyanacitte sati sāsanato cutoyeva hotīti adhippāyo .
EtthaM1.27 ca sasikkhoti idaṃ ‘‘ sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā ’’ ti ( pārā .44) sikkhāpadapāṭhassa atthadassanavasena niddiṭṭhaṃ .
Tassa padabhājane ( pārā .45), tadaṭṭhakathāya ca vibhattaṃ sikkhāpaccakkhānaṃ saṅkhepato evaṃ veditabbaṃ – cittakhettakālapayogapuggalavijānanavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na davā vā ravā vā vadantassa .
Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
TathāV1.23 ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmi , dhammaṃ paccakkhāmi , saṅghaṃ paccakkhāmi , sikkhaṃ , vinayaṃ , pātimokkhaṃ , uddesaṃ , upajjhāyaṃ , ācariyaṃ , saddhivihārikaṃ , antevāsikaṃ , samānupajjhāyakaṃ , samānācariyakaṃ , sabrahmacāriṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ catuddasannaṃ ,‘‘ gihīti maṃ dhārehi , upāsako , ārāmiko , sāmaṇero , titthiyo , titthiyasāvako , assamaṇo , asakyaputtiyoti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ bāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu yaṃ kiñci vattukāmassa yaṃ kiñci vadato sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā sikkhaṃ paccakkhantassa .
Evaṃ khettavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Tattha yadetaṃ ‘‘ paccakkhāmī ’’ ti ca ‘‘ maṃ dhārehī ’’ ti cāti vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ , yāni ca ‘‘ alaṃ me buddhena , kiṃ nu me buddhena , na mamattho buddhena , sumuttāhaṃ buddhenā ’’ tiādinā nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘ alaṃ me ’’ tiādīni cattāri padāni , tesaṃyeva savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti , na ‘‘ paccakkhāsin ’’ ti vā ‘‘ paccakkhissan ’’ ti vāM1.28 ‘‘ maṃ dhāresī ’’ ti vā ‘‘ maṃ dhāressatī ’’ ti vā ‘‘ yaṃ nūnāhaṃ paccakkheyyan ’’ ti vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa .
Evaṃ vattamānakālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Payogo pana duvidho kāyiko ca vācasiko ca .
Tattha ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādinā nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti , na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyapayogaṃ karontassa .
Evaṃ vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
Puggalo pana duvidho yo ca paccakkhāti , yassa ca paccakkhāti .
Tattha yo paccakkhāti , so sace ummattakakhittacittavedanaṭṭānaṃ aññataro na hoti .
Yassa pana paccakkhāti , so sace manussajātiko hoti , na ca ummattakādīnaṃ aññataro , sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .
Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati .
Evaṃ yathāvuttassa puggalassa vasena paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .
VijānanampiV1.24 niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ .
Tattha yassa , yesaṃ vā niyametvā ‘‘ imassa , imesaṃ vā ārocemī ’’ ti vadati .
Sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti , evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ ayaṃ ukkaṇṭhito ’’ ti vā ‘‘ gihibhāvaṃ patthayatī ’’ ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti , paccakkhātāva hoti sikkhā .
Atha aparabhāge ‘‘ kiṃ iminā vuttan ’’ ti cintetvā jānanti , aññe vā jānanti , apaccakkhātāva hoti sikkhā .
Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti , paccakkhātāva hoti sikkhā .
Evaṃ vijānanavasena paccakkhānaṃM1.29 hoti , na tadabhāvena .
Yo pana antamaso davāyapi paccakkhāti , tena apaccakkhātāva hoti sikkhā .
Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vasena apaccakkhātasikkho ‘‘ sasikkho ’’ ti vutto .
8-10.
‘‘ Idāni santhatena santhatassa ghaṭṭane upādinnakaghaṭṭanābhāvato doso natthī ’’ ti pāpabhikkhūnaṃ lesakappanaṃ paṭikkhipituṃ ‘‘ bhikkhupaccatthikā manussitthiṃ bhikkhussa santike ānetvā vaccamaggena , passāvamaggena , mukhena aṅgajātaṃ abhinisīdenti santhatāya asanthatassā ’’ tiādinā ( pārā .61) nayena pāḷiyaṃ vuttasanthatavārānamatthaṃ saṅgaṇhanto āha ‘‘ santhatenā ’’ tiādi .
Tattha santhatenāti cammacoḷatipupaṭṭādīhi paṭicchāditena .
‘‘ Pavesento ’’ ti iminā santhatavārassa paropakkamaṃ nissāya dassanamupalakkhaṇanti attūpakkamepi yojetabbataṃ dasseti , tassa vakkhamānena ‘‘ parājito ’’ ti iminā sambandho .
‘‘ Tathevā ’’ ti iminā pavesentotiādippakāraṃ parāmasati .
Evaṃ pavesento kadā parājito hotīti āha ‘‘ upādinnenā ’’ tiādi .
Ettha upādinnenāti taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā attano phalabhāveneva ādinnaṃ gahitanti upādinnaṃ , etena attano aṅgajātassa , vatthupuggalānaṃ maggassa ca ghaṭṭanaṭṭhānagataṃ kāyappasādaṃ dasseti .
Imināva aṅgajātagataṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ cammakhilaṃ , piḷakādi ca gahetabbaṃ .
‘‘ Upādinnakaṃ nāma kāyindriyan ’’ ti gaṇṭhipade vuttaṃ .
Tabbipariyāyena ‘‘ anupādinnakan ’’ ti tappaṭicchādakaṃ coḷādi vuttaṃ .
Upādinnena upādinne , anupādinne vā pārājikakkhette ghaṭṭite , anupādinnakenaV1.25 vā upādinne anupādinne vā pārājikakkhetteM1.30 ghaṭṭiteti yojanā .
Ettha ca karaṇavacanantāni padāni ‘‘ aṅgajātenā ’’ ti imassa visesanāni .
Ettāvatā santhatacatukkavasena attūpakkame sati pārājikakkhette pārājikaṃ dassetvā idāni parūpakkamepi dassetumāha ‘‘ sace ’’ tiādi .
Etthāti etesu catūsu vikappesu .
Pārājikakkhette paviṭṭhe tūti ettha tu -saddena pavesanaṭṭhituddhārakkhaṇattayaṃ samuccinoti .
Yaṃtaṃ-saddānaṃ niccasambandhattā hi ‘‘ so ’’ ti taṃ-saddopādāne ‘‘ yo ’’ ti yaṃ-saddopi ajjhāharitabbo , sāmatthiyena sampiṇḍanattho apisaddo ca .
