1. Paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ
1. Ubbhajāṇumaṇḍalikasikkhāpadavaṇṇanā
656.‘‘ Tena … pe … sāḷho ’’ ti ettha ‘‘ etthā ’’ ti pāṭhaseso yojetabbo .
Dabbaguṇakiriyājātināmasaṅkhātesu pañcasu saddesu sāḷhasaddassa nāmasaddabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ sāḷhoti tassa nāman ’’ ti .
656. Bhikkhunīvibhaṅge
M3.111V3.102 yoti yo bhikkhunīnaṃ vibhaṅgo .
Migāranattāti majjhapadalopenetaṃ vuttanti āha ‘‘ migāramātuyā pana nattā hotī ’’ ti .
Migāramātāti visākhāyetaṃ adhivacanaṃ .
656. BhikkhunīvibhaṅgeV2.64M2.67 migāramātuyāti migāramātu , visākhāyāti attho .
Pāḷiyaṃ ‘‘ ehi bhikkhunīti bhikkhunī , tīhi saraṇagamanehi upasampannāti bhikkhunī ’’ ti idaṃ bhikkhuvibhaṅgapāḷiyā samadassanatthaṃ aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇena laddhūpasampadaṃ mahāpajāpatigotamiñceva tāya saha nikkhantā bhagavato āṇāya bhikkhūnaññeva santike ekatoupasampannā pañcasatasākiyāniyo ca sandhāya vuttaṃ .
Tā hi bhagavatā ānandattherassa yācanāya pabbajjaṃ anujānantena ‘‘ etha bhikkhuniyo , mama sāsane tumhepi pavisathā ’’ ti vuttā viya jātā .
Sākiyāniyo eva saraṇasīlāni datvā kammavācāya upasampāditattā ‘‘ tīhi saraṇagamanehi upasampannā ’’ ti vuttā .
Na hi etāhi aññā ehibhikkhunibhāvādinā upasampannā nāma santi .
Yaṃ pana therīgāthāsu bhaddāya kuṇḍalakesiyā –
‘‘ NihaccaV2.65 jāṇuṃ vanditvā , sammukhā añjaliṃ akaṃ ;
‘ Ehi bhadde ’ ti maṃ avoca , sā me āsūpasampadā ’’ ti .( therīgā .109)–
Vuttaṃ .
Yañca apadānepi –
‘‘ Āyācito tadā āha ,‘ ehi bhadde ’ ti nāyako ;
Tadāhaṃ upasampannā , parittaṃ toyamaddasan ’’ ti .( apa . therī 2.3.44)–
Vuttaṃ .
Tampi ‘‘ ehi tvaṃ bhikkhunīnaṃ santike pabbajjaṃ , upasampadañca gaṇhāhī ’’ ti bhagavato āṇā upasampadāya kāraṇattā upasampadā ahosīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tathā hi vuttaṃ therīgāthāṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ehi bhadde , bhikkhunupassayaṃM2.68 gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajja upasampajjassūti maṃ avaca āṇāpesi , sā satthu āṇā mayhaṃ upasampadāya kāraṇattā upasampadā āsi ahosī ’’ ti ( therīgā . aṭṭha .111).Migāramātuyāti visākhāya .
Sā hi migāraseṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattā migāramātā nāma .
Navakammaṃ adhiṭṭhātīti navakammikan ti dassento āha ‘‘ navakammādhiṭṭhāyikan ’’ ti .
Navakammādhiṭṭhāyikan ti navakammasaṃvidhāyikaṃ .
‘‘ Paṇḍiccena samannāgatā ’’ tiiminā paṇḍā vuccati paññā , sā sañjātā imissāti paṇḍitāti vacanatthaṃ dasseti .
Veyyattikenāti visesena añjati pākaṭaṃ gacchatīti viyatto , puggalo , tassa idaṃ veyyattikaṃ , ñāṇaṃ , tena .
‘‘ Paṇḍā ’’ ti vuttapaññāya ‘‘ medhā ’’ ti vuttapaññāya visesabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ pāḷigahaṇe ’’ tiādi .
