1. Saṅgahavāravaṇṇanā
Yan ti aniyamattho sabbanāmasaddo kammasādhanavasena vutto .
Atthāvabodhanattho saddappayogo atthaparādhīno kevalo atthapadatthako
M0.20 , so padatthavipariyesakārinā iti-saddena parabhūtena saddapadatthako jāyatīti āha ‘‘ yanti aniyamato upayoganiddeso ’’ ti .Lokoti kattuniddesotiādīsupi eseva nayo .
Evaṃ ‘‘ yan ’’ tiādīnaṃ gāthāpadānaṃ kammakattukiriyākattuvisesanādidassanavasena atthaṃ vatvā idāni avayavajotanavasena padatthaṃ dassetuṃ ‘‘ lokiyanti etthā ’’ tiādimāha .
Lokasaddo idha sāmatthiyato sattalokavacano daṭṭhabbo .
Tenāha ‘‘ pūjanakiriyāyogyabhūtatāvasenā ’’ ti .
Sāsanantaradhānato paraṃ pūjanā aññabuddhuppādena veditabbā , yathetarahi vipassīādisammāsambuddhānaṃ .
‘‘ Dīpaṅkaro ’’ tiādinā yadipi buddhavaṃsadesanāyaṃ ( bu . vaṃ .2.75) bhagavatāva vuttaṃ , sumedhapaṇḍitattabhāvena pana pavattiṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ yathāha bhagavā sumedhabhūto ’’ ti .
Pariññākkamenāti ñātapariññādipaṭipāṭiyā .
Lakkhaṇāvabodhappaṭipattiyāti vipassanāya .
Tena
V0.19 vuttaṃ ‘‘ suññatamukhādīhī ’’ ti .Tathā ca vuttan ti viññūhi vedanīyatāya eva sāsanavarassa vuttaṃ bhagavatā –
‘‘ Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko , ahamanusāsāmi , ahaṃ dhammaṃ desemi , yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno na cirasseva sāmaññeva ussati , sāmaṃ dakkhitī ’’ tiādi ( ma . ni .2.281).
Yaṃ-saddo sāsanavisayo , lokapālasaddo satthuvisayopi lokaṃ pati guṇībhūtoti ‘‘ tassā ’’ ti paṭiniddesassa kathaṃ satthuvisayatāti codanaṃ manasikatvā āha ‘‘ salokapāloti cetthā ’’ tiādi , guṇībhūtopi lokapālasaddo padhānabhūto viya paṭiniddesaṃ arahati .
Añño hi saddakkamo , añño atthakkamoti .
Dhammagāravena bhagavā dhammaṃ pūjento veneyyabandhave acintetvā samāpattisamāpajjanadhammapaccavekkhaṇāhi sattasattāhaṃ vītināmesīti āha ‘‘ bhagavato … pe … dīpetabbā ’’ ti .
Tattha ādi saddena sāvakehi dhammassavanassa , tesaṃ paccuggamanādīnañca saṅgaho veditabbo .
Iccassāti
M0.21 iti assa , evaṃ bhagavato aviparītaanantarāyikaniyyānikadhammadesanāya sabbaññutānāvaraṇabhāvadīpanenāti attho .Tenāti catuvesārajjayogena .
Tadavinābhāvinā dasabala … pe … pakāsitā hoti .
Āveṇikabuddhadhammādīti ettha ādi saddena tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni , catusaccañāṇāni , catupaṭisambhidāñāṇāni , pañcagatiparicchedakañāṇāni , cha abhiññāñāṇāni , satta ariyadhanāni , satta bojjhaṅgā , aṭṭha vijjā , aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni , aṭṭha vimokkhā , nava samādhicariyā , nava anupubbavihārā , dasa nāthakaraṇā dhammā , dasa ariyavāsā , dvādasa dhammacakkākārā , terasa dhutadhammā , cuddasa buddhañāṇāni , pannarasa caraṇadhammā , soḷasa ñāṇacariyā , soḷasa ānāpānassatī , ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni , catuvīsati paccayavibhāvanañāṇāni , catucattārīsa ñāṇavatthūni , sattasattati ñāṇavatthūni , catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ , anantanayasamantapaṭṭhānapavicayadesanākārappavattañāṇāni cāti evamādīnaṃ bhagavato guṇavisesānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Aparo
V0.20 nayo – guṇavisiṭṭhataṃ dīpeti , sā ca guṇavisiṭṭhatā mahākaruṇāmahāpaññāhi veditabbā tāhi satthusampattisiddhito .Tattha mahākaruṇāya pavattibhedo ‘‘ bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī ’’ tiādinā paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .1.117) vuttanayena veditabbo .
Mahāpaññāya pana pavattibhedo vutto eva .
Tattha karuṇāya bhagavato caraṇasampatti , paññāya vijjāsampatti .
Karuṇāya sattādhipatitā , paññāya dhammādhipatitā .
Karuṇāya lokanāthatā , paññāya attanāthatā .
Karuṇāya pubbakāritā , paññāya kataññutā .
Karuṇāya aparantapatā , paññāya anattantapatā .
Karuṇāya buddhakaradhammasiddhi , paññāya buddhabhāvasiddhi .
Karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ , paññāya sayaṃ tāraṇaṃ .
Karuṇāya sabbasattesu anuggahacittatā , paññāya sabbadhammesu virattacittatā pakāsitā hotīti anavasesato parahitapaṭipattiyā , attahitasampattiyā ca pāripūrī veditabbā .
Tīsupi avatthāsūti hetuphalasattūpakārāvatthāsu .
Abhisamayo
M0.22 paṭivedhasāsanassa , manasikaraṇaṃ paṭipattisāsanassa , savanādīhi paricayakaraṇaṃ pariyattisāsanassāti tiṇṇampi vasena yojetabbo .Tenāha ‘‘ yathārahan ’’ ti .