Ayamettha atthayojanā – bhikkhupaccatthikehi ānetvā bhikkhuno aṅgajāte abhinisīdāpitamanussitthiādīnaṃ tīsu maggesu aññataramaggasaṅkhātaṃ pārājikakkhettaṃ paviṭṭhe vā tu -saddena sampiṇḍitapavesanaṭṭhituddhārānamaññatarakkhaṇe vā sace yo sādiyati , sappamukhādippavesanakāle viya anuttasitvā kāmarāgapipāsābhibhūto yadi sādiyati , sopi bhikkhu parājito hotīti yojanā .
‘‘ Sace sādiyatī ’’ ti iminā sāsaṅkavacanena na sādiyati , anāpattīti sūcitaṃ hoti .
‘‘ Pārājikakkhette ’’ ti iminā byavacchinne aññasmiṃ ṭhāne vītikkamantassa imasmiṃyeva vikappe sambhavantiyo itarāpattiyo dassetumāha ‘‘ khette ’’ tiādi .
‘‘ Etthā ’’ ti ānetvā sambandhanīyaṃ .
‘‘ Khette ’’ ti sāmaññaniddesepi heṭṭhā ‘‘ pārājikakkhette ’’ ti visesitattā , uparithullaccayādīnañca vidhīyamānattā aññathānupapattilakkhaṇāya sāmatthiyā thullaccayadukkaṭānaṃ khetteti ayamattho labbhati .
‘‘ Kaṇṇacchiddakkhināsāsū ’’ tiādinā nayena vakkhamānesu jīvamānakasarīragatathullaccayadukkaṭakkhettesūti vuttaṃ hoti .
ImesuM1.31 dvīsu khettesu ‘‘ santhatādinā santhatādiṃ pavesentassa upādinnādīhi upādinnādīnaṃ ghaṭṭane adhivāsentassa anāpattī ’’ ti vattumasakkuṇeyyatāya pārājikakkhette vuttasabbavikappe ettha yojentehi evaṃ yojetabbaṃ – thullaccayakkhette santhate vā asanthate vā santhatena vā asanthatena vā aṅgajātena sevantassa upādinne vā anupādinne vā upādinnena , tathā anupādinnena vā ghaṭṭite thullaccayaṃ tassa viniddiseti .
Evaṃ dukkaṭakkhette santhate vā … pe … ghaṭṭite dukkaṭañca tassa viniddiseti yojetabbaṃ .
IhaV1.26 sabbattha tīsupi khettesu upādinna -saddena anaṭṭhakāyappasādaṃ aṅgajātañca tatthajātacammakhilapiḷakā ca gayhanti , dukkaṭakkhette pana aṅguliādiitarāvayavāpi .
Tīsupi khettesu anupādinna -saddena aṅgajātādipaṭicchāditavatthādayo ca gayhanti , dukkaṭakkhette pana nimitte naṭṭhakāyappasādacammakhilapiḷakaromādīni .
Imāni ca anupādinnāni .
Aṅgajātetaropādinnāvayave ca tīsupi khettesu pavesentassa dukkaṭameva .
11. Ettāvatā jīvamānasarīre santhatāsanthatavasena paccekaṃ tividhesupi pārājikathullaccayadukkaṭakkhettesu santhatāsanthatavaseneva duvidhena nimittena sevantassa paropakkame sati sādiyantassa labbhamānapārājikathullaccayadukkaṭāpattiyo yathāsambhavaṃ dassetvā idāni ‘‘ matasarīre pana tathā tathā sevantānaṃ doso natthī ’’ ti pāpabhikkhūnaṃ lesokāsapaṭibāhanatthaṃ pāḷiyaṃ dassitesu yathāvuttesu tīsu khettesu labbhamānā tisso āpattiyo dassetumāha ‘‘ mate ’’ tiādi .
TatthaM1.32 ‘‘ mate ’’ ti etassa ‘‘ manussitthiādīnaṃ sarīre ’’ ti ajjhāharitvā atthayojanā kātabbā .
Iminā ‘‘ akkhāyite ’’ tiādinā dassitānaṃ nimittānaṃ nissayaṃ dassitaṃ hoti .
‘‘ Nimittamattaṃ sesetvā ’’ tiādinā nayena vakkhamānagāthāyaṃ viya sakalasarīre khāditepi nimittassa vijjamānāvijjamānabhāvoyeva āpattiyābhāvābhāvassa pamāṇanti ‘‘ akkhāyite ’’ ti etena ‘‘ mate ’’ ti etaṃ avisesetvā ‘‘ nimitte ’’ ti ajjhāharitvā taṃ tena visesitabbaṃ .
Atha vā ‘‘ nimittamattan ’’ tiādinā vakkhamānagāthāya ‘‘ nimitte ’’ ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ .
Akkhāyiteti sabbathā akkhāyite pārājikavatthubhūte nimitte .
Yebhuyyakkhāyitepi cāti kiñci kiñci khāditvā bahukāvasiṭṭhe nimitte .
‘‘ Yassa catūsu bhāgesu tibhāgamattaṃ khāditaṃ , taṃ nimittaṃ yebhuyyakkhāyitaṃ nāmā ’’ ti vadanti .
Methunan ti rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvāpattiyā mithunānaṃ idaṃ methunaṃ , matitthiādīnaṃ rāgapariyuṭṭhānena sadisattābhāvepi tattha vītikkamo ruḷhiyā ‘‘ methunan ’’ ti vuccati .
Pārājiko tiparājito , parājayamāpannoti attho .
Ayañhi pārājika-saddo sikkhāpadāpattipuggalesu vattati .
Tattha ‘‘ aṭṭhānametaṃ ānanda anavakāso , yaṃ tathāgato vajjīnaṃV1.27 vā vajjiputtakānaṃ vā kāraṇā sāvakānaṃ pārājikaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ samūhaneyyā ’’ ti ( pārā .43) evaṃ sikkhāpade vattamāno veditabbo .
‘‘ Āpatti tvaṃ bhikkhu āpanno pārājikan ’’ ti ( pārā .67) āpattiyā .
‘‘ Na mayaṃ pārājikā , yo avahaṭo , so pārājiko ’’ ti ( pārā .155) evaṃ puggale .
‘‘ Pārājikena dhammena anuddhaṃseyyā ’’ tiādīsu ( pārā .384) pana dhamme vattatīti vadanti .
Yasmā panaM1.33 tattha dhammoti katthaci āpatti , katthaci sikkhāpadameva adhippetaṃ , tasmā so visuṃ na vattabbo .
Tattha sikkhāpadaṃ yo taṃ atikkamati taṃ parājeti , tasmā ‘‘ pārājikan ’’ ti vuccati .
Āpatti pana yo naṃ ajjhāpajjati taṃ parājeti , tasmā ‘‘ pārājikā ’’ ti vuccati .
