Brāhmaṇakulavicāraṇā
2. Atha ‘‘ brāhmaṇamāṇavo ’’ ti padampi tena evaṃ vicāritaṃ –
( Ka )‘‘ buddhaghoso ‘ brāhmaṇakulajāto ’ ti na sakkā gahetuṃ .
Kasmā vedakālato paṭṭhāya yāvajjatanā sabbepi brāhmaṇā
Brāhmaṇosya mukhamāsīdi , bāhū rājanya ?
Kata ?
;
Ūrū tadasya yada vagya ?
, Padbhyāṃ gūdro ajāyatā ’’ ti [ iruveda ,10- maṇḍala ,90; tathā athava 6 veda 19,6,6].
Imaṃ purisasuttaṃ nāma mantaṃ jānantīti saddahiyā .
Ayaṃ panassā attho –
‘ brāhmaṇo assa ( brahmuno ) mukhaṃ āsi .
Bāhū rājañño kato , khattiyā assa bāhūti vuttaṃ hoti .
Yo vesso , so assa ūrū .
Suddo assa pādehi ajāyī ’ ti .
Buddhaghoso pana ‘ paṇḍitabrāhmaṇo ’ ti ñātopi taṃ gāthaṃ na aññāsi .
Tathā hi tena bandhupādāpaccāti padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘ tesaṃ kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā , khattiyā urato , vessā nābhito , suddā jāṇuto , samaṇā piṭṭhipādato ’ ti [ dī . ni . aṭṭha .1.263; ma . ni . aṭṭha .1.508] tissā vedagāthāya asamānattho vaṇṇito ’’ ti .
Ayaṃ panettha anuvicāraṇā – yadi ca taṃkālikānampi brāhmaṇānaṃ laddhi tatheva bhaveyya yathā etissaṃ gāthāyaṃ vuttā , sā catthavaṇṇanā ācariyassa matimattā .
Evaṃ sati sā vicāraṇā yuttā bhaveyya .
Etissaṃ pana gāthāyaṃ ‘‘ brāhmaṇosya mukhamāsīdi ’’ ti paṭhamapādena ‘‘ brāhmaṇā brahmuno mukhato jātā ’’ ti attho ujukato na labbhati .
Buddhakāle pana brāhmaṇānaṃ laddhi ‘‘ brāhmaṇā brahmuno mukhato jātā ’’ ti evameva ahosīti pākaṭoyevāyamattho .
Tathā hi dīghanikāye pāthikavagge aggaññasutte (3,67)–
‘‘ Dissanti kho pana vāseṭṭha brāhmaṇānaṃ brāhmaṇiyo utuniyopi gabbhiniyopi vijāyamānāpi pāyamānāpi .
Te ca brāhmaṇā
M0.1 0 yonijāva samānā evamāhaṃsu – brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo , hīnā aññe vaṇṇā .Brāhmaṇova sukko vaṇṇo , kaṇhā aññe vaṇṇā .
Brāhmaṇāva sujjhanti , no abrāhmaṇā .
Brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādāti .
Te brahmānañceva abbhācikkhanti , musā ca bhāsanti , bahuñca apuññaṃ pasavantī ’’ ti –
Bhagavatā mahākāruṇikena vāseṭṭhabhāradvājānaṃ brāhmaṇamāṇavakānaṃ bhāsitaṃ , tehi ca taṃ abhinanditaṃ .
Te pana dvepi māṇavakā jātivasena parisuddhabrāhmaṇā ceva honti tiṇṇampi vedānaṃ pāraguno ca .
Tasmā ‘‘ brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā ’’ ti vacanassa taṃkālikānaṃ brāhmaṇānaṃ laddhivasena vuttabhāvo pākaṭoyeva .
Yathā cetaṃ , evaṃ ‘‘ khattiyā urato , vessā nābhito , suddā jāṇuto , samaṇā piṭṭhipādato ’’ ti vacanampi ‘‘ taṃkālikabrāhmaṇānaṃ laddhiññūhi porāṇaṭṭhakathācariyehi vuttan ’’ ti saddahitvā ācariyabuddhaghosena taṃ sabbaṃ porāṇaṭṭhakathāto bhāsāparivattanamattena visesetvā pakāsitaṃ bhaveyya .
Tasmā tāyapi vedagāthāya ācariyassa abrāhmaṇabhāvasādhanaṃ anupapannamevāti .
( Kha ) punapi tena ācariyabuddhaghosattherassa abrāhmaṇabhāvasādhanatthaṃ dutiyampi kāraṇaṃ evamāhaṭaṃ –
‘‘ Brāhmaṇaganthesu gabbhaghātavācakaṃ bhrūnahāti padaṃ pāḷiyaṃ bhūnahu ( bhūnahano ) iti dissati .
Māgaṇḍiyasutte bhariyāya methunasaṃvāsābhāvena uppajjanārahagabbhassa nāsakattaṃ sandhāya māgaṇḍiyo paribbājako bhagavantaṃ ‘ bhūnahu ( bhūnahano ) samaṇo gotamo ’ ti [ ma . ni .2.207 ādayo ] āha .
Taṃ buddhaghoso na jānātīti pākaṭoyeva tadatthasaṃvaṇṇanāya .
Tattha hi tena bhūnahunoti ( bhūnahanassā ) padaṃ ‘ hatavaḍḍhino mariyādakārakassā ’ ti [ ma . ni . aṭṭha .2.207] vaṇṇitan ’’ ti .
