Aniyatakathāvaṇṇanā

542-3.

IdāniV1.196 saṅghādisesakathānantaraṃ aniyatakathaṃ dassetumāha ‘‘ rahonisajjassādenā ’’ tiādi .

Rahasi nisajjā rahonisajjā , tassā assādo rahonisajjassādo , tena rahonisajjassādena , methunadhammasannissitena kilesenāti attho .

Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ rahonisajjassādoti methunadhammasannissitakileso vuccatī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.451).

‘‘ Raho nāma cakkhussa raho sotassa raho .

Cakkhussa raho nāma na sakkā hoti akkhiṃ vā nikhaṇiyamāne bhamukaṃ vā ukkhipiyamāne sīsaṃ vā ukkhipiyamāne passituṃ .

Sotassa raho nāma na sakkā hoti pakatikathā sotun ’’ ti ( pārā .445) padabhājane vuttarahesuM1.262 cakkhussa raho eva idhādhippeto .

Yathāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘ sotassa raho ’ ti āgataṃ , cakkhussa raheneva pana paricchedo veditabbo ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.444-445).

Cakkhussa rahattā ‘‘ paṭicchannan ’’ ti imampi paṭicchannattā eva ‘‘ alaṃkammaniyan ’’ ti imampi saṅgaṇhāti .

Nisajjasaddopādānena ‘‘ āsane ’’ ti idampi gahitameva .

‘‘ Mātugāmassa santikaṃ gantukāmo ’’ ti iminā ‘‘ mātugāmena saddhin ’’ ti idampi gahitameva .

Evaṃ sāmatthiyā labbhamānapadopādānena yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammaniye nisajjassādenāti vuttaṃ hoti .

Cakkhussa rahabhāvena kuṭṭādipaṭicchanne teneva methunasevanakammassa anurūpe āsane tadahujātāyapi manussitthiyā saha nisajjassādarāgena samannāgato hutvāti attho .

Ettha ‘‘ mātugāmassā ’’ ti tadahujātampi itthiṃ gaṇhātīti kuto labbhatīti ?

‘‘ Mātugāmo nāma manussitthī , na yakkhī , na petī , na tiracchānagatā , antamaso tadahujātāpi dārikā , pageva mahattarī ’’ ti ( pārā .445) padabhājanato labbhati .

‘‘ Nivāsetī ’’ ti iminā ‘‘ kāyabandhanaṃ bandhati , cīvaraṃ pārupatī ’’ ti idaṃ lakkhīyati .

Sabbatthāti yathāvuttaṃ payogato pubbāparapayoge saṅgaṇhāti .

Teneva ‘‘ payoge ca payoge cā ’’ ti vicchāpayogo kato .

Nisīdato cassa dukkaṭanti yojanā .

‘‘ Ubhinnampi nisajjāya pācittiyan ’’ ti vakkhamānattā dukkaṭaṃ sandhāya ekakassa nisīdatoti gahetabbaṃ .

544. NisajjāyaV1.197 ubhinnampīti ettha ‘‘ sakin ’’ ti seso , ubhinnaṃ nisajjāpūraṇavasena aññamaññassa pure vā pacchā vā ekakkhaṇeM1.263 vā mātugāmassa vā bhikkhussa vā ekavāraṃ nisajjāyāti vuttaṃ hoti .

Vuttañhetaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ mātugāme nisinne bhikkhu upanisinno vā hotī ’’ tiādi ( pārā .445).

Hoti pācittiyanti yojanā .

Payogagaṇanāya ca honti pācittiyānīti gahetabbaṃ , mātugāmassa vā bhikkhuno vā ubhinnaṃ vā uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ upanisīdanapayogagaṇanāya cāti attho .

‘‘ Āpattīhipi tīhipī ’’ ti vakkhamānattā pācittiya ggahaṇaṃ pārājikasaṅghādisesānaṃ upalakkhaṇaṃ hoti , tīsu ekaṃ hotīti vuttaṃ hoti .

Ettha ‘‘ payogagaṇanāyā ’’ ti idaṃ pārājikāya na labbhati ekapayogeneva sijjhanato .

Kāyasaṃsaggasaṅghādiseso , pana sarīrato punappunaṃ viyujjitvā phusanena pācittiyañca yathāvuttanayeneva labbhati .

Bahūsupi mātugāmesu bahukāni pācittiyāni hontīti yojanā .

Bahūsu mātugāmesu nisinnesu nisinnānaṃ gaṇanāya ekeneva payogena bahūni pācittiyāni ca saṅghādisesā ca honti .

‘‘ Payogagaṇanāya cā ’’ ti imassa etthāpi yujjamānattā tāsu visuṃ visuṃ uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdantīsu , sayañca uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdato tāsaṃ gaṇanāya āpajjitabbāpattiyo payogagaṇanāya ca bahū hontīti idaṃ labbhati .

