Dakkhiṇaindiyaraṭṭhikabhāvayutti
Bahū pana ādhunikā vicakkhaṇā dhammānandādayo ‘‘ ācariyabuddhaghosatthero dakkhiṇaindiyaraṭṭhiko ’’ ti vadanti .
Ayaṃ panettha yutti , yebhuyyena hi aṭṭhakathāṭīkākārā therā dakkhiṇaindiyaraṭṭhikāyeva .
Tathā
M0.32 hi buddhavaṃsaṭṭhakathāya ca abhidhammāvatāraṭṭhakathāya ca vinayavinicchayaṭṭhakathāya ca kārako ācariyabuddhadattatthero coḷaraṭṭhe tambapaṇṇinadiyaṃ uraganagare jāto ācariyabuddhaghosena ekakāliko ca .Paramatthavinicchaya-nāmarūpapariccheda-abhidhammatthasaṅgahānaṃ kārako ācariyaanuruddhatthero [ ekacce pana vadanti-paramatthavinicchayakārako eko , nāmarūpaparicchedaabhidhammatthasaṅgahānaṃ kārako ekoti dve anuruddhattherāti ] kañcivararaṭṭhe kāverinagara jātiko .
Khuddakanikāyapariyāpannaudānādipāḷiyā saṃvaṇṇanābhūtāya paramatthadīpaniyā kārako ācariyadhammapālattheropi dakkhiṇaindiyaraṭṭhe kañcipurajātiko .
Tathevāyampīti veditabbo .
Vuttañhi manorathapūraṇiyā nāma aṅguttaraṭṭhakathāya nigamane –
‘‘ Āyācito sumatinā , therena bhadantajotipālena ;
Kañcipurādīsu mayā , pubbe saddhiṃ vasantenā ’’ ti .
Ettha ca kañcipuraṃ nāma madarasanagarassa īsakaṃ pacchimanissite dakkhiṇadisābhāge pañcacattālīsamilappamāṇe padese idāni kañjīvara iti voharitanagarameva .
Tathā papañcasūdaniyā nāma majjhimaṭṭhakathāya nigamanepi –
‘‘ Āyācito sumatinā , therena buddhamittena ;
Pubbe mayūradūta [ mayūrarūpa ( sī .), mayūrasutta ( syā .)] paṭṭanamhi saddhiṃ vasantenā ’’ ti – vuttaṃ .
Ettha ca mayūradūtapaṭṭanaṃ nāma idāni madarasanagarasamīpe milapora iti voharitaṭṭhānanti porāṇappavattigavesīhi vuttaṃ .
Imāhi pana nigamanagāthāhi dakkhiṇaindiyaraṭṭheyeva nivutthapubbataṃ pakāseti , bodhimaṇḍasamīpe vā , marammaraṭṭhe vā nivutthapubbatāya pakāsanañca na dissati .
Tena ācariyabuddhaghoso dakkhiṇaindiyaraṭṭhiko na hotīti na sakkā paṭikkhipituṃ .
Samantapāsādikāya mpi vinayaṭṭhakathāyaṃ (3,13) ācariyena evaṃ vuttaṃ –
‘‘ Yaṃ
M0.33 pana andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘ aparikkhitte pamukhe anāpattīti bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāya kathitan ’ ti vuttaṃ , taṃ andhakaraṭṭhe pāṭekkasannivesā ekacchadanā gabbhapāḷiyo sandhāya vuttan ’’ ti .Iminā pana vacanena ‘‘ andhakaṭṭhakathā andhakaraṭṭhikehi therehi katā ’’ ti pākaṭā hoti , ācariyabuddhaghosopi ca andhakaṭṭhakathāya sandhāyabhāsitampi tandesikagabbhapāḷisannivesākārampi suṭṭhu jānāti , tasmā tandesiko na hotīti na sakkā vattunti .
Tathā imassapi visuddhimaggassa nigamane –
‘‘ moraṇḍakheṭakavattabbenā ’’ ti vuttaṃ .
Ettha ca kheṭoti padassa gāmoti vā , jānapadānaṃ kassakānaṃ nivāsoti vā , khuddakanagaranti vā tayo atthā sakkatābhidhāne pakāsitā , dakkhiṇaindiyaraṭṭhesu ca yāvajjatanāpi gāmo kheḍāti voharīyati .
Tasmā moraṇḍavhaye kheṭe jāto moraṇḍakheṭako , moraṇḍakheṭako iti vattabbo moraṇḍakheṭakavattabbo , tena moraṇḍakheṭakavattabbenāti vacanatthaṃ katvā ‘‘ moraṇḍagāme jātoti vattabbena therenā ’’ ti attho gahetabbo .
Idāni pana dakkhiṇaindiyaraṭṭhe guntājanapade nāgārajunakoṇḍato ekapaṇṇāsamilamatte (51) amaravatito ca aṭṭhapaṇṇāsamilamatte (58) padese kotanemalipurīti ca gundalapallīti ca voharitaṃ ṭhānadvayamatthi , tattha ca bahūni buddhasāsanikaporāṇasantakāni diṭṭhāni , nemalīti telaguvohāro ca morassa , gundalu iti ca aṇḍassa , tasmā taṃ ṭhānadvayameva pubbe moraṇḍakheṭoti voharito ācariyabuddhaghosassa jātigāmo bhaveyyāti porāṇaṭṭhānagavesīhi gahito .
Yasmā panetaṃ ‘‘ moraṇḍakheṭakavattabbenā ’’ ti padaṃ ‘‘ moraṇḍagāmajātenā ’’ ti padaṃ viya pāḷinayānucchavikaṃ na hoti , aññehi ca bahūhi visesanapadehi ekato aṭṭhatvā visesyapadassa pacchato visuṃ ṭhitaṃ , āgamaṭṭhakathādīsu ca na dissati , tasmā etaṃ kenaci taṃkālikena ācariyassa jātiṭṭhānaṃ sañjānantena pakkhittaṃ viya dissatīti .
Imesu pana tīsu ‘‘ ācariyabuddhaghoso bodhimaṇḍasamīpe jātoti ca marammaraṭṭhikoti ca dakkhiṇaindiyaraṭṭhiko ’’ ti ca vuttavacanesu pacchimameva balavataraṃ hoti ācariyasseva vacananissitattā , tasmā
M0.34 tadeva nissāya ācariyabuddhaghosattherassa uppatti evaṃ veditabbā .