‘‘ Sakkaccaṃ dhammadesanenā ’’ ti iminā idha ‘‘ sāsanan ’’ ti vuttassa tividhassāpi saddhammassa avisesena desanāpūjaṃ vatvā thomanāpūjanassa vasena taṃ vibhajitvā dassento ‘‘ ariyaṃ , vo bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ thomanenā ’’ ti padenāpi ‘‘ sakkaccan ’’ ti padaṃ yojetabbaṃ .
Pūjanādvayassāpi vā vasena idhāpi padayojanā veditabbā .
Ariyabhāvādayoti ariyaseṭṭhaaggabhāvādayo .
Niyyānādayoti niyyānahetudassanādayo .
Svākkhātatādayoti svākkhātasandiṭṭhikatādayo .
Idāni ariyasaṅghaguṇānampi imāya gāthāya pakāsitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bālyādisamatikkamanatoti bālaabyattabhāvādisamatikkamanato .
Ñāṇaviseso sutacintābhāvanāmayañāṇāni .
Sotabbamanasikātabbapaṭivijjhitabbāvatthā avatthābhedo .
Ubhayan ti byañjanapadaṃ , atthapadañca .
Ubhayathāti karaṇakammasādhanavasena paccekaṃ yojetabbaṃ .
Paṭipajjitabbattāti ñātabbattā .
‘‘ Ayañca gāthā ’’ tiādi kesañci vādo .
Tathā hi apare ‘‘ therenevāyaṃ gāthā bhāsitā ’’ ti vadanti .
Attūpanāyikāpi hi kadāci dhammadesanā hoti eva yathā ‘‘ dasabalasamannāgato
V0.21 , bhikkhave , tathāgato catuvesārajjavisārado ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.21-22).Evañca katvā ‘‘ katame soḷasa hārā ’’ tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Yathāvuttaatthamukhenevāti mūlapadasaṅkhātaatthuddhāreneva .
Parato āgamissatīti niddesavārassa pariyosāne āgamissati ‘‘ tīṇi ca nayā anūnā ’’ tiādinā ( netti .4 dvādasapada ).
Vuccatīti kattari kammaniddesoti āha ‘‘ vadatī ’’ ti .
Atha vā vuccatīti kammakattuniddesoyaṃ .
Ayañhettha attho – hārā , nayā cāti ubhayaṃ pariggahitaṃ saṃvaṇṇakena sabbathā gahitañce , vuccati suttaṃ , sayameva suttaṃ saṃvaṇṇetīti
M0.23 , etena hāranayesu vasībhāvena suttasaṃvaṇṇanāya sukarataṃ dasseti .Pakārantarenāti pubbe ‘‘ sāsanan ’’ ti vuttamatthaṃ ‘‘ desanā , desitan ’’ ti tato aññena pakārena .
Niyametvāti tassa ekantato viññeyyataṃ avadhāretvā .
Viññeyyatā visiṭṭhesu desanādesitesu viññeyyapade labbhamānā vijānanakiriyā .
Desanādesitāni ca yāvadeva vijānanatthānīti vijānanaṃ padhānanti tameva niddhārento ‘‘ tatrāti tasmiṃ vijānane ’’ ti āha .
Etthāhāti navaṅgasāsananavavidhasuttantāti etasmiṃ atthavacane āha codako .
Tassāyaṃ adhippāyo – navahi aṅgehi vavatthitehi aññamaññasaṅkararahitehi bhavitabbaṃ , tathā ca sati asuttasabhāvāneva geyyaṅgādīnīti navavidhasuttantavacanaṃ virujjheyya .
Atha suttasabhāvāni geyyaṅgādīni , evaṃ sati ‘‘ suttan ’’ ti visuṃ suttaṅgaṃ na siyā , evaṃ sante aṭṭhaṅgasāsanaṃ āpajjatīti .
Tenāha ‘‘ kathaṃ panā ’’ tiādi .
Geyyaṅgādīsu katipayānampi suttabhāve yathāvuttadosānativatti , pageva sabbesanti dasseti ‘‘ yañcā ’’ tiādinā .
Saṅgahesūti aṭṭhakathāsu .
Porāṇaṭṭhakathānañhi saṅkhepabhūtā idāni aṭṭhakathā ‘‘ saṅgahā ’’ ti vuttā .
Suttaṃ nāma sagāthakaṃ vā siyā , niggāthakaṃ vāti aṅgadvayeneva tadubhayaṅgaṃ katanti visuṃ suttaṅgassa asambhavo tadubhayavinimuttassa suttassa abhāvato .
Tena vuttaṃ ‘‘ suttaṅgameva na siyā ’’ ti .
Athāpi kathañci .
Siyāti vakkhamānaṃ sāmaññavidhiṃ sandhāyāha .
Evampi ayaṃ dosoti dassento ‘‘ maṅgalasuttādīnan ’’ tiādimāha .
Tabbhāvanimittan ti
V0.22 geyyaṅgabhāvanimittaṃ .Veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti sambandho .
Codako ‘‘ gāthāvirahe ’’ ti vacanaṃ aggaṇhanto ‘‘ pucchāvissajjanaṃ byākaraṇan ’’ ti vacanamattameva gahetvā ‘‘ evaṃ sante ’’ tiādinā codeti .
Itaro pana okāsavidhito anokāso vidhi balavāti ñāyaṃ gāthāvirahitaṃyeva veyyākaraṇanti , idhādhippetanti ca dassento ‘‘ nāpajjatī ’’ tiādinā pariharati .
Tathā hīti teneva kāraṇena , satipi saññantaranimittayoge anokāsasaññānaṃ balavabhāvenevāti attho .
Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā .