Patañjalivādavicāraṇā
3. Atha tena ‘‘ pātañjalīmataṃ parivattetī ’’ ti vacanampi evaṃ vicāritaṃ .
( Ka )‘‘ buddhaghoso patañjalissa vā aññesaṃ vā uttaraindiyaraṭṭhikānaṃ vādaṃ appakameva aññāsi .
Patañjalivādesu hi aṇimā laghimāti idameva dvayaṃ dassesi [ visuddhi .1.144] tatuttari yogasuttaṃ ajānanto , patañjalivādassa ca tuletvā dīpanā tassa ganthesu na dissati , patañjalinā katapakaraṇañca patañjalīti nāmamattampi ca tattha dīpitaṃ natthi .
Visuddhimagge pana paññābhūminiddese ‘ pakativādīnaṃ pakati viyā ’ ti [ visuddhi .2.584] pakativāda ( saṃkhyāvāda ) nāmamattaṃ pakāsitaṃ , tattheva ca ‘ paṭiññā hetūtiādīsu hi loke vacanāvayavo
M0.13 hetūti vuccatī ’ ti [ visuddhi .2.595] udāharitaṃ , tena ñāyati ‘ buddhaghoso indiyatakkanayadīpake ñāyaganthasmiṃ kiñci mūlabhāgamattaṃ aparipuṇṇaṃ jānātī ’ ti ’’.Taṃ pana sabbampi kevalaṃ ācariyassa abbhācikkhaṇamattameva .
Atigambhīrassa hi atigarukātabbassa suparisuddhassa piṭakattayassa atthasaṃvaṇṇanaṃ karontena suparisuddhoyeva pāḷinayo ca aṭṭhakathānayo ca porāṇatheravādā cāti īdisāyeva atthā pakāsetabbā , yaṃ vā pana atthasaṃvaṇṇanāya upakārakaṃ saddavinicchayapaṭisaṃyuttaṃ lokiyaganthavacanaṃ , tadeva ca yathārahaṃ pakāsetabbaṃ , na pana anupakārānipi taṃtaṃganthatakkattunāmāni ca , tehi vuttavacanāni ca bahūni , na ca tesaṃ appakāsanena ‘‘ na te aṭṭhakathācariyo jānātī ’’ ti vattabbo .
Yadi hi yaṃ yaṃ lokiyaganthaṃ attanā jānāti , taṃ sabbaṃ anupakārampi attano aṭṭhakathāyamānetvā pakāseyya , ativitthārā ca sā bhaveyya aparisuddhā ca asammānitā ca sāsanikaviññūhīti ācariyena patañjalivādādayo na vitthārena pakāsitāti ñātabbaṃ , aññadatthu yehi yehi lokiyaganthehi kiñci kiñci ācariyena ānetvā pakāsitaṃ , te te ca ganthā , aññepi ca tādisā ācariyena ñātātveva jānitabbā viññūhi , yathā samuddassa ekadesaṃ disvā sabbopi samuddo edisoti ñāyati .
Ācariyo pana yattha yattha vedapaṭisaṃyuttavacanāni āgatāni , tattha tattha vedaganthehipi kiñci kiñci ānetvā pakāsesiyeva .
Tathā hi ācariyena sumaṅgalavilāsiniyaṃ nāma dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ Tiṇṇaṃ vedānan ti iruvedayajuvedasāmavedānan ’’ ti [ dī . ni . aṭṭha .1.256] ca ,
‘‘ Itihāsapañcamānan ti athabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā , tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānan ’’ ti [ dī . ni . aṭṭha .1.256] ca ,
‘‘ Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo ’’ ti [ dī . ni . aṭṭha .1.170-172] ca ,
‘‘ Aggihoman ti
M0.14 evarūpena dārunā evaṃ hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ .Dabbihomādīnipi aggihomāneva , evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttānī ’’ ti [ dī . ni . aṭṭha .1.21] ca ,
‘‘ Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ , vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahoman ’’ ti [ dī . ni . aṭṭha .1.21] ca –
Evamādinā vedapaṭisaṃyuttavacanāni vedaganthānurūpato vaṇṇitāni .
Tāni ca porāṇaṭṭhakathāto bhāsāparivattanavasena vuttānipi bhaveyyuṃ , vedaganthesu pana akovidena yāthāvato bhāsāparivattanaṃ kātumpi na sukarameva , tasmā ācariyassa vedaganthesu kovidabhāvopi pākaṭoyeva .
Evaṃ vedaganthesu ca tadaññalokiyaganthesu ca sukovidasseva samānassa tesaṃ vitthārato appakāsanaṃ yathāvuttakāraṇenevāti veditabbaṃ .
Api ca ācariyo attano ganthārambheyeva –
‘‘ Tato ca bhāsantarameva hitvā ,
Vitthāramaggañca samāsayitvā ;
Vinicchayaṃ sabbamasesayitvā … pe …
Yasmā ayaṃ hessati vaṇṇanāpī ’’ ti [ pārā . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ] ca .
‘‘ Apanetvāna tatohaṃ , sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ ;
Tantinayānucchavikaṃ , āropetvā vigatadosaṃ .
Samayaṃ avilomento , therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ ;
Sunipuṇavinicchayānaṃ , mahāvihāre nivāsinaṃ ;
Hitvā punappunāgata-matthaṃ atthaṃ pakāsayissāmī ’’ ti [ dī . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ] ca–
Evaṃ porāṇaṭṭhakathānaṃ bhāsāparivattanasaṃkhipanavaseneva visesetvā abhinavaṭṭhakathāyo karissāmīti paṭiññaṃ katvā yathāpaṭiññātameva akāsi , na attano ñāṇappabhāvena visesetvātipi veditabbaṃ .
Tasmā aṭṭhakathāsu
M0.15 patañjalivādādīnaṃ vitthārato appakāsanamārabbha ‘‘ buddhaghoso patañjalivādādīni paripuṇṇaṃ na jānātī ’’ ti vacanaṃ kevalaṃ ācariyassa abbhācikkhaṇamattamevāti .