Puggalo yasmā parājito parājayamāpanno , tasmā ‘‘ pārājiko ’’ ti vuccati .
Sikkhāpadāpattīsu pārājika-saddo parājetīti ‘‘ pārājiko ’’ ti kattusādhano , puggale pana parājīyatīti kammasādhanoti veditabbo .
‘‘ Naro ’’ ti iminā pubbe vuttabhikkhuyeva adhippeto .
Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatīti .
12. Yebhuyyakkhāyiteti catūsu koṭṭhāsesu ekakoṭṭhāsāvasesaṃ katvā khādite .
Upaḍḍhakkhāyiteti samabhāgāvasesaṃ khādite .
Thūlo accayo thullaccayo , soyeva āpajjīyatīti āpattīti thullaccayāpatti .
Pācittiyādayo sandhāyettha thullaccayavohāro , na pārājikasaṅghādiseseti daṭṭhabbaṃ .
Seseti avasese upakacchakādīsu .
Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ avasesasarīre upakacchakādīsu dukkaṭan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.59-60).
Duṭṭhu katanti dukkaṭaṃ , dukkaṭa -saddo niyatanapuṃsakattā itthiliṅgassāpi āpatti -saddassa saliṅgena visesanaṃ hoti .
13. Nimittamattaṃ sesetvā khāyitepīti ettha tiṇṇamaññataraṃ nimittaṃ sesetvā sakalasarīre khāditepi .
Pi -saddo byatireke , pageva itareti dīpeti .
Tasmiṃ nimitte akkhāyite vā yebhuyyakkhāyite vāti dvidhā vuttesu tīsu nimittesu aññatarasmiṃ nimitte methunaṃ sevatopi parājayo pārājikāpatti hotīti adhippāyoM1.34 .
Sevatopīti ettha pi -saddo apekkhāyaṃ .
Tasmā na kevalaṃ heṭṭhā vuttānamevāti apekkhati .
Santhatādayo vikappā yathāvuttanayena etthāpi yojetabbā .
14.‘‘ Uddhumātādisampatte ’’ tiV1.28 ettha ‘‘ yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hoti kuthitaṃ nīlamakkhikāsamākiṇṇaṃ kimikulasamākulaṃ navahi vaṇamukhehi paggharitapubbakuṇapabhāvena upagantumpi asakkuṇeyyaṃ , tadā pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca jahati , tādise sarīre yattha katthaci upakkamato dukkaṭamevā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.59-60) aṭṭhakathā vacanato sabbatthāpi cāti akkhāyitādisabbavikappopagatāni pārājikathullaccayadukkaṭakkhettāni gahitānīti daṭṭhabbaṃ .
Tatthāpi vītikkamo anāpatti na hotīti dassetumāha ‘‘ dukkaṭan ’’ ti .
‘‘ Khāyitakkhāyitan ’’ tiādīsu khāyitakkhāyitañca nāmetaṃ sabbaṃ matasarīrakeyeva veditabbaṃ , na jīvamāneti yojetabbaṃ .
15. Jīvamāne kathanti āha ‘‘ chinditvā panā ’’ tiādi .
Tattha vaṇasaṅkhepatoti vaṇasaṅgahato .
Tasmin ti yattha ṭhitaṃ nimittaṃ uppāṭitaṃ , tasmiṃ padese .
Ettha dutiyo pana -saddo idha adassitaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena viññāyamānaṃ atthavisesaṃ joteti .
Aṭṭhakathāya hi ‘‘ yadipi nimittaṃ sabbaso khāyitaṃ , chavicammampi natthi , nimittasaṇṭhānaṃ paññāyati , pavesanaṃ jāyati , pārājikamevā ’’ ti evaṃ ajīvamāne vuttavinicchayānusārena jīvamānepi chavicammamattaṃ ce sabbaso uppāṭitaṃ , nimittasaṇṭhānaṃ paññāyati , pavesanakkhamaṃ hoti , tattha sevantassa pārājikamevāti viññāyamānamatthaṃ jotetīti vuttaṃ hoti .
16. TatoM1.35 nimittatoti sambandho .
Patitāyāti patitāyaṃ , ayameva vā pāṭho .
Nimittatoti nimittappadesato patitāyaṃ maṃsapesiyanti sambandho .
Chinditvā vā tacchetvā vā patitāyaṃ tassaṃ nimittamaṃsapesiyanti attho .
Methunarāgena upakkamantassa dukkaṭaṃ viniddiseti yojanā .
17.‘‘ Nakhapiṭṭhippamāṇepī ’’ tiādigāthāya ‘‘ chinditvā ’’ tiādikā aṭṭhakathā ānetvā sambandhitabbā .
Satīti ettha ‘‘ avasiṭṭhe ’’ ti pāṭhaseso .
Jīvamāneti ettha ‘‘ sarīre ’’ ti pāṭhaseso .
Jīvamānasarīre pana chinditvā tacchetvā nimitte uppāṭite nakhapiṭṭhippamāṇepi maṃse , nhārumhi vā avasiṭṭhe sati methunaṃ paṭisevanto parājitoti yojanā .
18.‘‘ Kaṇṇacchiddakkhī ’’ ti gāthāya ‘‘ jīvamāne ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ ,‘‘ sarīre ’’ tiV1.29 pāṭhaseso .
‘‘ Assagomahisādīnan ’’ tiādinā assādīnaṃ vakkhamānattā pārisesato ‘‘ manussānan ’’ ti labbhati .
Manussānaṃ jīvamānasarīre kaṇṇa … pe … vaṇesu vāti yojanā .
Vatthikoseti muttapathabbhantare .
Vaṇesu vāti satthakādīhi katavaṇesu .
Aṅgajātan ti tilamattampi aṅgajātekadesaṃ .
Rāgāti methunarāgena .
19. Avasesasarīrasmin ti kaṇṇacchiddādiyathāvuttasarīrāvayavavajjitasarīrappadese .
Tenāha ‘‘ upakacchūrukādisū ’’ ti upakacchaṃ nāma bāhumūlantaraṃ .
Ūrukādisūti ūruvemajjhādīsu .
Ādi -saddena vuttāvasesaṃ sarīrappadesaṃ saṅgaṇhāti .
‘‘ Aṅgajātan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
‘‘ Pavesetvā ’’ ti sāmatthiyā labbhati , aṅgajātaṃ tilabījamattaṃ pavesetvātiM1.36 vuttaṃ hoti .
Vasā methunarāgassa sevamānassāti methunarāgena vītikkamantassāti attho .
‘‘ Santhatenā ’’ tiādinā vuttappakāro etthāpi yojetabbo .
20. Assagomahisādīnan ti ādi -saddena gokaṇṇagavajādayo saṅgahitā .
Assādayo pākaṭāyeva .
‘‘ Matānan ’’ ti vakkhamānattā ‘‘ jīvamānānan ’’ ti sāmatthiyā labbhati .
Sevan ti ‘‘ vasā methunarāgassā ’’ ti anuvattamānattā methunarāgavasena tilabījamattampi aṅgajātappadesaṃ pavesento thullaccayaṃ phuseti yojanā .
Ettha ca ‘‘ oṭṭhagadrabhadantīnaṃ , assagomahisādinan ’’ ti pāṭhena bhavitabbaṃ .
Evañhi sati aṭṭhakathāvasāne niddiṭṭhena pakāratthavācinā ādi -saddena thullaccayavītikkamārahanāsāvatthikosavanto avuttā sabbepi sattā gayhanti .
‘‘ Assagomahisādīnan ’’ ti paṭhamapādāvasāne niddiṭṭhena ādi -saddena oṭṭhagadrabhadantīnampi saṅgaho hotīti tesaṃ punavacanaṃ niratthakaṃ siyāti .
21. Tathā sevamānassa dukkaṭanti sambandho .
Sabbatiracchānan ti tiriyaṃ añcanti vaḍḍhantīti tiracchā , sabbe ca te tiracchācāti sabbatiracchā , tesaṃ sabbatiracchānaṃ .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ vasā methunarāgassā ’’ tiādīnaṃ parāmaṭṭhattā sabbatiracchānānaṃ akkhiādīsu tilabījamattampi aṅgajātappadesaṃ methunarāgena pavesentassa dukkaṭanti vuttaṃ hoti .
Etthāpi santhatādivikappe niddosabhāvo na sakkā vattunti tampi yojetabbaṃ .
22. Evaṃ tiracchānānaṃ jīvamānakasarīre labbhamānā āpattiyo dassetvā tesaṃyeva matasarīrepiV1.30 sambhavanakaāpattiyo dassetumāha ‘‘ tesan ’’ tiādi .
‘‘ Tesan ’’ tiM1.37 iminā manussatiracchānagatānaṃ gahaṇanti vadanti .
Manussānaṃ matāmatasarīre pārājikathullaccayadukkaṭakkhettesu tissannaṃ āpattīnaṃ dassitattā , puna gahaṇe payojanābhāvā te vajjetvā anuvattamānasabbatiracchānanti iminā yojetabbaṃ , tesaṃ sabbatiracchānagatānanti attho .
Allasarīresūti uddhumātakādibhāvamasampattesu allamatasarīresu tividhe khettasmiṃ asanthate , santhate vā sati methunarāgassa vasā sevato tividhāpi āpatti siyāti anuvattamānapadehi saha yojanā .
Tividhe khettasmin ti matamanussasarīre vuttanayena akkhāyitayebhuyyakkhāyitabhede maggattayasaṅkhāte pārājikakkhette ca yebhuyyakkhāyitaupaḍḍhakkhāyitabhede tasmiṃyeva maggattayasaṅkhāte ca , akkhāyitayebhuyyakkhāyitabhede kaṇṇacchiddakkhināsāvatthikosavaṇasaṅkhāte ca thullaccayakkhette upaḍḍhakkhāyitayebhuyyakkhāyitabhede tasmiṃyeva kaṇṇacchiddakkhināsāvatthikosavaṇasaṅkhāte ca , akkhāyitayebhuyyakkhāyitaupaḍḍhakkhāyita yebhuyyakkhāyitabhede avasesasarīrasaṅkhāte dukkaṭakkhette cāti tividhepi khette .
Satīti vijjamāne .
Santhate vā asanthate vā methunarāgassa vasā sevato yathārahaṃ pārājikathullaccayadukkaṭasaṅkhātā tividhā āpatti bhaveyyāti attho .
Etesameva ca uddhumātādibhāvaṃ sampatte sarīre santhatādivuttavikappayuttesu tīsu maggesu yattha katthaci methunarāgena sevato āpajjitabbadukkaṭañca uddhumātādisampatte sabbatthāpi ca dukkaṭanti manussasarīre vuttanayena viññātuṃ sakkāti imasmiṃ tiracchānagatasarīre visesamattaṃ dassetuṃ ‘‘ tesaṃ allasarīresū ’’ tiādīnaṃ vuttattā dukkaṭaṃ pubbeM1.38 vuttanayena veditabbaṃ .
Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kuthitakuṇape pana pubbe vuttanayeneva sabbattha dukkaṭan ’’ ti .
23. Bahi chupantassāti yojanā .
Nimittaṃ muttakaraṇaṃ .
‘‘ Itthiyā ’’ ti sāmaññena vuttepi catutthagāthāya ‘‘ tiracchānagatitthiyā ’’ ti vakkhamānattā pārisesato iminā manussāmanussitthīnameva gahaṇaṃ , iminā amanussitthiyāpi gahaṇassa .
Imissānantaragāthāya ito ‘‘ itthiyā ’’ ti anuvattite tatrāpi amanussitthiyāpi gahaṇaṃ siyāti tampi vajjetvā kāyasaṃsaggasaṅghādisesassa vatthubhūtaṃ manussitthimeva dassetuṃ tattha vuttaṃ ‘‘ itthiyā ’’ tiadhikavacanameva ñāpakanti veditabbaṃ .
MahāaṭṭhakathāyaṃV1.31 ( pārā . aṭṭha .1.59-60)‘‘ itthinimittaṃ methunarāgena mukhena chupati , thullaccayan ’’ ti sāmaññena vuttattā ca dhammakkhandhake ‘‘ na ca bhikkhave rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ , yo chupeyya , āpatti thullaccayassā ’’ ti ( mahāva .252) sāmaññavacanato ca uddhumātādibhāvamasampattāya allamatamanussitthiyā ca akkhāyite vā yebhuyyakkhāyite vā nimitte sati pārājikavatthubhāvato tatthāpi bahi chupantassa thullaccayanti ayamatthopi matāmatavisesaṃ akatvā ‘‘ itthiyā ’’ ti imināva sāmaññavacanena gahetabbo .
24. Nimittenāti attano aṅgajātena .
Mukhenāti pakatimukhena .
Nimittaṃ itthiyāti jīvamānakamanussitthiyā aṅgajātaṃ .
Yasmā pana kāyasaṃsaggasikkhāpadavinītavatthūsu matitthivatthumhi matitthiyā sarīre kāyasaṃsaggarāgena yo chupati , tassa ‘‘ anāpatti bhikkhu saṅghādisesassa , āpattiM1.39 thullaccayassā ’’ ti ( pārā .281) vuttattā matamanussitthī na gahetabbā .
