Mahāvaṃsa-buddhaghosakathā
215.
Bodhimaṇḍasamīpa mhi ,
M0.2 jāto brāhmaṇamāṇavo ;Vijjā-sippa-kalā-vedī , tīsu vedesu pāragū .
216.
Sammā viññātasamayo , sabbavādavisārado ;
Vādatthī jambudīpamhi , āhiṇḍanto pavādiko .
217.
Vihārameka ’ māgamma , rattiṃ pātañjalīmataṃ ;
Parivatteti sampuṇṇa-padaṃ suparimaṇḍalaṃ .
218.
Tattheko revato nāma , mahāthero vijāniya ;
‘‘ Mahāpañño ayaṃ satto , dametuṃ vaṭṭatī ’’ ti , so .
219.
‘‘ Ko nu gadrabharāvena , viravanto ’’ ti abravi ;
‘‘ Gadrabhānaṃ rave atthaṃ , kiṃ jānāsī ’’ ti āha taṃ .
220.
‘‘ Ahaṃ jāne ’’ ti vutto so , otāresi sakaṃ mataṃ ;
Puṭṭhaṃ puṭṭhaṃ viyākāsi , viraddhampi ca dassayi .
221.
‘‘ Tena hi tvaṃ sakaṃ vāda-motārehī ’’ ti codito ;
Pāḷi ’ māhā ’ bhidhammassa , attha ’ massa na so ’ dhigā .
222.
Āha ‘‘ kasse ’ sa manto ’’ ti ,‘‘ buddhamanto ’’ ti so ’ bravi ;
‘‘ Dehi metaṃ ’’ ti vutte hi ,‘‘ gaṇha pabbajja taṃ ’’ iti .
223.
Mantatthī pabbajitvā so , uggaṇhi piṭakattayaṃ ;
Ekāyano ayaṃ maggo , iti pacchā ta ’ maggahi .
224.
Buddhassa viya gambhīra-ghosattā naṃ viyākaruṃ ;
Buddhaghosoti ghoso hi , buddho viya mahītale .
225.
Tattha ñāṇodayaṃ [ ñāṇodayaṃ nāmapakaraṇaṃ idāni kuhiñcipi na dissati ;] nāma , katvā pakaraṇaṃ tadā ;
Dhammasaṅgaṇiyākāsi , kacchaṃ so aṭṭhasāliniṃ [ idāni dissamānā pana aṭṭhasālinī sīhaḷadīpikāyeva ; na jambudīpikā ; parato (54-55 piṭṭhesu ) esa āvibhavissati ].
226.
Parittaṭṭhakatha ñceva
M0.3 [ parittaṭṭhakathanti piṭakattayassa saṅkhepato atthavaṇṇanābhūtā khuddakaṭṭhakathāti adhippetā bhavesu ], kātuṃ ārabhi buddhimā ;Taṃ disvā revato thero , idaṃ vacanamabravi .
227.
‘‘ Pāḷimattaṃ idhānītaṃ , natthi aṭṭhakathā idha [ ettha sagībhittayārūḷhā moggaliputtatissattherassa santikā uggahitā sissānusissaparamparātatā mūlaṭṭhakathā kasmā jambudīpe sabbaso antarahitāti vimaṃsitabbaṃ ];
Tathācariyavādā ca , bhinnarūpā na vijjare .
228.
Sīhaḷaṭṭhakathā suddhā , mahindena matīmatā ;
Saṅgītittayamārūḷhaṃ , sammāsambuddhadesitaṃ .
229.
Sāriputtādigītañca , kathāmaggaṃ samekkhiya ;
Katā sīhaḷabhāsāya , sīhaḷesu pavattati .
230.
Taṃ tattha gantvā sutvā tvaṃ , māgadhānaṃ niruttiyā ;
Parivattehi , sā hoti , sabbalokahitāvahā ’’.
231.
Evaṃ vutte pasanno so , nikkhamitvā tato imaṃ ;
Dīpaṃ āgā imasseva [ idassevāti imasseva mahānāmarañño kāle 953-975 buddhavasse ; ayañca vassaparicchedo sīhaḷarājavaṃsaṃ nissāya dassito ; yuropiyavicakkhaṇānaṃ pana matena 941-964 buddhavasse iti veditabbo ; evamuparipi ;], rañño kāle mahāmati .
232.
Mahāvihāraṃ sampatto , vihāraṃ sabbasādhunaṃ ;
Mahāpadhānagharaṃ gantvā , saṅghapālassa santikā .
233.
Sīhaḷaṭṭhakathaṃ sutvā , theravādañca sabbaso ;
‘‘ Dhammassāmissa esova , adhippāyo ’’ ti nicchiya .
234.
Tattha saṅghaṃ samānetvā ,‘‘ kātuṃ aṭṭhakathaṃ mama ;
Potthake detha sabbe ’’ ti , āha , vīmaṃsituṃ sa taṃ .
235.