‘‘ Medhā ’’ ti hi vuttapaññā ‘‘ paṇḍā ’’ ti vuttapaññāya viseso hoti satisahāyattā .
Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro , yathāsutaṃ dhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko , paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘ satipubbaṅgamāya paññāyā ’’ ti .
Sati pubbaṅgamā etissāti satipubbaṅgamā .
Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘ manopubbaṅgamā ’’ tiādīsu viya .
Atthaggahaṇe pana paññāya byāpāro adhiko paṭivijjhitabbassa atthassa atigambhīrattāti āha ‘‘ paññāpubbaṅgamāya satiyā ’’ ti .
Ālasiyavirahitāti kosajjarahitā .
Yathā
V3.103 aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti , ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva , evaṃ ahutvā vipphārikena cittena sabbakiccaṃ nipphādeti .Tatrupāyāyāti aluttasamāso
V1.122 ‘‘ tatramajjhattatā ’’ tiādīsu ( dha . sa . aṭṭha . yevāpanakavaṇṇanā ) viya .
‘‘ Kammesū ’’ ti iminā tasaddassa visayaṃ dassetiM0.142 .Kattabbakammupaparikkhāyāti kattabbakammesu vicāraṇāya .
Casaddena ‘‘ katākatan ’’ ti padassa dvandavākyaṃ dasseti .
Parivesanaṭṭhāneti paribhuñjituṃ visanti pavisanti etthāti parivesanaṃ , tameva ṭhānaṃ parivesanaṭṭhānaṃ , tasmiṃ .
Nikūṭeti ettha kūṭasaṅkhātasikharavirahite okāseti dassento āha ‘‘ koṇasadisaṃ katvā dassite gambhīre ’’ ti .
Vityūpasaggo vikāravācako , sarasaddo saddavācakoti āha ‘‘ vippakārasaddo ’’ ti .
Carati anenāti caraṇaṃ pādo , tasmiṃ uṭṭhito gilāno etissāti caraṇagilānāti dassento āha ‘‘ pādarogena samannāgatā ’’ ti .
659. Evan ti imāya pāḷiyā vibhajitvāti sambandho .
659. Bhikkhuvibhaṅge ‘‘ kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā ’’ ti avatvā ‘‘ samāpajjeyyā ’’ ti vuttattā ‘‘ bhikkhu āpattiyā na kāretabbo ’’ ti vuttaṃ .
659. Tabbahulanayena
V0.321 sā vuttāti ettha ayamanugaṇṭhipadakkamo – yebhuyyena kiriyasamuṭṭhānattā ‘‘ kiriyasamuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā ’’ ti avatvā pana ‘‘ sādiyeyyā ’’ ti vuttattā akiriyatopi samuṭṭhātīti veditabbaṃ .
Yathā cettha , evaṃ heṭṭhā ‘‘ manussitthiyā tayo magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpatti pārājikassā ’’ tiādinā nayena kiriyasamuṭṭhānataṃ vatvā tadanantaraṃ ‘‘ bhikkhupaccatthikā … pe … so ce pavesanaṃ sādiyati , āpatti pārājikassā ’’ tiādinā ( pārā .56) nayena akiriyasamuṭṭhānatāyapi vuttattā paṭhamapārājikassāpi tabbahulanayeneva kiriyasamuṭṭhānatā veditabbā .
Na hi pavesanasādiyanādimhi kiriyasamuṭṭhānatā dissati .
Aṅgajātacalanañcettha na sārato daṭṭhabbaṃ ‘‘ so ce pavesanaṃM0.353 na sādiyati , paviṭṭhaṃ na sādiyati , ṭhitaṃ na sādiyati , uddharaṇaṃ sādiyati , āpatti pārājikassā ’’ ti ( pārā .58) ettha ṭhita na sādiyane pakatiyāpi paripuṇṇacalanattā .
Sādiyanapaccayā hi sevanacalanañcettha na dissatevāti tabbahulanayeneva kiriyasamuṭṭhānatā gahetabbā .
Tattha tattha aṭṭhakathāsu kasmā tabbahulanayo avuttoti ce ?