Etthāpi pana pārājikaṃ na labbhati , saṅghādiseso , pācittiyañca labbhati .

545. Samīpe ṭhitopi andho anāpattiṃ na karotīti sotassa rahabhāve asatipi padhānabhūtassa ‘‘ cakkhussa raho ’’ ti imassa aṅgassa vijjamānattā vuttaṃ ‘‘ antodvādasahatthake ’’ ti , iminā savanūpacāre vijjamānepīti vuttaṃ hoti .

Itthīnaṃ tu satampi ca na karoti anāpattintiM1.264 yojanā , viññuno purisassa asannihitabhāvenāti adhippāyo .

‘‘ Itthīnampi satampi cā ’’ ti likhanti , tatopi ayameva pāṭho sundaro .

Pi -saddo vā tu-saddatthe daṭṭhabbo .

546. Nipajjitvāti ettha ‘‘ samīpe ’’ ti seso ,‘‘ niddāyantopī ’’ ti etassa visesakena ‘‘ nipajjitvā ’’ ti iminā nisīditvā niddāyantoti imassa nivattitattā samīpe nisīditvā niddāyantopi anandho manussapuriso anāpattiṃ karotīti labbhati .

‘‘ Kevalan ’’ ti visesanena balavaniddūpagatoV1.198 gahitoti tathā ahutvā antarantarā āpannāpanne vinicchinitvā pavattamānāya kapiniddāya niddāyantopi anāpattiṃ karotīti ayamattho labbhati .

‘‘ Pihitadvāragabbhassā ’’ ti vattabbe majjhapadalopīsamāsavasena ‘‘ pihitagabbhassā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Dvāre ’’ ti iminā dvārekadesabhūtaṃ ummāraṃ vā taṃsamīpaṃ vā upacārena vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Sace gabbho pihitadvāro na hoti , anāpattīti byatirekato dassitaṃ .

547. Imasmiṃ aniyatasikkhāpade pāḷiyaṃ anāpattivāre asatipi ‘‘ yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya , pācittiyan ’’ ti ( pāci .285) pañcamassa acelakavaggassa catutthasikkhāpade anāpattivāre ‘‘ anāpatti yo koci viññū puriso dutiyo hoti , tiṭṭhati na nisīdati , arahopekkho , aññavihito nisīdati , ummattakassa ādikammikassā ’’ ti ( pāci .288) vutte anāpattivāre saṅgahetumāha ‘‘ anandhe satī ’’ tiādi .

‘‘ Etassa samīpe ’’ ti pakaraṇato labbhati .

Idha pulliṅganiddesena puriso labbhati ,‘‘ tenāpi abālena bhavitabbaṃ , manussajātikena bhavitabban ’’ ti idañcaM1.265 ‘‘ viññusmin ’’ ti iminā labbhati .

Andhasadisaniddūpagatapaṭipakkhavācianandhapadena ‘‘ aniddāyante ’’ ti labbhati , manāpāmanāpaṃ jānante aniddāyante manussapurise dassanūpacārassa anto vijjamāneti attho .

‘‘ Nisajjapaccayā doso natthī ’’ ti iminā sambandho , evarūpe raho āsane mātugāmena saddhiṃ nisinnapaccayā āpatti natthīti attho .

‘‘ Ṭhitassā ’’ ti imināpi tadeva padaṃ yojetabbaṃ .

Viññumhi paṭibale manussapurise asannihitepi tathāvidhe raho āsane mātugāme āsane nisinnepi sayānepi ṭhitepi sayaṃ ṭhitassa nisajjāya abhāvā tappaccayā āpatti na hotīti attho .

Arahasaññino nisajjapaccayā doso natthīti raho āsane mātugāmena saddhiṃ nisajjantassāpi ‘‘ raho ’’ ti saññārahitassa nisīdato nisajjapaccayā anāpattīti attho .

Vikkhittacetaso nisajjapaccayā doso natthīti yojanā .

548. Ettāvatā pācittiyāpattimattato anāpattippakāraṃ dassetvā idāni imassa sikkhāpadassa aniyatavohārahetubhūtāhi tīhi āpattīhi anāpattipakāraṃ dassetumāha ‘‘ na doso ’’ tiādi .

Āpattīhipi tīhipīti ‘‘ nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarenaV1.199 kāretabbo pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā ’’ ti ( pārā .444) pāḷiyaṃ vuttāhi ‘‘ paṭhamapārājikāpattikāyasaṃsaggasaṅghādisesāpattipācittiyāpattī ’’ ti imāhi tīhipi āpattīhīti vuttaṃ hotīti .

Paṭhamāniyatakathāvaṇṇanā .

549. Vattabbabhāvenādhikatadutiyāniyatavinicchayato paṭhamāniyate vuttavinicchayehi samaṃ vinicchayaṃ pahāya tatthaM1.266 avuttaṃ imasseva vinicchayavisesaṃ dassetumāha ‘‘ anandhā ’’ tiādi .

Idha duṭṭhullavācāsaṅghādisesassāpi gahitattā tato anāpattikaraṃ dassetuṃ ‘‘ abadhiro ’’ ti vuttaṃ .

Anandho abadhiroti ‘‘ puriso ’’ ti idaṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Itthī ’’ ti idaṃ sandhāya ‘‘ anandhābadhirā ’’ ti gahetabbaṃ .

Evamuparipi .

Tenāpi savanūpacārantogadhena bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘ antodvādasahatthaṭṭho ’’ ti vuttaṃ .

550.‘‘ Andho abadhiro anāpattiṃ na karotī ’’ ti idaṃ kāyasaṃsaggasaṅghādisesaṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Badhiro vāpi cakkhumā , na karoti anāpattin ’’ ti idaṃ pana duṭṭhullavācāsaṅghādisesaṃ sandhāya vuttanti evamettha sandhāya bhāsitattho veditabbo .

Purimāniyatakathāya avuttavisesassa dutiyāniyatakathāya vattumicchitattā ayampi viseso idha vattabbo .

Koyaṃ viseso , yo idha vattabboti ce ?

Tattha ‘‘ paṭicchanne āsane alaṃkammaniye ’’ ti ( pārā .444) vuttaṃ āsanaṅgadvayaṃ idha ‘‘ na heva kho pana paṭicchannaṃ āsanaṃ hoti nālaṃkammaniyan ’’ ti ( pārā .453) nisedhetvā ‘‘ alañca kho hoti mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsitun ’’ ti ( pārā .453) idaṃ apubbaṅgaṃ vuttaṃ .

Tatra mātugāmoti antamaso tadahujātāpi dārikā gahitā , idha ‘‘ mātugāmo nāma manussitthī , na yakkhī , na petī , na tiracchānagatā , viññū paṭibalā subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitun ’’ ti ( pārā .454) viññū paṭibalo mātugāmova vutto .

Tattha ‘‘ pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā ’’ ti ( pārā .444) tisso āpattiyo vuttā , idha ‘‘ nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno dvinnaṃ dhammānaṃ aññatarenaM1.267 kāretabbo saṅghādisesena vā pācittiyena vā ’’ ti ( pārā .453) dveyeva āpattiyo vuttā .

Saṅghādisesesu ca tattha ‘‘ sā ce evaṃ vadeyya ‘ ayyoV1.200 mayā diṭṭho nisinno mātugāmena saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanto ’ ti , so ca taṃ paṭijānāti , āpattiyā kāretabbo ’’ ti ( pārā .448) kāyasaṃsaggasaṅghādisesova vutto , idha so ca vutto ,‘‘ sā ce evaṃ vadeyya ‘ ayyassa mayā sutaṃ nisinnassa mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsentassā ’ ti , so ca taṃ paṭijānāti , āpattiyā kāretabbo ’’ ti ( pārā .455) duṭṭhullavācāsaṅghādiseso ca vutto .

Ettako ubhinnamaniyatānaṃ viseso .

Ayaṃ kasmā na vuttoti ?

Ayaṃ sambodhavatthuviseso vattumicchito pana aṭṭhakathāgatavinicchayavisesatoti tasmā na vuttoti daṭṭhabbo .

Tisamuṭṭhānamevidaṃ kāyacittavācācittakāyavācācittavasena tīṇi samuṭṭhānāni etassāti katvā .

Imehipi dvīhi aniyatasikkhāpadehi sikkhāpadantaresu paññattāyeva āpattiyo , anāpattiyo ca dassitā , na koci āpattiviseso vutto , tasmā kimetesaṃ vacanenāti ?

Vuccate – vinayavinicchayalakkhaṇaṃ ṭhapetuṃ bhagavatā uppanne vatthumhi dve aniyatā paññattā .

Kathaṃ ?

Evarūpāyapi saddheyyavacanāya upāsikāya vuccamāno paṭijānamānova āpattiyā kāretabbo , na appaṭijānamāno , tasmā ‘‘ yāya kāyaci āpattiyā yena kenaci codite paṭiññātakaraṇaṃyevaṅgaṃ kātabban ’’ ti imehi sikkhāpadehi vinicchayalakkhaṇaṃ ṭhapitanti veditabbaṃ .

Atha kasmā bhikkhunīnaṃ aniyataṃM1.268 na vuttanti ?

Idameva lakkhaṇaṃ sabbattha anugatanti na vuttaṃ .

Dutiyāniyatakathāvaṇṇanā .

Iti vinayatthasārasandīpaniyā

Vinayavinicchayavaṇṇanāya

Aniyatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Vinayavinicchayaṭīkā

Vinayavinicchayaṭīkā