Tatheva yakkhivatthumhi kāyasaṃsaggarāgena yakkhiniyā sarīraṃ yena phuṭṭhaṃ , tassa ‘‘ anāpatti bhikkhu saṅghādisesassa , āpatti thullaccayassā ’’ ti vuttattā , idheva upari dutiyasaṅghādisese ‘‘ paṇḍake yakkhipetīsu , tassa thullaccayaṃ siyā ’’ ti ( vi . vi .341) vakkhamānattā ca amanussitthīpi na gahetabbā .
Tena vuttaṃ ‘‘ jīvamānakamanussitthiyā aṅgajātan ’’ ti .
Anto pavesetukāmatāya sati kāyasaṃsaggarāgāsambhavato ‘‘ kāyasaṃsaggarāgenā ’’ ti iminā ca bahi chupitukāmatā viññāyatīti ‘‘ bahī ’’ ti anuvattanaṃ vināpi tadattho labbhati .
Garukan ti saṅghādiseso .
25. Tatheva bahi chupantassāti yojanā , anto appavesetvā bahiyeva chupantassāti vuttaṃ hoti .
Ubhayarāgenāti kāyasaṃsaggarāgena , methunarāgena vā .
Purisassāpīti jīvamānakapurisassapi .
Pi -saddo na kevalaṃ vuttanayena itthiyā nimittaṃ phusantasseva āpatti , atha kho purisassāpīti dīpeti .
‘‘ Nimittan ’’ ti muttakaraṇameva vuccati .
‘‘ Jīvamānakapurisassā ’’ ti ayaṃ viseso kuto labbhatīti ce ?
‘‘ Kāyasaṃsaggarāgena vā methunarāgena vā jīvamānakapurisassa vatthikosaṃ appavesento nimittena nimittaṃ chupati , dukkaṭan ’’ ti ito aṭṭhakathā vacanato ( pārā . aṭṭha .1.59-60) labbhati .
26. Aciravatitarantānaṃ gunnaṃ piṭṭhiṃ abhiruhantā chabbaggiyā bhikkhū methunarāgena aṅgajātenaV1.32 aṅgajātaṃ chupiṃsūti imasmiṃ vatthumhi ‘‘ na ca bhikkhave rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ , yo chupeyya , āpatti thullaccayassā ’’ ti ( mahāva .252) āgatanayaṃ dassetumāhaM1.40 ‘‘ nimittenā ’’ tiādi .
Etthāpi ‘‘ tathā ’’ ti imassānuvattanato ‘‘ bahī ’’ ti labbhati .
Attano nimittena tiracchānagatitthiyā nimittaṃ methunarāgato bahi chupantassa thullaccayaṃ hotīti yojanā .
27.‘‘ Methunarāgato ’’ ti iminā byavacchinnamatthaṃ dassetumāha ‘‘ kāyasaṃsaggarāgenā ’’ tiādi .
Etthāpi ‘‘ kāyasaṃsaggarāgenā ’’ tivacanasāmatthiyā bahi chupanaṃ veditabbaṃ .
Nimittassāti passāvamaggassa .
Chupaneti phusane .
28. Tamāvaṭṭakateti ettha ‘‘ taṃ āvaṭṭakate ’’ ti padacchedo .
Āvaṭṭakateti vivaṭe .
‘‘ Mukhe ’’ ti sambandhisaddattā , aññassa sambandhino ca aniddiṭṭhattā sutānulomikānaṃ sutasambandhasseva balavattā ca purimānantaragāthāya ‘‘ tiracchānagatitthiyā mukhe ’’ ti kiñcāpi sutasseva sambandho viññāyati , tathāpi imāya gāthāya vinītavatthumhi ( pārā .73)‘‘ aññataro bhikkhu sivathikaṃ gantvā chinnasīsaṃ passitvā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesesī ’’ ti dassitachinnasīsavatthussa saṅgahitattā manussamukhameva gahetabbaṃ siyā .
Tiracchānagatānaṃ , pana amanussānañca mukhe tathā paveso niddosoti vattumasakkuṇeyyattā tatthāpi idameva upalakkhaṇanti pārājikappahonakānaṃ sabbesaṃ mukheti daṭṭhabbaṃ .
Taṃ aṅgajātaṃ .
Tattha āvaṭṭakate pārājikappahonakānaṃ mukhe ākāsagataṃ katvā katthaci aphusāpetvā nīharantassa ukkhipantassa dukkaṭanti yojanā .
Atha vā tiracchānānaṃ āvaṭṭakate mukheti yojetvā tadaññasaṅgaho upalakkhaṇavasena kātabbo .
29. TathātiM1.41 ‘‘ ākāsagataṃ katvā ’’ ti yathāvuttappakāraṃ parāmasati .
Catūhi passehīti sahatthe karaṇavacanaṃ .
‘‘ Passehī ’’ ti sambandhisaddattā ‘‘ nimittassā ’’ ti sāmatthiyā labbhati .
‘‘ Itthiyā ’’ ti sāmaññasaddattā ‘‘ sabbassā ’’ ti pāṭhaseso .
Jātivācakattā ekavacanaṃ .
‘‘ Catūhi passehi , heṭṭhimattalan ’’ ti ca imesaṃ sambandhipadassa aniddesepi methunapārājikādhikārattā ca santhatacatukkassa aṭṭhakathāvasāne imāya gāthāya saṅgahitassa imassa vinicchayassa pariyosāne ‘‘ yathā ca itthinimitte vuttaṃ , evaṃ sabbattha lakkhaṇaṃ veditabban ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.61-62) nimittavinicchayassātidesassaV1.33 katattā ca sāmatthiyena ‘‘ nimittassā ’’ ti labbhati .
Idameva ‘‘ pavesetvā ’’ ti etassa ādhāravasena gahetabbaṃ .
‘‘ Aṅgajātan ’’ ti anuvattati .
Evaṃ vākyaṃ pūretvā ‘‘ yathā āvaṭṭakate mukhe aṅgajātaṃ pavesetvā tamākāsagataṃ katvā nīharantassa dukkaṭaṃ , tathā sabbassā itthiyā nimitte passāvamaggasaṅkhāte aṅgajātaṃ pavesetvā tassa catūhi passehi saha heṭṭhimattalaṃ cattāro passe , heṭṭhimattalañca acchupantaṃ ākāsagataṃ katvā nīharantassa dukkaṭan ’’ ti yojetvā attho vattabbo .
30. Uppāṭitoṭṭhamaṃsesūti uppāṭitaṃ oṭṭhamaṃsaṃ yesanti viggaho .
Tesu dantesu .