‘‘ Yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ ti ( pārā .39,42) mātikāyaṃ kiriyasamuṭṭhānassa sarūpena vuttattā tadanurūpavasena vibhaṅganayamanoloketvā ‘‘ kiriyasamuṭṭhāna ’’ micceva vuttaṃ .
Yathā cetesu tabbahulanayena kiriyasamuṭṭhānatā vuttā , tathā surādīnaṃ akusaleneva pātabbatā , na itarathā ‘‘ yaṃ akusaleneva āpajjati , ayaṃ lokavajjā , sesā paṇṇattivajjā ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vutte lokavajjapaṇṇattivajjānaṃ niyamanalakkhaṇasiddhi hoti , tathā taṃ avatvā ‘‘ yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , ayaṃ lokavajjā .
Sesā paṇṇattivajjā ’’ ti vutte lokavajjavacanaṃ niratthakaṃ siyā vatthuajānanapakkhepi akusaleneva pātabbattā .
Yasmā tattha surāpānavītikkamassa akusalacittuppādo natthi , tasmā khandhakaṭṭhakathāyaṃ ( mahāva . aṭṭha .108)‘‘ majjapāne pana bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ , sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati , na ajānitvā ’’ ti vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ vatthuajānanapakkhe pāṇātipātādīnaṃ siddhikaraakusalacittuppādasadise cittuppāde satipi sāmaṇero sīlabhedaṃ nāpajjatī ’’ ti .
Abhinivesavacanaṃ pāṇātipātādīhi samānajātikattā sāmaṇerānaṃ surāpānassa .
‘‘ Surādayo panime ’’ ti vatthuṃ jānitvā pātabbatādivasena vītikkamantassa akusalassa asambhavo natthi .
Tena vuttaṃ ‘‘ yassa sacittakapakkhe ’’ tiādi .
Kiñcettha yuttivacanena arahantānaṃ appavisanato sacittakācittakapakkhesu akusalaniyamoti ce ?
Na , dhammatāvasena sekkhānampi appavisanato .
Acittakapakkhe akusalaniyamābhāvadassanatthaṃV0.322 supantassa mukhe pakkhittajalabindumiva surābinduādayo udāharitabbāti .
Tabbahulanayena hi atthe gahite pubbenāparaṃ aṭṭhakathāya sameti .
‘‘ Saddhiṃ pāḷiyā avisesattho parato āvi bhavissatīti apare ’’ ti vuttaṃ .
Idamettha vicāretabbaṃM0.354 .
Yadi vatthujānanapakkhe vinā akusalena majjapānaṃ siyā , kasmā nāḷimajjhaṃ nātikkamati ariyānaṃ pānakādisaññīnanti ?
Sīlabhedavatthuvītikkamo vināpi cittena ariyānaṃ dhammatāvaseneva na sambhavatīti ce , na , cakkhupālattheravatthu ( dha . pa . aṭṭha .1.1) ādivirodhatoti .
Apica bhikkhunopi sāmaṇerassa viya surāpānaṃ sacittakameva kasmā na jātanti ?
Appatirūpattāti ce , sāmaṇerānampi appatirūpameva .
Sahadhammikā eva hi te .
Mahāsāvajjattāti ce ?
Sāmaṇerānampi tādisameva .
Sāmaṇerānaṃ sacittakameva pārājikaṃ , itaraṃ daṇḍakammavatthūti ce ?
Bhikkhūnampi majjapāne natthi .
Ettha tikapācittiyena na bhavitabbaṃ .
Majje amajjasaññissa dukkaṭāpatti paññāpetabbā siyā .
Bhikkhussa pācittiyavatthu sāmaṇerānaṃ pārājikaṃ hoti tiracchānagatasāmaṇerānaṃ viyāti ce ?
Acittakampi majjapānādīnaṃ sāmaṇerānaṃ pārājikaṃ paññāpetabbaṃ siyā .
Nācittakaṃ pārājikaṃ sambhavatīti ce ?
Na , paṇṇattivajjampi pārājikaṃ sambhavatīti .
Nikāyantarapakkhe ayameva doso .
Amhākañhi lokavajjameva majjapānanti .
Kasmā panettha surāpānameva dhammatāvasena ariyā na karontīti ?
