Abhidhammaṭṭhakathākaraṇaṃ
Aṭṭhasāliniṃ pana sammohavinodani ñca dhātukathādi pañcapakaraṇassa aṭṭhakathañcāti tisso abhidhammaṭṭhakathāyo attanā sadisanāmena sotatthakīganthakārakena buddhaghosa bhikkhunā āyācito akāsi .
Vuttañhetaṃ tāsu –
‘‘ Visuddhācārasīlena , nipuṇāmalabuddhinā ;
Bhikkhunā buddhaghosena , sakkaccaṃ abhiyācito ’’ ti [ dha . sa . aṭṭha . ganthārambhakathā ] ca .
‘‘ Buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā
Ayaṃ aṭṭhasālinī nāma dhammasaṅgahaṭṭhakathā ’’ ti [ dha . sa . aṭṭha . nigamanakathā ] ca .
‘‘ Atthappakāsanatthaṃ , tassāhaṃ yācito ṭhitaguṇena ;
Yatinā adandhagatinā , subuddhinā buddhaghosena .
Yaṃ ārabhiṃ racayituṃ , aṭṭhakathaṃ sunipuṇesu atthesu ;
Sammohavinodanato , sammohavinodaniṃ nāmā ’’ ti [ vibha . aṭṭha . nigamanakathā ] ca .
‘‘ Buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā
Ayaṃ sammohavinodanī nāma vibhaṅgaṭṭhakathā ’’ ti [ vibha . aṭṭha . nigamanakathā ] ca .
Imāsu pana tīsu pañcapakaraṇaṭṭhakathāya nāmaviseso natthi āyācako ca na pakāsito , kevalaṃ attano saddhāya eva sañcoditena ācariyabuddhaghosena sā katā viya dissati .
Vuttañhetaṃ tassā nigamane –
‘‘ Kusalādidhammabhedaṃ ,
M0.52 nissāya nayehi vividhagaṇanehi ;Vitthārento sattama-mabhidhammappakaraṇaṃ satthā .
Suvihitasanniṭṭhāno , paṭṭhānaṃ nāma yaṃ pakāsesi ;
Saddhāya samāraddhā , yā aṭṭhakathā mayā tassāti ca .
‘‘ Ettāvatā
Sattappakaraṇaṃ nātho , abhidhammamadesayi ;
Devātidevo devānaṃ , devalokamhi yaṃ pure ;
Tassa aṭṭhakathā esā , sakalassā pi niṭṭhitā ’’ ti [ paṭṭhā . aṭṭha .19-24.1] ca .
‘‘ Buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā
Ayaṃ sakalassa pi abhidhammapiṭakassa aṭṭhakathā ’’ ti [ paṭṭhā . aṭṭha .19-24.1] ca .
Ekacce pana ādhunikā therā ‘‘ abhidhammaṭṭhakathāyo ācariyabuddhaghosena yācito saṅghapālabuddhamittajotipālādīnaṃ aññataro thero akāsī ’’ ti vadanti .
Ayañca nesaṃ vicāraṇā , aṭṭhasālinīsammohavinodanīsu ‘‘ tā buddhaghosena yācito akāsī ’’ ti ganthakārena vuttaṃ .
Tena ñāyati ‘‘ takkārako añño , ācariyabuddhaghoso pana tāsu yācakapuggaloyevā ’’ ti .
Āgamaṭṭhakathāsu ca ācariyabuddhaghosena –
‘‘ Sīlakathā dhutadhammā , kammaṭṭhānāni ceva sabbāni … pe …
Iti pana sabbaṃ yasmā , visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ ;
Vuttaṃ tasmā bhiyyo , na taṃ idha vicārayissāmī ’’ ti [ dī . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ]–
Evaṃ sīlakathādīnaṃ attanā eva visuddhimagge vuttabhāvo mayā tipadena pakāsito .
Aṭṭhasāliniyaṃ pana –
‘‘ Kammaṭṭhānāni sabbāni , cariyābhiññā vipassanā ;
Visuddhimagge panidaṃ , yasmā sabbaṃ pakāsitan ’’ ti [ dha . sa . aṭṭha . ganthārambhakathā ]–
Evaṃ mayāti kattupadena vinā vuttaṃ .
Tenāpi ñāyati ‘‘ visuddhimaggakārako añño , abhidhammaṭṭhakathākārako añño ’’ ti .
Kiñcāpi abhidhammaṭṭhakathāsu abhiyācako buddhaghoso bhikkhunāti ca yatināti ca
M0.53 imeheva sāmaññaguṇapadehi vutto na therenāti sagāravaguṇapadena , tathāpi so ‘‘ visuddhācārasīlena nipuṇāmalabuddhinā ’’ ti ca ,‘‘ adandhagatinā subuddhinā ’’ ti ca imehi adhikaguṇapadehi thomitattā ‘‘ visuddhimaggādikārako ācariyabuddhaghosoyevā ’’ ti sakkā gahetuṃ .So hi upasampannakālatoyeva paṭṭhāya ganthakovido pariyattivisāradaguṇasampanno , tasmiñca kāle ūnadasavasso bhaveyya , tasmā therenāti na vuttoti sakkā gahetunti .
Taṃ pana tesaṃ ativicāraṇamattameva .
