Issues
Visuddhimagga nidānakathā

Vimuttimaggapakaraṇaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Vimuttimaggapakaraṇaṃ

Ko so vimuttimaggo nāma ?
Visuddhimaggo viya sīlasamādhipaññānaṃ visuṃ visuṃ vibhajitvā dīpako eko paṭipattigantho .
Tattha hi –
‘‘ Sīlaṃ samādhi paññā ca , vimutti ca anuttarā ;
Anubuddhā ime dhammā , gotamena yasassinā ’’ ti [ dī . ni .2.186; a . ni .4.1]–
ImaṃM0.41 gāthaṃ paṭhamaṃ dassetvā tadatthavaṇṇanāvasena sīlasamādhipaññāvimuttiyo visuṃ visuṃ vibhajitvā dīpitā .
So pana gantho idāni cinaraṭṭhe yeva diṭṭho , cinabhāsāya ca parivattito ( 1048-bu-va ) saṅghapālena nāma bhikkhunā .
Kena pana so kuto ca tattha ānītoti na pākaṭametaṃ .
Tassa pana saṅghapālassa ācariyo guṇabhadro nāma mahāyāniko bhikkhu majjhimaindiyadesiko , so indiyaraṭṭhato cinaraṭṭhaṃ gacchanto paṭhamaṃ sīhaḷadīpaṃ gantvā tato ( 978-bu-va ) cinaraṭṭhaṃ gato .
Tadā so tena ānīto bhaveyya [ vimuttimagga , visuddhimagga ].
Tasmiñhi vimuttimagge pubbāciṇṇanidānadassanaṃ dhātunidānadassanañca yatheva visuddhimagge ekaccevādo , tathevāgataṃ .
Dosanidānadassane pana ‘‘ semhādhiko rāgacarito , pittādhiko dosacarito , vātādhiko mohacarito .
Semhādhiko vā mohacarito , vātādhiko rāgacarito ’’ ti tiṇṇampi rāgadosamohānaṃ dosaniyamo vutto .
Ācariyabuddhaghosena diṭṭhavimuttimaggapotthake pana ‘‘ pittādhiko dosacarito ’’ ti pāṭho ūno bhaveyya .
Aññānipi bahūni visuddhimagge paṭikkhittāni tattha vimuttimagge gahetabbabhāvena dissanti .
Kathaṃ ?
Sīlaniddese (1,8- piṭṭhe )‘‘ aññe pana siraṭṭho sīlattho , sītalattho sīlatthoti evamādināpi nayenettha atthaṃ vaṇṇayantī ’’ ti paṭikkhitto atthopi tattha gahetabbabhāvena dissati .
Tathā dhutaṅganiddese (1,78- piṭṭhe )‘‘ yesampi kusalattikavinimuttaṃ dhutaṅgaṃ , tesaṃ atthato dhutaṅgameva natthi , asantaṃ kassa dhunanato dhutaṅgaṃ nāma bhavissati , dhutaguṇe samādāya vattatīti vacanavirodhopi ca nesaṃ āpajjati , tasmā taṃ na gahetabban ’’ ti paṭikkhittaṃ paññattidhutaṅga mpi tattha dissati .
Mahāṭīkāyaṃ (1-104) pana ‘‘ yesanti abhayagirivāsike sandhāyāha , te hi dhutaṅgaṃ nāma paññattīti vadantī ’’ ti vaṇṇitaṃ .
Tathā pathavīkasiṇaniddese (1,144)‘‘ paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro , upekkhānubrūhanā nāma appanā , sampahaṃsanā nāmaM0.42 paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayantī ’’ tiādinā paṭikkhittaekevādopi tattha dissati .
Mahāṭīkāyaṃ (1,172) pana ‘‘ eketi abhayagirivāsino ’’ ti vaṇṇitaṃ .
Tathā khandhaniddese (2,80- piṭṭhe )‘‘ balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpan ’’ ti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā porāṇaṭṭhakathāyaṃ tesaṃ paṭikkhittabhāvo pakāsito .
Mahāṭīkāyaṃ ‘‘ ekaccānanti abhayagirivāsīnan ’’ ti vaṇṇitaṃ .
Tesu jātirūpaṃ middharūpañca vimuttimagge dassitaṃ .
Na kevalaṃ dassanamattameva , atha kho middharūpassa atthibhāvopi ‘‘ middhaṃ nāma tividhaṃ āhārajaṃ utujaṃ cittajañcāti .
Tesu cittajameva nīvaraṇaṃ hoti , sesā pana dve arahatopi bhaveyyun ’’ tiādinā sādhito .
Ettāvatā ca vimuttimagge visuddhimaggena asamānatthānaṃ vuttabhāvo ca abhayagirivāsīhi tassa ganthassa paṭiggahitabhāvo ca sakkā ñātuṃ .
Aññānipi pana īdisāni asamānavacanāni bahūni tattha saṃvijjantiyeva , tāni pana sabbāni na sakkā idha dassetuṃ .
Yebhuyyena panassa karaṇappakāro visuddhimaggassa viya hoti .
Yā yā hi pāḷi abhidhammavibhaṅgato vā paṭisambhidāmaggato vā aññasuttantehi vā ānetvā sādhakabhāvena visuddhimagge dassiyati , tatthapi sā sā pāḷi yebhuyyena dissateva .
Tāsu kañcimattaṃ uddharitvā anuminanatthāya dassayissāma .
Yā visuddhimagge (1,47- piṭṭhe )‘‘ pañca sīlāni pāṇātipātassa pahānaṃ sīlan ’’ tiādikā paṭisambhidāmaggapāḷi dassitā , sā vimuttimaggepi dissateva .