Na kevalaṃ surāpānameva dhammatāvasena ariyā na karonti , pāṇesupi kodhavasena pāṇasaññitāya sīsacchedanādīni na karonti , sadārasaññāya paradāraṃ na vītikkamanti , anatthabhañjakasaññāya atthabhañjakamusā na vadanti , sammādiṭṭhisaññāya micchādiṭṭhiṃ na paṭipajjantīti veditabbā .
Ācariyāpi surāpāne akusalaniyamābhāvameva vadanti , tasmā eva mātikāṭṭhakathāya gaṇṭhipade lokavajjapaṇṇattivajjādhikāre ‘‘ sacittakapakkheakusalanti surāpānādisaṅgahatthaṃ , itarathā yassa akusalamevāti vadeyyā ’’ ti likhitaṃ .
Kiriyasamuṭṭhānatā panassa tabbahulanayameva , na paṭhamapārājike .
Kathaṃ ?
Kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ .
Ettha bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca kāyasaṃsaggabhāve sati bhikkhunī kāyaṅgamacopayamānāpi citteneva adhivāsentī āpajjati , na evaṃ bhikkhu .
Bhikkhu pana copayamānova āpajjati , evameva paṭhamapārājikepi copane sati eva āpajjati , nāsati .
Pavesanaṃ sādiyatīti ettha pavesanasādiyanaṃ nāma sevanacittassuppādananti , evaṃ santepi ‘‘ vīmaṃsitvā gahetabban ’’ ti vuttaṃ .
Paṭhamapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Dutiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā
‘‘ KissaM0.355V0.323 pana tvaṃ ayye jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannan ’’ ti vacanato ,‘‘ aṭṭhannaṃ pārājikānaṃ aññataraṃ pārājikaṃ ajjhāpannan ’’ ti ( pāci .666) vacanato , ante ‘‘ uddiṭṭhā kho ayyāyo aṭṭha pārājikā dhammā ’’ tiādivacanato ( pāci .677), parivāre ‘‘ sādhāraṇapaññatti ubhatopaññattī ’’ ti ( pari .201) vacanato ca bhikkhunivibhaṅgaṃ patvā bhagavā sādhāraṇāni sikkhāpadāni bhikkhūnaṃ uppannavatthusmiṃyeva ‘‘ yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya antamaso tiracchānagatenapi pārājikā hoti asaṃvāsā ’’ tiādinā nayena savisesampi avisesampi mātikaṃ nikkhipitvā anukkamena padabhājanaṃ , āpattibhedaṃ , tikacchedaṃ , anāpattivārañca anavasesaṃ vatvā vitthāresi .
Saṅgītikārakehi pana asādhāraṇapaññattiyoyeva idha vitthāritāti veditabbā .
659. Bhikkhūnaṃ ‘‘ kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā ’’ ti avatvā ‘‘ samāpajjeyyā ’’ ti vuttattā ‘‘ bhikkhu āpattiyā na kāretabbo ’’ ti vuttaṃ .Tatthāti ‘‘ ubhatoavassute ’’ tiādivacane .
‘‘ Ubhatoavassute ’’ ti pāṭho mūlapāṭhoyeva , nāññoti dassentena visesamakatvā ‘‘ ubhatoavassuteti ubhato avassute ’’ ti vuttaṃ .
Ubhatoti ettha
M0.143 ubhasarūpañca tosaddassa chaṭṭhyatthe pavattiñca dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ bhikkhuniyā ceva purisassa cā ’’ ti .
Tattha bhikkhunīpurisasaddehi ubhasarūpaṃ dasseti .
‘‘ Yā ’’ ti ca ‘‘ sa ’’ iti ca dvīhi saddehi topaccayassa chaṭṭhyatthaṃ , ubhinnaṃ avassutabhāve satīti attho .
Bhāvapaccayena vinā bhāvattho ñātabboti āha ‘‘ avassutabhāve ’’ ti .Yathāparicchinnenāti ‘‘ adhakkhakaṃ , ubbhajāṇumaṇḍalan ’’ ti
V1.123 yena yena paricchinnena .
Attanoti bhikkhuniyā .
Tassa vāti purisassa vā .Idhāpīti kāyapaṭibaddhena kāyāmasanepi .
