Dhammapadaṭṭhakathākaraṇaṃ
Aparāpi tisso aṭṭhakathāyo santi khuddakapāṭhaṭṭhakathā dhammapadaṭṭhakathā suttanipātaṭṭhakathā cāti , yā tāsu dissamānanigamanavasena ācariyabuddhaghoseneva katāti paññāyanti .
Tattha pana vuttavacanāni kānici
M0.56 kānici āgamaṭṭhakathāsu vuttākārena na honti .Tasmā eke vadanti ‘‘ netā ācariyabuddhaghosassā ’’ ti .
Ekacce pana ‘‘ ācariyassa upathambhakattherehi paṭhamaṃ katā , pacchā ācariyena osānasodhanavasena pariyosāpitā vā bhaveyyuṃ , abhidhammaṭṭhakathaṃ āyācantena cūḷabuddhaghosena vā katā bhaveyyun ’’ ti vadanti .
Taṃ tathā vā hotu aññathā vā , idāni ekantato vinicchinituṃ na sukarameva .
Tasmā tāsaṃ nigamanavacanavaseneva ettha pakāsayissāma .
Tāsu hi dhammapadaṭṭhakathaṃ kumārakassapattherena āyācito sirikūṭassa ( sirikuḍḍassa ) rañño pāsāde viharanto paramparābhataṃ sīhaḷabhāsāya saṇṭhitaṃ porāṇaṭṭhakathaṃ pāḷibhāsāya āropetvā vitthāragatañca vacanakkamaṃ samāsetvā gāthāsu asaṃvaṇṇitapadabyañjanāni saṃvaṇṇetvā akāsi .
Vuttañhi tattha ganthārambhe –
‘‘ Paramparābhatā tassa , nipuṇā atthavaṇṇanā ;
Yā tambapaṇṇidīpamhi , dīpabhāsāya saṇṭhitā … pe …
Kumārakassapenā haṃ , therena thiracetasā ;
Saddhammaṭṭhitikāmena , sakkaccaṃ abhiyācito … pe …
Taṃ bhāsaṃ ativitthāra , gatañca vacanakkamaṃ ;
Pahāyāropayitvāna , tantibhāsaṃ manoramaṃ .
Gāthānaṃ byañjanapadaṃ , yaṃ tattha na vibhāvitaṃ ;
Kevalaṃ taṃ vibhāvetvā , sesaṃ tameva atthato .
Bhāsantarena bhāsissan ’’ ti [ dha . pa . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ]–
Nigamane ca vuttaṃ –
‘‘ Vihāre adhirājena , kāritamhi kataññunā ;
Pāsāde sirikūṭassa , rañño viharatā mayā ’’ ti [ dha . pa . aṭṭha .2. nigamanakathā ].
Ettha ca sirikūṭo nāma samantapāsādikānigamane siripāloti vutto mahānāmo yeva rājāti vadanti .
Evaṃ sati mahesiyā ānayanaṃ samādāpanamārabbha tena raññā dinne dhūmarakkhapabbatavihāre vasantena sā katāti veditabbā .
Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –
37-212.
‘‘ Lohadvāra-ralaggāma-koṭipassāvanavhaye ;
Tayo
M0.57 vihāre kāretvā , bhikkhūnaṃ abhayuttare . 213.
Vihāraṃ kārayitvāna , dhūmarakkhamhi pabbate ;
Mahesiyā ’ nayenā ’ dā , bhikkhūnaṃ theravādinan ’’ ti .
Tassa pana rañño kāle sā niṭṭhāpitāti na sakkā gahetuṃ .
Tassa hi rañño ekavīsatimavasse samantapāsādikaṃ niṭṭhāpesi .
So ca rājā dvāvīsatimavasse divaṅgato .
Etthantare sādhikaekavassena ‘‘ catasso ca āgamaṭṭhakathāyo tisso ca abhidhammaṭṭhakathāyo ayañca dhammapadaṭṭhakathā ’’ ti sabbā etā na sakkā niṭṭhāpetunti .