Na hi ācariyabuddhaghosatthero ‘‘ tasmiṃ kāle ūnadasavasso ’’ ti sakkā gahetuṃ , visuddhimagganigamanepi ‘‘ buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therenā ’’ ti vacanato , na ca ‘‘ visuddhācārasīlena , nipuṇāmalabuddhinā ’’ ti vā ,‘‘ adandhagatinā subuddhinā ’’ ti vā ettakeheva dvīhi dvīhi guṇapadehi thomanena suthomito hoti , aññadatthu ‘‘ nippabhīkatakhajjoto samudeti divākaro ’’ ti thomanaṃ viya hoti .
Nanu ācariyena attano ganthanigamanesu –
‘‘ Paramavisuddhasaddhābaddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattibhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇenā ’’ tiādinā –
Attano anucchavikāni guṇapadāni pakāsitāni , soyeva ca porāṇasīhaḷaṭṭhakathāyo saṅkhipitvā abhinavasaṅgahaṭṭhakathānaṃ ādikattā pubbaṅgamo , aññe pana abhinavaṭṭhakathākārā tasseva anuvattitvā avasesamekaṃ vā dve vā aṭṭhakathāyo akaṃsu .
Abhidhammaṭṭhakathāsu ca yo yo attho visuddhimagge vutto , so so yathānuppattaṭṭhāne tato gahetvā tatheva vutto .
Visesato pana paṭiccasamuppādavibhaṅgakhandhāyatanadhātusaccavibhaṅgavaṇṇanāsu jhānakathāvaṇṇanāsu ca ayamattho ativiya pākaṭo , yopi ca tattha appako katipayamatto visuddhimaggena visadiso saṃvaṇṇanābhedo dissati , sopi ābhidhammikānaṃ matānusārena yathā porāṇaṭṭhakathāyaṃ vutto , tatheva vuttoti veditabbo .
Yathā ca aṭṭhasāliniyaṃ samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya atideso
M0.54 dissati [ dha . sa . aṭṭha .1 akusalakammapathakathā ], tatheva samantapāsādikāyampi aṭṭhasāliniyā atideso dissateva [ pārā . aṭṭha .1.11;].Yadi ca aṭṭhasālinī aññena katā bhaveyya , kathaṃ tāsu aññamaññātideso sakkā kātuṃ .
Tasmā abhidhammaṭṭhakathāsu abhiyācako buddhaghoso ācariyena samānanāmo cūḷabuddhaghosoti yāvajjatanā ācariyaparamparāya gahito sotattha kīganthakārako aññoyeva , na ācariyamahābuddhaghosatthero .
Teneva tattha vuttaṃ ‘‘ bhikkhunā ’’ ti ca ‘‘ yatinā ’’ ti ca .
Yadi pana ettakena niṭṭhaṃ na gaccheyya , evampi vicāretabbaṃ – kinnu kho saṅghapālādayo therā visuddhimaggādīnaṃ karaṇatthāya ācariyabuddhaghosattheraṃ āyācamānā attanā samatthataroti saddahantā āyācanti udāhu asaddahantāti ?
Saddahantāyeva āyācantīti pākaṭoyevāyamattho .
Tathā ca sati ācariyabuddhaghosatthero sayaṃ aññehi samatthatarova samāno kasmā aññaṃ āyāceyya .
Na hi saddhāsampannassa thāmasampannassa yobbanasampannassa ācariyassa sundarataraṃ abhidhammaṭṭhakathaṃ kātuṃ bhāriyaṃ bhavissati .
Abhidhammaṭṭhakathāsu ca vuttavacanāni visuddhimaggaāgamaṭṭhakathāsu vuttasaṃvaṇṇanāvacanehi ekākārāneva honti .
Yadi ca abhidhammaṭṭhakathaṃ añño kareyya , kathamapi tāhi vacanākārassa visadisatā bhaveyya eva .
Etāsaṃ nigamane ca dassitena ‘‘ buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ’’ ti vacanena ‘‘ ācariyabuddhaghosena katā ’’ tveva pākaṭā honti , na aññenāti .
Yepi ‘‘ aññena katā ’’ ti vadanti , tepi ‘‘ iminā nāma therenā ’’ ti ekaṃsato dassetuṃ na sakkonti , tathā dassetuñca lesamattampi sādhakavacanaṃ na dissati .
Tasmā abhidhammaṭṭhakathāyopi idāni ācariyehi cūḷabuddhaghosoti voharitena buddhaghosena nāma bhikkhunāyācito visuddhimaggavinayāgamaṭṭhakathānaṃ kārako ācariyamahābuddhaghosatthero yeva akāsīti niṭṭhamettha gantabbanti .
Yaṃ pana mahāvaṃse ‘‘ ācariyabuddhaghoso sīhaḷadīpāgamanato pubbe jambudīpe vasanakāleyeva aṭṭhasāliniṃ akāsī ’’ ti adhippāyena –
225.‘‘ Dhammasaṅgaṇiyākāsi , kacchaṃ so aṭṭhasālinin ’’ ti –
Vuttaṃ ,
M0.55 taṃ idāni dissamānāya aṭṭhasāliniyā na sameti .Tattha hi ganthārambheyeva visuddhimaggaṃ atidisitvā pacchāpi so ca , samantapāsādikā ca bahūsu ṭhānesu atidisīyanti .
Tasmā tassā ācariyena sīhaḷadīpaṃ patvā visuddhimaggañceva samantapāsādikañca katvā pacchāyeva katabhāvo ativiya pākaṭoti .