Tatrāti tesu bhikkhubhikkhunīsu .
Na kāretabbo ‘‘ kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā ’’ ti avuttattāti adhippāyo .
Acopayamānāpīti acālayamānāpi , pi saddo sambhāvanattho , tena copayamānā pagevāti dasseti .
Evaṃ pana satīti citteneva adhivāsayamānāya sati pana .
Kiriyasamuṭṭhānatāti imassa sikkhāpadassa kiriyasamuṭṭhānabhāvo .
Tabbahulanayenāti ‘‘ vanacarako ( ma . ni . aṭṭha .2.201;3.133), saṅgāmāvacaro ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.108) viya tassaṃ kiriyāyaṃ bahulato samuṭṭhānanayena .
Sāti kiriyasamuṭṭhānatā .
Tabbahulanayenāti kiriyāsamuṭṭhānasseva bahulabhāvato .
Dissati hi tabbahulanayena tabbohāro yathā ‘‘ brāhmaṇagāmo ’’ ti .
Brāhmaṇagāmepi
M3.114 hi antamaso rajakādīni pañca kulāni santi .
Sāti kiriyāsamuṭṭhānatā .
Tabbahulanayenāti kiriyāsamuṭṭhānasseva bahulabhāvato , etena akiriyāsamuṭṭhānāpi ayaṃ āpatti hotīti dasseti .
Kiñcāpi dasseti , mayaṃ panettha evaṃ takkayāma ‘‘ kāyasaṃsaggakkhaṇe sādiyantiyā kiriyāya abhāvepi tato pubbe pavattitānaṃ paṭicchannaṭṭhānagamanaiṅgitākāradassanādikiriyānaṃ vaseneva kiriyāsamauṭṭhānameva , parehi magge kariyamānupakkamena niccalassa sādiyato sukkavissaṭṭhi viya pubbapayogābhāvepiV2.66 vā tasmiññeva khaṇe parūpakkamena janiyamānāya attano kāyacalanādisaṅkhātāya kiriyāya , sā hi sādiyamānena tassā cittenāpi samuṭṭhitā kiriyā nāma hoti avāyamitvā parūpakkamena methunasādiyane viya , bhikkhūnaṃ pana parūpakkamajanitaṃ kiriyaṃ abbohārikaṃ katvā attanā kariyamānapayogavaseneva ‘ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā ’ ti evaṃ visesetvāva sikkhāpadassa paññattattā sādiyamānepi na doso .
Itarathā hi tabbahulanayenettha kiriyatte gayhamāne aññesampi kiriyākiriyasikkhāpadānaṃ kiriyattaggahaṇappasaṅgo siyā ’’ ti .
TasmāM2.69 vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Sāti kiriyāsamuṭṭhānatā .
Tathevāti kāyasaṃsaggarāgī eva .
Ubbhajāṇumaṇḍalikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Vajjapaṭicchādikasikkhāpadavaṇṇanā 660. Etthāti ubbhakkhakaadhojāṇumaṇḍalesu .
5. Pācittiyakaṇḍaṃ
1. Musāvādavaggo
1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā
662.‘‘ Ekato avassute ’’ ti etthāpi topaccayo chaṭṭhyatthe hoti .
Sāmaññavacanassāpi visese avaṭṭhānato , visesatthinā ca visesassa anupayojitabbato āha ‘‘ bhikkhuniyā evā ’’ ti .
662. Tathevāti kāyasaṃsaggarāgena avassutoyevāti attho .
Sesamettha uttānameva .
Paṭhamapārājikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatrāti ‘‘ ekato avassute ’’ tiādivacane .
‘‘ Tathevā ’’ tiiminā kāyasaṃsaggarāgena avassutoti atthaṃ atidisati .
Catūsūti methunarāga kāyasaṃsaggarāgagehasitapema suddhacittasaṅkhātesu catūsu .
Yatthāti yasmiṃ ṭhāne .
2. Dutiyapārājikasikkhāpadavaṇṇanā
663. Ayaṃ puriso iti vā itthī iti vā ajānantiyā vāti yojanāti .
Paṭhamaṃ .