Bahinikkhantakesu vāti pakatiyā oṭṭhamaṃsato bahi nikkhamitvā ṭhitesu vā dantesu .
Vāyamantassāti aṅgajātena chupantassa .
31. Aṭṭhisaṅghaṭṭanaṃ katvāti nimittamaṃsasannissayāni aṭṭhīni saṅghaṭṭetvā .
Maggeti aṭṭhisaṅghātamaye magge .
DuvidharāgatotiM1.42 methunarāgena vā kāyasaṃsaggarāgena vā .
Vāyamantassāti aṅgajātaṃ pavesetvā cārentassa .
32. Āliṅgantassāti parissajantassa .
Hatthagāhā dīsu hattho nāma kapparato paṭṭhāya yāva agganakhā .
Hatthassa , tappaṭibandhassa ca gahaṇaṃ hatthaggāho .
Avasesasarīrassa , tappaṭibandhassa ca parāmasanaṃ parāmāso .
Nissandehe pana ‘‘ mātugāmassa sarīrassa vā tappaṭibandhassa vā hatthena gahaṇaṃ hatthaggāho ’’ ti vuttaṃ , taṃ aṭṭhakathāya na sameti .
Tasmā yathāvuttanayasseva aṭṭhakathāsu āgatattā soyeva sārato paccetabbo .
Parāmasepi ‘‘ hatthena sarīrassa , tappaṭibandhassa ca parāmasanan ’’ ti yaṃ tattha vuttaṃ , tampi na yujjati .
Avasesasarīrāvayavenāpi parāmasato dukkaṭameva hotīti .
Cumbanādīsūti ādi -saddena veṇiggāhādiṃ saṅgaṇhāti .
‘‘ Ayaṃ nayo ’’ ti etena ‘‘ itthiyā methunarāgena hatthaggāhādīsu dukkaṭan ’’ ti imamatthaṃ atidisati .
33. Manussāmanussehi aññesu tiracchānagatesu heṭṭhimaparicchedena methunadhammapārājikavatthubhūteV1.34 satte dassetumāha ‘‘ apade ’’ tiādi .
‘‘ Apade , dvipade , catuppade ’’ ti imehi visesanehi visesitabbaṃ ‘‘ sattanikāye ’’ ti idaṃ vattabbaṃ .
Apade sattanikāye .
Ahayoti thalacaresu ukkaṭṭhaparicchedato hatthigilanake ajagare upādāya heṭṭhimaparicchedena nāgā ca .
Macchāti jalajesu uparimakoṭiyā pañcasatayojanikāni timirapiṅgalādimacche upādāya heṭṭhimantato pāṭhīnapāvusādayo macchā ca .
Dvipade sattanikāye .
Kapotāti uparimakoṭiyā garuḷe upādāya heṭṭhimantato kapotākapotapakkhī ca .
Pārāvatāti keci .
Catuppade sattanikāye .
Godhāti uparimakoṭiyā hatthiṃM1.43 upādāya heṭṭhimantato godhā cāti ime sattā .
Heṭṭhāti heṭṭhimaparicchedato .
Pārājikassavatthūti methunadhammapārājikassa vatthūnīti pāṭhaseso .
34. Sevetukāmatā methunasevāya taṇhā , tāya methunarāgasaṅkhātāya sampayuttaṃ cittaṃ sevetukāmatācittaṃ .
Maggeti vaccamaggādīnaṃ aññatare magge .
Maggassa attano muttakaraṇassa pavesanaṃ .
Pabbajjāya , pātimokkhasaṃvarasīlassa vā ante vināse bhavoti antimo , pārājikāpanno puggalo , tassa vatthu antimabhāvassa kāraṇattā pārājikāpatti antimavatthūti vuccati , tadeva paṭhamaṃ catunnaṃ pārājikānaṃ ādimhi desitattā paṭhamantimavatthu , tassa paṭhamantimavatthuno , paṭhamapārājikassāti vuttaṃ hoti .
35. Sāmantā āpattisamīpe bhavaṃ sāmantaṃ , pārājikāpattiyā samīpe pubbabhāge bhavanti attho .
Sesānaṃ pana tiṇṇampīti avasesānaṃ adinnādānādīnaṃ tiṇṇaṃ pārājikadhammānaṃ .
Thullaccayaṃ sāmantamiti udīritanti sambandho .
Kathamudīritaṃ ?
‘‘ Phandāpeti , āpatti thullaccayassā ’’ ti ( pārā .94) dutiye ,‘‘ manussaṃ uddissa opātaṃ khaṇati , patitvā dukkhavedanaṃ uppādeti , āpatti thullaccayassā ’’ ti , tatiye ,‘‘ paṭivijānantassa āpatti pārājikassa , appaṭivijānantassa āpatti thullaccayassā ’’ ti ( pārā .215) catutthe samudīritaṃ .
Ettha ca catutthapārājikassa thullaccayāpattiyā sāmantāpattibhāvo yassa uttarimanussadhammaṃ samullapati , so yāva na paṭivijānāti , tāva samullapanapaccayā thullaccayāpattisambhāve , samullapite tasmiṃ samullapitamatthe paṭivijānante pārājikāpattisambhāve ca yujjati .
SoM1.44 ca ‘‘ appaṭivijānantassa vutte thullaccayan ’’ ti imināva saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ .
36. AjānantassaV1.35 vātūpatthaddhaṃ aṅgajātaṃ disvā attano ruciyā vītikkamaṃ katvā mātugāmesu gacchantesu ajānamānassa , mahāvane divā niddupagatabhikkhuno viya parehi kiriyamānaṃ ajānantassāti vuttaṃ hoti .
Tathevāti iminā ‘‘ anāpattīti ñātabban ’’ ti idamākaḍḍhati .
Assādiyantassāti bhikkhupaccatthikesu abhibhavitvā vītikkamaṃ karontesu ca kārāpentesu ca , sappamukhaṃ paviṭṭhakāle viya uttasitvā anadhivāsentassa ca , mahāvane divāvihāropagatabhikkhuno viya paropakkamaṃ ñatvāpi kāye ādittaagginā viya uttasitvā anadhivāsentassāti attho .
‘‘ Ajānantassā ’’ ti ettha api-saddo yojetabbo .
Buddhasāsane khīrasāgarasalilanimmale sabbapaṭhamaṃ pātubhūtattā ādi ca taṃ vītikkamasaṅkhātaṃ kammañcāti ādikammaṃ , taṃ etassa atthīti ādikammī , ettha sudinno bhikkhu , tassa ādikamminoti gahetabbo .
Uparipi imesaṃ padānaṃ āgatāgataṭṭhāne imināva nayena attho veditabbo .