Tampi ayuttameva .
Na hi māgaṇḍiyena phoṭṭhabbārammaṇāparibhogamattameva sandhāya bhūnahubhāvo vutto , atha kho channampi lokāmisārammaṇānaṃ aparibhogaṃ sandhāya vutto .
Tasmiñhi sutte –
‘‘ Cakkhuṃ
M0.11 kho māgaṇḍiya rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ , taṃ tathāgatassa dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ , tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti , idaṃ nu te etaṃ māgaṇḍiya sandhāya bhāsitaṃ ‘ bhūnahu samaṇo gotamo ’ ti .Etadeva kho pana me bho gotama sandhāya bhāsitaṃ ‘ bhūnahu samaṇo gotamo ’ ti .
Taṃ kissa hetu , evañhi no sutte ocaratīti … pe … mano kho māgaṇḍiya dhammārāmo dhammarato dhammasammudito , so tathāgatassa danto gutto rakkhito saṃvuto , tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti , idaṃ nu te etaṃ māgaṇḍiya sandhāya bhāsitaṃ ‘ bhūnahu samaṇo gotamo ’ ti .
Etadeva kho pana me bho gotama sandhāya bhāsitaṃ ‘ bhūnahu samaṇo gotamo ’ ti .
Taṃ kissa hetu , evañhi no sutte ocaratī ’’ ti [ ma . ni .2.207 ādayo ].
Evaṃ bhagavato ca anuyogo māgaṇḍiyassa ca paṭiññā āgatā .
Ettha hi methunappaṭisevanavasena phoṭṭhabbārammaṇaparibhogahetu eva gabbhapatiṭṭhānaṃ sambhavatīti tadaparibhogameva sandhāya ‘‘ bhūnahū ’’ ti vattuṃ arahati , tadaññesaṃ pana pañcannaṃ rūpādiārammaṇānaṃ , tatthāpi visesato dhammārammaṇassa suddhamanoviññāṇena paribhogahetu natthi kiñci gabbhapatiṭṭhānanti tesaṃ aparibhogaṃ sandhāya bhūnahūti vattuṃ na arahatiyeva , māgaṇḍiyena pana sabbānipi tāni sandhāya vuttabhāvo paṭiññāto , kāraṇañcassa dassitaṃ ‘‘ evañhi no sutte ocaratī ’’ ti .
Tasmā kiñcāpi dāni brāhmaṇaganthesu bhūnahu- ( bhrūnahā ) saddo gabbhaghātanatthe dissati , māgaṇḍiyasutte paneso attho na yujjatīti ācariyena ‘‘ hatavaḍḍhi mariyādakārako ’’ ti ayamevattho porāṇaṭṭhakathāya bhāsāparivattanavasena pakāsitoti veditabbo .
( Ga ) punapi tena ‘‘ idampana buddhaghosassa abrāhmaṇabhāvasādhakaṃ pacchimakāraṇaṃ , so hi visuddhimagge sīlaniddese (1,31) brāhmaṇānaṃ parihāsaṃ karonto ‘ evaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanena purāṇañca jighacchāvedanaṃ paṭihaṅkhāmi , navañca vedanaṃ aparimitabhojanapaccayaṃ āharahatthaka alaṃsāṭaka tatravaṭṭaka kākamāsaka bhuttavamitakabrāhmaṇānaṃ aññataro
M0.12 viya na uppādessāmīti paṭisevatī ’ ti āha .Idaṃ pana ekassa bhinnabrāhmaṇaladdhikassāpi vacanaṃ siyāti tadeva daḷhakāraṇaṃ katvā na sakkā ‘ buddhaghoso abrāhmaṇo ’ ti vattun ’’ ti tatiyaṃ kāraṇaṃ vuttaṃ .
Taṃ pana atisaṃvejanīyavacanameva .
Na hetaṃ ācariyena brāhmaṇānaṃ parihāsaṃ kātukāmena vuttaṃ , na ca taṃ parihāsavacanena saṃyojetabbaṭṭhānaṃ , aññadatthu yathābhūtamatthaṃ dassetvā sabrahmacārīnaṃ ovādānusāsanidānavasena vattabbaṭṭhānaṃ , tathāyeva ca ācariyena vuttaṃ .
Tathā hi ye loke paradattūpajīvino samaṇā vā brāhmaṇā vā aññe vāpi ca puggalā , te paccavekkhaṇañāṇarahitā asaṃvare ṭhitā kadāci atipaṇītaṃ rasaṃ pahūtaṃ laddhā aparimitampi bhuñjeyyuṃ , visesato pana brāhmaṇā lokikavatthuvasena ca , jātakādisāsanikavatthuvasena ca tādisā ahesunti pākaṭā .
Imasmiñhi loke vassasatasahassehi vā vassakoṭīhi vā aparicchinnaddhāne ko sakkā vattuṃ ‘‘ nedisā bhūtapubbā ’’ ti .
Tasmā tādisehi viya na aparimitabhojanehi bhavitabbanti ovādānusāsanidānavaseneva vuttaṃ .
Tadevaṃ atthasaṃhitampi samānaṃ ayonisomanasikaroto anatthameva jātaṃ , yathā sabhariyassa māgaṇḍiyabrāhmaṇassa anāgāmimaggaphalatthāyapi desitā gāthā [ dha . pa . aṭṭha .1. sāmāvatīvatthu ] tesaṃ dhītuyā anatthāya saṃvattatīti saṃvegoyevettha brūhetabboti .