Yañca visuddhimagge (1,137- piṭṭhe )‘‘ samādhi kāmacchandassa paṭipakkho … pe … vicāro vicikicchāyā ’’ ti vacanaṃ peṭake vuttanti dassitaṃ , tañca tatthapi tatheva dassetvā ‘‘ tipeṭake vuttan ’’ ti niddiṭṭhaṃ .
Tipeṭaketi nāmañca peṭakopadesameva sandhāya vuttaṃ bhaveyya .
Tattha hi vivicceva kāmehīti pāṭhasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ alobhassa pāripūriyā kāmehi viveko sampajjati , adosassa .
Amohassa pāripūriyā akusalehi dhammehi vivekoM0.43 sampajjatī ’’ ti pāṭhassa tipeṭake vuttabhāvo dassito .
So ca pāṭho peṭakopadese (262- piṭṭhe )‘‘ tattha alobhassa pāripūriyā vivitto hoti kāmehī ’’ tiādinā dissati .
Yathā ca visuddhimagge (1,258- piṭṭhe )‘‘ ayampi kho bhikkhave ānāpānassatisamādhi bhāvito ’’ tiādikā pāḷi mahāvaggasaṃyuttakato ānetvā dassitā , tatheva tatthapi .
Yathā ca visuddhimagge (1,272- piṭṭhe )‘‘ assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ’’ tiādi pāḷi ca (1,273- piṭṭhe ) kakacūpamapāḷi ca paṭisambhidāmaggato ānetvā dassitā , tatheva tatthapi .
Yathā ca visuddhimagge (2,69- piṭṭhe )‘‘ katamā cintāmayā paññā ’’ tiādikā ca pāḷi ‘‘ tattha katamaṃ āyakosallan ’’ tiādikā ca pāḷi (2,71- piṭṭhe )‘‘ dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ tiādikā ca pāḷi abhidhammavibhaṅgato ānetvā dassitā , tatheva tatthapi .
Sabbāpi ca tattha vuttā ekavidhaduvidhādipaññāpabhedakathā visuddhimagge vuttakathāya yebhuyyena samānāyeva .
‘‘ Yena cakkhupasādena , rūpāni manupassati ;
Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ , ūkāsirasamūpaman ’’ ti [ visuddhi .2.436; dha . sa . aṭṭha .596]–
Ayampi gāthā vimuttimaggepi āyasmatā sāriputtattherena bhāsitabhāveneva dassitā .
Ūkāsirasamūpaman ti padaṃ pana ūkāsamūpaman ti tattha dissati , tañca paramparalekhakānaṃ pamādalekhamattameva siyā .
Catūsu saccesu visuddhimagge viya vacanatthato lakkhaṇato anūnādhikato kamato antogadhānaṃ pabhedato upamāto ca vinicchayo dassito , so ca yebhuyyena visuddhimaggena [ visuddhi .2.530] samānoyeva .
Yathā ca visuddhimagge (2,242-245) sammasanañāṇakathāyaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ atītādiekādasavidhena ca aniccādilakkhaṇattayena ca visuṃ visuṃ sammasananayo dassito , tatheva tatthapi .
Cakkhādijarāmaraṇapariyosānesu pana dhammesu dhammavicārapariyosānānaṃ saṭṭhiyā eva dhammānaṃ aniccādilakkhaṇattayena sammasananayo tattha dassito .
VisuddhimaggeM0.44 pana diṭṭhivisuddhiniddese (2,230-232- piṭṭhesu ) vuttā ‘‘ yamakaṃ nāmarūpañca … pe … ubho bhijjanti paccayā ’’ ti gāthā ca ,‘‘ na cakkhuto jāyare ’’ tiādikā cha gāthāyo ca ,‘‘ na sakena balena jāyare ’’ tiādikā cha gāthāyo ca vimuttimagge bhaṅgānupassanāñāṇakathāyaṃ dassitā .
Tāsu appamattakoyeva pāṭhabhedo dissati .
Visuddhimagge (2,261-2- piṭṭhesu ) arūpasattakesu ariyavaṃsakathānayena vutto kalāpato ca yamakato ca sammasananayo vimuttimagge ettheva bhaṅgānupassanāñāṇakathāyaṃ dassito .
Vimuttimagge buddhānussatikathāyaṃ lokavidūti padassa atthavaṇṇanāyaṃ sattalokasaṅkhāralokavasena dveyeva lokā dassitā , na pana okāsaloko yathā visuddhimagge (1,199-200- piṭṭhesu ).
Ettāvatā ca vimuttimaggo nāma gantho kīdisoti sakkā anuminituṃ .
So pana yathā na mahāvihāravāsīnaṃ gantho hoti , evaṃ mahāyānikānampi na hotiyeva theravādapiṭakameva nissāya katabhāvato .
Yasmā pana tattha na kiñcipi sīhaḷadīpikaṃ nāmaṃ vā theravādo vā dissati , tasmā so sīhaḷadīpe kataganthopi na hoti .
Indiyaraṭṭhikaṃ pana nāmañca vohāro ca tattha bahūsu ṭhānesu dissati , tasmā indiyaraṭṭhe kataganthova bhaveyya .
Yasmā cassa peṭakopadesaṃ nissitabhāvo bahūsu ṭhānesu dissati , visesato pana middharūpassa atthibhāvo ca , arahatopi tassa atthibhāvo ca tameva nissāya dassīyati , paṭisambhidāmaggagaṇṭhipade ca peṭaketi padassa [ paṭi . ma . aṭṭha .1.1.36] atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘ suttantapiṭakatthāya aṭṭhakathā peṭakaṃ mahisāsakānaṃ gantho ’’ ti vaṇṇito .
Tasmā eso vimuttimaggo mahisāsakanikāyikena kato bhaveyyāti amhākaṃ mati .