Idha ca upari sabbasikkhāpadesu ca nidānādivasena sattarasavidho sādhāraṇavinicchayo pakiṇṇake saṅkhepato , uttare vitthārato ca āvi bhavissati .
Tasmā ettha na dassitoti veditabbaṃ .
37-38.
Vinayeti vinayapiṭake .
Anayūparameti neti pāpeti sīlasampadaṃ samādhisampadaṃ paññāsampadañcāti nayo , kāyavacīdvārehi avītikkamasaṅkhāto saṃvaro , tappaṭipakkho asaṃvaro anayo nāma , tassa uparamo nivatti etthāti anayūparamo , vinayo , tattha anayūparame vinaye .
TatoM1.45 eva parame ukkaṭṭhe .
Anayassa vā uparame nivattane parame ukkaṭṭheti gahetabbaṃ .
Parā uttamā mā sāsanasirī etthāti paramo , vinayoti evampi gahetabbaṃ .
‘‘ Vinayo nāma sāsanassa āyū ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamasaṅgītikathā ; pārā . aṭṭha .1. paṭhamasaṅgītikathā ; khu . pā . aṭṭha .5. mahāsaṅgītikathā ; theragā . aṭṭha .1.251) vacanato uttamasāsanasampattiyutteti attho .
Sujanassāti sobhaṇo jano sujano , sikkhākāmo adhisīlasikkhāya sobhamāno piyasīlo kulaputto , tassa nayane nayanūpame vinayeti sambandho .
Anayūparamattā , paramattā ca sujanassa kulaputtassa nayane nayanūpame .
Sukhānayaneti lokiyalokuttarabhedaṃ sukhaṃ ānetīti sukhānayanaṃ , tasmiṃ .
Idañca ‘‘ nayane ’’ ti etassa visesanaṃ .
EtaṃV1.36 visesanaṃ kimatthanti ce ?
Upamābhāvena gahitapakatinayanato idha sambhavantaṃ visesaṃ dassetunti veditabbaṃ .
Kataro so visesoti ce ?
Pakatinayanaṃ rāgadosādikilesūpanissayo hutvā diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhassa ca paccayo hoti .
Idaṃ pana vinayanayanaṃ imassa kulaputtassa evaṃ ahutvā ekaṃsena mokkhāvahanasukhasseva paccayo hotīti imassa visesassa dassanatthaṃ .
Yathā vinayamavirādhetvā paṭipajjanena sijjhanakasīlasaṃvaramūlakaavippaṭisārādianupādisesaparinibbānāvasā- naphalasampattivasena uppajjanakalokiyalokuttarasukhāvahane vinayeti vuttaṃ hoti .
Padhānaratoti ettha ‘‘ apī ’’ ti pāṭhaseso .
Padhāne vinayābhiyoge ratopi , vinaye ajjhāyanasavanacintanādivasena vāyamantopīti attho .
Atha vā ‘‘ virāgo seṭṭho dhammānan ’’ ti ( dha . pa .273; netti .170; kathā .872) vacanato padhānaṃ nibbānaṃ , tasmiṃ ratoti atthoM1.46 .
Sāramateti ‘‘ sāran ’’ ti adhimate .
Atha vā sāraṃ apheggumataṃ mahāvihāravāsīnaṃ ācariyamataṃ etthāti ‘‘ sāramato ’’ ti vinayavinicchayo vutto , tasmiṃ .
Idhāti imasmiṃ vinayavinicchaye .
Ratoti accantābhirato .
‘‘ Na rato ’’ ti ettha na-kāraṃ ‘‘ ramate ’’ ti osānapadena yojetvā yo pana na ramateti sambandho .
Theranavamajjhimabhikkhubhikkhunīnaṃ antare yo pana puggalo niccaparivattanasavanānussaraṇacintanavasena na ramate na kīḷati , so puggalo vinaye padhānaratopi vinayapiṭake ajjhayanasavanādivasena yuttapayuttopi paṭu hoti kiṃ , na hotevāti dasseti .
Vinayapiṭake pāṭavamākaṅkhantehi paṭhamaṃ tāvettha sakkaccaṃ abhiyogo kātabboti adhippāyo .
Imamevatthaṃ ānisaṃsapāraṃpariyapayojanena saha dassetumāha ‘‘ iman ’’ tiādi .
Iman ti vuccamānaṃ vinayavinicchayaṃ ,‘‘ avedī ’’ ti iminā sambandho .
‘‘ Yo ’’ ti pāṭhaseso .
Yo kulaputto satisampajaññasaddhāsampanno imaṃ vinayavinicchayaṃ sammā avedi aññāsi .
Kiṃ bhūtanti āha ‘‘ hitavibhāvanan ’’ ti .
Lokiyalokuttarasampattiyā mūlasādhanattā sīlamidha hitaṃ nāma , taṃ vibhāveti pakāsetīti hitavibhāvanoti viggaho .
‘‘ Sīle patiṭṭhāya … pe … vijaṭaye jaṭan ’’ ti ( saṃ . ni .1.23,192; mi . pa .2.1.9) vuttattā sabbakilesajaṭāvijaṭanalokuttarañāṇassa padaṭṭhānasopacārasābhiññārūpārūpaaṭṭhasamādhīnaṃ padaṭṭhānatāya sabbalokiyalokuttaraguṇasampadānaṃV1.37 mūlabhūtesu catupārisuddhisīlesu padhānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ , tappakāsakattā ayaṃ vinayavinicchayo ‘‘ hitavibhāvano ’’ ti vutto .
Bhāvanan tiM1.47 bhāvīyati punappunaṃ cetasi nivesīyatīti bhāvano , bhāvanīyoti vuttaṃ hoti .
Hitavibhāvakattāyeva hitatthīhi punappunaṃ citte vāsetabboti vuttaṃ hoti , taṃ evaṃvidhaṃ vinayavinicchayaṃ .
Surasambhavan ti rasīyati assādīyatīti raso , saddaraso attharaso karuṇādiraso vimuttiraso ca , sobhaṇo raso etassāti suraso , vinayavinicchayo , taṃ surasaṃ .
Bhavaṃ bhavantaṃ , santanti vuttaṃ hoti , surasaṃ samānaṃ , surasaṃ bhūtanti attho .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
‘‘ Sileso pasādo samatā madhuratā sukhumālatā atthabyatti udāratā ojo kanti samādhī ’’ ti evaṃ vuttehi kavijanehi assādetabbasilesādidasavidhasaddajīvitaguṇasaṅkhātasaddarasasampattīhi ca sabhāvākhyānaṃ upamā rūpakaṃ dīpakaṃ āvuttīti evamādikkamaniddiṭṭhapañcatiṃsaatthālaṅkāresu anurūpasabhāvākhyānādippadhānaatthālaṅkārasaṅkhātaattharasasampattīhi ca yathāsambhavaṃ pakāsitabbakaruṇārasaabbhutarasasantarasādīhi ca yuttattā surasaṃ imaṃ vinayavinicchayanti vuttaṃ hoti .