Saṅgho
M0.4 gāthādvayaṃ tassā ’ dāsi ‘‘ sāmatthiyaṃ tava ;Ettha dassehi , taṃ disvā , sabbe demāti potthake ’’[234-5 gāthāsu ayamatthayojanā –‘‘ tattha mahāvihāre saṃghaṃ mahānetvā saṃgha sannipātaṃ kāretvā ācariyapubbaddhaghoso evamāha ‘ aṭṭhakathaṃ kātuṃ sabbe pāḷi-aṭṭhakathā-potthake mama dethā ’ ti ; so saṃgho taṃ vīmaṃsituṃ saṃyuttanikāyato ‘ antojaṭā ’ tiādikaṃ ca ‘ sīle patiṭṭhāyā ’ tiādikaṃ cāti gāthādvayaṃ tassa adāsi ‘ ettha tava sāmatthiyaṃ ñāṇappabhāvaṃ dasseti ; taṃ disvā sabbe potthake demā ’ tivatvā ’’ ti ; iminā pana ayamatthā dassito hoti ‘‘ ācariya buddhaghoso visuddhimaggaṃ karonto tadeva gāthādvayaṃ oloketvā , kiñcipi aññaṃ potthakaṃ anoloketvā akāsī ’’ ti ; tassa panatthassa yuttāyuttavicāraṇā parato (39-49- piṭṭhesu ) āgamissati ].
236.
Piṭakattaya ’ mettheva , saddhiṃ aṭṭhakathāya so ;
Visuddhimaggaṃ nāmā ’ kā , saṅgahetvā samāsato .
237.
Tato saṅghaṃ samūhetvā , sambuddhamatakovidaṃ ;
Mahābodhisamīpamhi , so taṃ vācetu mārabhi .
238.
Devatā tassa nepuññaṃ , pakāsetuṃ mahājane ;
Chādesuṃ potthakaṃ sopi , dvattikkhattumpi taṃ akā [238 gāthāya ayamattho –‘‘ devatā tassa buddhaghosassa nepuññaṃ nipuṇaññāppasāvaṃ mahājanassa pakāsetuṃ tena likhitaṃ visuddhimaggapotthakaṃ chādesuṃ paṭicchādetvā apassiyabhāvaṃ pāpetvā ṭhapesuṃ ; sopi buddhaghoso dutiyampi taṃ likhi , tampi devatā chadesuṃ ; tatiyampi likhī ’’ ti ; tena vuttaṃ ‘‘ dvattikkhattumpi taṃ akā ’’ ti ; idameva mahāvaṃsavacanaṃ nissāya vittāretvā kathitāya buddhaghosuppattiyā nāma kathāla ekaratteneva visuddhimaggassa tikkhattumpi likhitvā niṭṭhāpitabhāvo pakāsito ; īdisī pana kathā bahūnaṃ vimhayajananīpi parikkhakānaṃ saṃsayajananī hoti ; tasmā imissāpi vicāraṇā parato (47-8- piṭṭhesu ) dassiyissati ].
239.
Vācetuṃ tatiye vāre , potthake samudāhaṭe ;
Potthakadvaya ’ maññampi , saṇṭhapesuṃ tahiṃ marū .
240.
Vācayiṃsu tadā bhikkhū , potthakattaya ’ mekato ;
Ganthato atthato vāpi , pubbāparavasena vā .
241.
Theravādehi pāḷīhi , padehi byañjanehi vā ;
Aññathattamahū neva , potthakesupi tīsupi .
242.
Atha
M0.5 ugghosayī saṅgho , tuṭṭhahaṭṭho visesato ;Nissaṃsayaṃ ’ sa metteyyo , iti vatvā punappunaṃ .
243.
Saddhiṃ aṭṭhakathāyā ’ dā , potthake piṭakattaye ;
Ganthākare vasanto so , vihāre dūrasaṅkare .
244.
Parivattesi sabbāpi , sīhaḷaṭṭhakathā tadā ;
Sabbesaṃ mūlabhāsāya , māgadhāya niruttiyā .
245.
Sattānaṃ sabbabhāsānaṃ , sā ahosi hitāvahā ;
Theriyācariyā sabbe , pāḷiṃ viya ta ’ maggahuṃ .
246.
Atha kattabbakiccesu , gatesu pariniṭṭhitiṃ ;
Vandituṃ so mahābodhiṃ , jambudīpaṃ upāgamī ’’ ti [ so mahābodhi vandituṃ jambudīpaṃ upāgamīti idaṃ vacanaṃ purimavacanehi asaṃsaṭṭhaṃ viya hoti ; pubbe hi ‘‘ ācariyabuddhaghoso bodhimaṇḍasamīpe jāto ’’ ti ca ,‘‘ sīhaḷadīpaṃ gantvā sīhaḷaṭṭhakathāyo māgadhabhāsāya parivattehīti tassācariyena revatattherena vutto ’’ ti ca vuttaṃ ; tasmā idhāpi ācariyabuddhaghosassa pavatti tadanurūpā ‘‘ tā bhāsāparivattitaṭṭhakathāyo ādāya sāsanujjotanatthaṃ jambudīpaṃ upāgamī ’’ ti evamādinā sāsanujjotanamūlikā eva bhavituṃ arahati , na pana mahābodhivandanamūlikāti ].
Ayañca pana mahāvaṃsakathā 1950- kharistavasse hābadamahāvijjālayamuddaṇayante romakkharena mudditassa visuddhimaggapotthakassa purecārikakathāyaṃ ‘‘ anekānettha atthi vicāretabbānī ’’ ti vatvā dhammānandakosambī nāmakena vicakkhaṇena vicāritā .
Tamettha yuttāyuttavicinanāya dassetvā anuvicāraṇampissa karissāma .