Vinayaṭṭhakathākaraṇaṃ
Ācariyo pana imaṃ visuddhimaggapakaraṇaṃ yathāvuttappakārena katvā aññāpi tipiṭakaṭṭhakathāyo anukkamena akāsi .
Kathaṃ ?
Samantapāsādikaṃ nāma vinayaṭṭhakathaṃ buddhasirittherena ajjhesito mahāvihārassa dakkhiṇabhāge padhānagharapariveṇe mahānigamassāmi no pāsāde vasanto akāsi .
Sā panesā siripāloti nāmantarassa mahānāma rañño vīsatimavasse ( 973-bu-va ) āraddhā ekavīsatimavasse ( 974-bu-va ) niṭṭhānappattā ahosi .
Tañca pana karonto mahāmahindattherenābhataṃ sīhaḷabhāsāya saṅkhataṃ mahāaṭṭhakathaṃ tassā sarīraṃ katvā mahāpaccarīkurundīsaṅkhepaandhakaṭṭhakathāhi ca gahetabbaṃ gahetvā sīhaḷadīpe yāva vasabharāja kālā pākaṭānaṃ porāṇa vinayadharamahātherānaṃ vinicchayabhūtaṃ theravādampi pakkhipitvā akāsi .
Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ –
‘‘ Saṃvaṇṇanaṃ tañca samārabhanto , tassā mahāaṭṭhakathaṃ sarīraṃ ;
Katvā mahāpaccariyaṃ tatheva , kurundināmādisu vissutāsu .
Vinicchayo
M0.47 aṭṭhakathāsu vutto , yo yuttamatthaṃ apariccajanto ;Tatopi antogadhatheravādaṃ , saṃvaṇṇanaṃ samma samārabhissan ’’ ti ca .
‘‘ Mahāmeghavanuyyāne , bhūmibhāge patiṭṭhito ;
Mahāvihāro yo satthu , mahābodhivibhūsito .
Yaṃ tassa dakkhiṇe bhāge , padhānagharamuttamaṃ ;
Sucicārittasīlena , bhikkhusaṅghena sevitaṃ .
Uḷārakulasambhūto , saṅghupaṭṭhāyako sadā ;
Anākulāya saddhāya , pasanno ratanattaye .
Mahānigamasāmīti , vissuto tattha kārayi ;
Cārupākārasañcitaṃ , yaṃ pāsādaṃ manoramaṃ .
Sandacchāyatarūpetaṃ , sampannasalilāsayaṃ ;
Vasatā tatra pāsāde , mahānigamasāmino .
Sucisīlasamācāraṃ , theraṃ buddhasirivhayaṃ ;
Yā uddisitvā āraddhā , iddhā vinayavaṇṇanā .
Pālayantassa sakalaṃ , laṅkādīpaṃ nirabbudaṃ ;
Rañño sirinivāsassa [ siriyā nivāsaṭṭhonabhūtassa siripālanāmakassa rañño ( vimati , antimaviṭṭhe )], siripāla yasassino .
Samavīsatime vasse , jayasaṃvacchare ayaṃ ;
Āraddhā ekavīsamhi , sampatte pariniṭṭhitā .
Upaddavākule loke , nirupaddavato ayaṃ ;
Ekasaṃvacchareneva , yathā niṭṭhaṃ upāgatā ’’ ti [ pari . aṭṭha . nigamanakathā ] ca .
Ayañca samantapāsādikā vinayaṭṭhakathā adhunā mudditachaṭṭhasaṅgītipotthakavasena sahassato upari aṭṭhapaṇṇāsādhikatisatamattapiṭṭhaparimāṇā (1358) hoti , tassā ca ekasaṃvaccharena niṭṭhāpitattaṃ upanidhāya catuvīsādhikasattasatamattapiṭṭhaparimāṇo (724) visuddhimaggopi antamaso chappañcamāsehi niṭṭhāpito bhaveyyāti sakkā ñātuṃ .
Tasmā yaṃ buddhaghosuppattiyaṃ mahāvaṃsavacanaṃ nissāya ‘‘ visuddhimaggo ācariyabuddhaghosena
M0.48 ekaratteneva tikkhattuṃ likhitvā niṭṭhāpito ’’ ti abhitthutivacanaṃ vuttaṃ , taṃ takkārakassa abhitthutimattamevāti veditabbaṃ .Nanu ca imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sumaṅgalavilāsiniyan ’’ tiādinā visesanāmavasena āgamaṭṭhakathānaṃ atideso dissati [ pārā . aṭṭha .1.15], kathamimissā tāhi paṭhamataraṃ katabhāvo veditabboti ?
Ācariyassa aṭṭhakathāsu aññamaññātidesato , vinayapiṭakassa garukātabbatarabhāvato , mahāvihāravāsīhi visesena garukatabhāvato , saṅgītikkamānurūpabhāvato , idheva paripuṇṇanidānakathāpakāsanato , nigamane ca paṭhamaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyo sutvā karaṇappakāsanato ṭhapetvā visuddhimaggaṃ ayameva paṭhamaṃ katāti veditabbā .
Visuddhimagge pana vinayaṭṭhakathāyanti vā vinayaṭṭhakathāsūti vā majjhimaṭṭhakathāsūti vā evaṃ sāmaññanāmavaseneva atideso dissati , na samantapāsādikādivisesanāmavasena .
Tasmāssa sabbapaṭhamaṃ katabhāvo pākaṭoyeva .
Āgamaṭṭhakathānaṃ idhātideso [ pārā . aṭṭha .1.15] imissāpi tatthāti [ dī . ni . aṭṭha .1.8] evaṃ aññamaññātideso pana ācariyassa manasā suvavatthitavasena vā sakkā bhavituṃ , apubbācarimapariniṭṭhāpanena vā .
Kathaṃ ?
Ācariyena hi visuddhimaggaṃ sabbaso niṭṭhāpetvā samantapāsādikādiṃ ekekamaṭṭhakathaṃ karonteneva yattha yattha atthavaṇṇanā vitthārato aññaṭṭhakathāsu pakāsetabbā hoti , tattha tattha ‘‘ imasmiṃ nāma ṭhāne kathessāmī ’’ ti manasā suvavatthitaṃ vavatthapetvā tañca atidisitvā yathāvavatthitaṭhānappattakāle taṃ vitthārato kathentena tā katā vā bhaveyyuṃ .
Ekekissāya vā niṭṭhānāsannappattakāle taṃ ṭhapetvā aññañca aññañca tathā katvā sabbāpi apubbācarimaṃ pariniṭṭhāpitā bhaveyyunti evaṃ dvinnaṃ pakārānamaññataravasena ācariyassāṭṭhakathāsu aññamaññātideso hotīti veditabbanti .