Atha vā iminā pakaraṇena padhānato vidhīyamānapātimokkhasaṃvarasīlassa ekantena samādhisaṃvattanikattā samādhissa ca paññāya padaṭṭhānattā paññāya ca nibbānapāpanato mūlakāraṇaṃ hutvā kamena nibbānāmataphalarasasampadāyakaṃ imaṃ vinayavinicchayaṃ paramassādanīyarūpena dhitivimuttirasena surasabhūtanti vuttaṃ hotīti ca veditabbaṃ .
Sambhavan ti ettha saṃ vuccati sukhaṃ kāyikaṃ cetasikañca , taṃ bhavati etasmāti sambhavo , vinayavinicchayo , taṃ , kāyacittasukhānaṃ mūlakāraṇabhūtaṃ , vuttanayena surasattā ca yathāvuttarasasampadasāramahussavena sambhūtamānasikasukhassa , taṃsamuṭṭhānarūpanissayakāyikasukhassa ca pabhavabhūtanti attho .
EttāvatāM1.48 imassa vinayavinicchayassa sammā viññātabbatāya kāraṇaṃ dassitaṃ hoti .
Evaṃ nānāguṇaratanākaraṃ imaṃ vinayavinicchayaṃ sampajānanto so kulaputto kiṃ hotīti ce ?
Pālinā upālinā samo bhavati .
Pālināti sāsanaṃ pāletīti ‘‘ pālo ’’ ti vinayo vuccati , vuttañhi ‘‘ vinayo nāma sāsanassa āyū ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamasaṅgītikathā ; pārā . aṭṭha .1. paṭhamasaṅgītikathā ; khu . pā . aṭṭha .5. mahāsaṅgītikathā ; theragā . aṭṭha .1.251) soV1.38 assa atthīti pālī , pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhasāsanassa jīvitabhūtavinayapaññattisaṅkhātasāsanadharattā ‘‘ pālī ’’ ti laddhanāmena upālinā ,‘‘ etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī ’’ ti ( a . ni .1.219,228) catuparisamajjhe nisinnena saddhammavaracakkavattinā sammāsambuddhena mukhapadumaṃ vikāsetvā pakāsitaetadaggaṭṭhānena visesato sāyanarakkhanakabhāvena paṭiladdhapālītināmadheyyena upālimahātherena samo hotīti vuttaṃ hoti .
Kasmiṃ visaye samo bhavatīti ce ?
Sāsane .
Sāsaneti yathāvutte tividhe sāsane , tatrāpi thāvarajaṅgamasakalavatthuvitthārādharamaṇḍalasadise paṭipattipaṭivedhadvayadhāre pariyattisāsane , tatthāpi vinayakathādhikārattā labbhamāne vinayapiṭakasaṅkhātapariyattisāsanekadese samo bhavatīti attho .
Kiṃbhūte sāsane ?
Mārabalisāsane .
Mārassa bali mārabali , māragocaro , tassa sāsanaṃ hiṃsakaṃ mārabalisāsanaṃ , tasmiṃ .
Khandhādīsu pañcasu māresu padhānabhūtakāmarāgādipabhavakilesamārassa gocarabhāvena balisaṅkhātaitthisarīrādinissayaphoṭṭhabbādivisayassa pariccajāpanatthaṃ ‘‘ yo pana bhikkhu … pe … asaṃvāso ’’ tiādinā ( pārā .44) nayena vuttattā tassaM1.49 mārabalissa hiṃsakaṃ hotīti mārabalisāsananāmadheyyavinayapaññattisaṅkhātasāsaneti attho .
Atha vā ‘‘ baḷisenapi jālena , hatthena kuminena vā ’’ ti udakaṭṭhakathāya vakkhamānattā baḷisa-saddena macchamāraṇakaṇṭakamāha , taṃ mārassa baḷisaṃ asati khipati vajjetīti mārabaḷisāsanaṃ , tasmiṃ ,‘‘ samantapāso mārassā ’’ ti vuttattā saṃsārasāgare parivattamānakasaṃkilesadāsaputhujjanasaṅkhātamacche gaṇhituṃ māramahākevaṭṭena pakkhittabaḷisasaṅkhātaitthirūpasaddādipañcakāmaguṇā- misāvutakāmarāgādikilesamahābaḷisaṃ tadaṅgappahānavītikkamappahānādivasena pajahante vinayapaññattisaṅkhāte sāsaneti adhippāyo .
Ettha ca sāramate idha imasmiṃ vinayavinicchaye yo pana na ramate , so puggalo anayūparameV1.39 tato eva parame uttame sujanassa sukhānayane nayane nayanupame vinaye rato abhirato padhānaratopi vinaye ajjhāyanādīsu yogamāpajjantopi paṭu hoti paṭutaro hoti kiṃ , na hoteva .
Tasmā vinaye pāṭavatthinā ettheva sakkaccābhiyogo kātabboti saṅkhepato sādhippāyā atthayojanā veditabbā .
Atha vā padhāne catubbidhe sammappadhāne vīriye rato abhirato yo pana naro sāramate idha imasmiṃ vinayavinicchaye yato ramate , ato tasmā so anayūparame sujanassa sukhānayane vinaye paṭu hoti kusalo hotīti yojanāti no khanti .
Hitavibhāvanaṃ hitappakāsakaṃ bhāvanaṃ bhāvanīyaṃ āsevitabbaṃ surasambhavaṃ surasaṃ samānaṃ surasaṃ bhūtaṃ sambhavaṃ sukhahetukaṃ imaṃ vinayavinicchayaṃ yo avedi aññāsi , so puggalo mārabaḷisāsane māravisayappahānakare , atha vā mārabaḷisassaM1.50 mārassa vatthukāmāmisāvutakilesakāmabaḷisassa asane vajjamāne sāsane tividhepi jinasāsane , tatthāpi paṭipattipaṭivedhānaṃ patiṭṭhānabhūte pariyattisāsane , tatrāpi sakalasāsanassa jīvitasamāne vinayapaññattisaṅkhātapariyattisāsanekadese pālinā vinayapariyattiyaṃ etadagge ṭhapanena sāsanapālane taṃmūlabhāvato pālasaṅkhātavinayapariyattiyā pasatthatarena upālinā upālimahātherena samo bhavatīti yojanā .
Iti vinayatthasārasandīpaniyā
Vinayavinicchayavaṇṇanāya
Paṭhamapārājikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .