1. Desanāhārasampātavaṇṇanā
‘‘ Evan ’’ tiādi
V0.81 hārasampātadesanāya sambandhadassanaṃ .Tattha purimena upamādvayena suparikammakatamaṇikoṭṭimasadisī , suviracitajambunadābharaṇasadisī ca pāḷi .
Tattha katanānāvaṇṇapupphūpahārasadisī , vividharaṃsijālāsamujjalabaddhanānāratanāvalisadisī ca hāravibhaṅgadesanāti dasseti .
Pacchimena tassa paṇītamahārahe jaṭāhi saddhiṃ dukkaratarataṃ dīpeti .
Yāyaṃ gāthā vuttāti yojanā .
52. Yasmāyaṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti yathāvuttena kāraṇena , tasmā sā hāravibhaṅgavārassa ādimhi na paccāmaṭṭhāti adhippāyo
M0.86 .Hārasampātavāro pana taṃ payojetīti yasmā pana hārasampātavāro taṃ gāthaṃ payojeti yathāvutteneva kāraṇena , tasmā ‘‘ soḷasa … pe … āhā ’’ ti āha .
Yojanānayadassanan ti yojanāya nayadassanaṃ .
Tenāti ‘‘ taṃ maccuno padan ’’ ti vacanena .
Sabbaṃ vipallāsan ti dvādasavidhampi vipallāsaṃ .
Sāmaññassa … pe … voharīyati yattha patiṭṭhitaṃ sāmaññaṃ , so viseso .
Atthato pana saññādayo eva rūpādivisayaṃ viparītākārena gaṇhante vipallāsoti dassento ‘‘ saññāvipallāso ’’ tiādimāha .
Indajālādivasena maṇiādiākārena upaṭṭhahante upādānakkhandhapañcake ahaṃmamādikāraṇatāya niruttinayena ‘‘ attā ’’ ti vuccamāno taṃbuddhivohārappavattinimittatāya attabhāvo sukhādīnaṃ vatthutāya ‘‘ attabhāvavatthū ’’ ti pavuccatīti āha ‘‘ tehī ’’ tiādi .
Tesan ti upādānakkhandhānaṃ .
Vipallāsānaṃ pavattiākāro ‘‘ asubhe subhan ’’ tiādi .
Visayo kāyavedanācittadhammā .
Avijjā ca … pe … eva sammohapubbakattā sabbavipallāsānaṃ .
Ca -saddo subhasukhasaññānan ti etthāpi ānetvā yojetabbo .
Tatthāyaṃ yojanā –
‘‘ avijjā ca subhasukhasaññānaṃ paccayo eva , na taṇhā eva , avijjā subhasukhasaññānañca paccayo , na niccaattasaññānaṃ evā ’’ ti .
Evaṃ santepi purimānaṃ dvinnaṃ viparītasaññānaṃ taṇhā , pacchimānaṃ avijjā visesapaccayoti dassento āha ‘‘ tathāpī ’’ tiādi .
Avijjāsīsena cettha diṭṭhiyā gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Tenāha ‘‘ diṭṭhinivutaṃ cittan ’’ ti
V0.82 ,‘‘ yo diṭṭhivipallāso ’’ ti ca ādi , yathā ca avijjāsīsena diṭṭhiyā gahaṇaṃ , evaṃ diṭṭhisīsena avijjāyapi gahaṇaṃ siyāti āha ‘‘ diṭṭhisīsena avijjā vuttā ’’ ti .Taṇhāvijjāsu subhasukhasaññānaṃ yathā taṇhā visesapaccayo , na evaṃ avijjā .
Niccaattasaññānaṃ pana yathā avijjā visesapaccayo , na tathā taṇhāti dassento ‘‘ moho visesapaccayo ’’ ti āha .
Pacchimānaṃ dvinnaṃ … pe … hotīti atītaṃse taṇhābhinivesassa balavabhāvābhāvato .
Teneva hi ‘‘ so atītaṃ rūpaṃ attato samanupassati ’’ cceva
M0.87 vuttaṃ , na ‘‘ abhinandatī ’’ ti .Taṇhāvipallāsoti taṇhaṃ upanissāya pavatto vipallāso , na hi taṇhā sayaṃ vipallāso .
Tenāha ‘‘ taṇhāmūlako vipallāso ’’ ti .
Diṭṭhābhinandanavasenāti taṇhupanissayadiṭṭhābhinandanavasena , yato so ‘‘ taṇhāvipallāso ’’ ti vutto .
Etenāti ‘‘ yo taṇhāvipallāso ’’ tiādipāṭhena .
Soḷasa saññīvādā , aṭṭha asaññīvādā , aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādā ca , yathā attano gatāya , nibbānappattiyā ca parikappavasena subhasukhākāraggāhino , na evaṃ satta ucchedavādāti āha ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti .
Paṭipakkhavasenapīti visuddhivasenapi .
Yāva hi upakkilesā , tāva cittaṃ na visujjhateva .
Yadā ca te pahīnā , tadā visuddhameva .
Tenāha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
‘‘ Arakkhitena cittenā ’’ ti pāḷiṃ nikkhipitvā vipallāsamukheneva desanāya niddhāriyamānattā vuttaṃ ‘‘ yathānusandhināva gāthaṃ niṭṭhapetun ’’ ti .
Mārassāti kilesamārassa .
Tassa hi vase ṭhito sesamārānaṃ hatthagato evāti .
Tenāha ‘‘ kilesamāraggahaṇenevā ’’ tiādi .
Mārabandhanan ti sattamārapakkhe mārassa bandhananti mārabandhanaṃ .
So hi kilesabandhanabhūte attano samārakaparise maññati .
Tena vuttaṃ ‘‘ antali … pe … mokkhasī ’’ ti ( mahāva .33).
Itaramārapakkhe mārova bandhananti mārabandhanaṃ .
Visaṅkhāro nibbānaṃ .
Mohasampayogato cittaṃ ‘‘ mūḷhan ’’ ti vuttanti rattaduṭṭhānampi mūḷhatāya sabbhāve ‘‘ mūḷhan ’’ ti visuṃ vacanaṃ āveṇikamohavasena vuttanti dassento ‘‘ dvinnaṃ momūhacittuppādānaṃ vasenā ’’ ti āha .
Evan ti evaṃ rāgādiakusalappattiyā kusalabhaṇḍacchedanato arakkhitaṃ cittaṃ hoti , sabbopi micchābhiniveso ettheva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchatīti āha ‘‘ micchādiṭṭhi
V0.83 … pe … veditabban ’’ ti .Sabbepīti ‘‘ arakkhitaṃ , micchādiṭṭhihataṃ , thinamiddhābhibhūtan ’’ ti tīhipi padehi vuttadhammā .
Cakkhunāti dvārena .
Rūpan ti visabhāgavatthusannissitaṃ rūpāyatanaṃ .
Nimittaggāhīti ‘‘ itthī ’’ ti vā puriso ’’ ti vā ‘‘ subhan ’’ ti vā ‘‘ asubhan ’’ ti vā parikappitanimittaṃ
M0.88 gaṇhāti , tassa vā gahaṇasīlo .Anubyañjanaggāhīti hatthapādahasitakathitādippabhede kilesānaṃ anu anu byañjanato anubyañjanasaññite ākāre gaṇhāti , tesaṃ vā gahaṇasīlo .
Yatvādhikaraṇan ti yaṃ nimittaṃ , nimittānubyañjanaggahaṇanimittanti attho .
Evaṃ ‘‘ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantan ’’ ti , yo ‘‘ nimittaggāhī , anubyañjanaggāhī ’’ ti ca vutto puggalo , tamenaṃ cakkhundriyaṃ cakkhudvāraṃ asaṃvutaṃ satikavāṭena apihitaṃ katvā vattantaṃ , tassa ca rūpassa iṭṭhākāraggahaṇe abhijjhā , aniṭṭhākāraggahaṇe domanassaṃ , asamapekkhane moho micchābhinivese micchādiṭṭhīti evaṃ abhijjhābyāpādā , aññe ca lāmakaṭṭhena pāpakā akosallasambhūtaṭṭhena akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ anu anu pavatteyyuṃ .
Tassa saṃvarāya na paṭipajjatīti tassa cakkhudvārassa saṃvarāya satikavāṭena pidahanatthaṃ na paṭipajjati .
Sā pana appaṭipatti cakkhundriyassa anārakkhāsaṃvarassa anuppādoti dassento ‘‘ na rakkhati … pe … āpajjatī ’’ ti āha .
Javane uppajjamānopi hi asaṃvaro tena dvārena pavattanato ‘‘ cakkhundriyāsaṃvaro ’’ tveva vuccatīti .
Sesadvāresupi vuttanayeneva attho veditabbo .
‘‘ Pubbantakappanavasena cā ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ saṅkhepato ca vitthāro añño ’’ ti katvā taṃ samuccinanto ‘‘ yā ca kho imā ’’ tiādimāha .
Yathāvuttā akusalā dhammāti dvādasa akusalacittuppādadhammā , tesaṃ vatthūni vā .
Te hi samudayavajjā pañcupādānakkhandhā .
‘‘ Evan ’’ ti iminā nettipāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyañca niddhāritappakārena .
Idhāti imissaṃ ‘‘ arakkhitena cittenā ’’ ti gāthāyaṃ .
Yadipi desanāhārasampātapāḷiyaṃ ‘‘ tasmā rakkhitacittassā ’’ ti gāthā sarūpato na gahitā , atthato pana ‘‘ tesaṃ bhagavā pariññāyā ’’ tiādinā gahitā evāti tassā gahitabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kathaṃ desetī ’’ ti pucchitvā ‘‘ tasmā rakkhitacittassā ’’ ti gāthaṃ uddhari .
Yonisomanasikārena kammaṃ karontoti ‘‘ so ‘ idaṃ dukkhan ’ ti yoniso manasi karotī ’’ tiādinā
V0.84 nayena vipassanāsaṅkhātena yonisomanasikārena bhāvanākammaṃ karonto , bhāventoti atthoM0.89 .Yathābhūtañāṇan ti ñātapariññāya pubbabhāgavipassanāya ‘‘ avijjāsamudayā rūpasamudayo , avijjānirodhā rūpanirodho ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.50) samapaññāsāya ākārehi .
Nirayagatiyaṃ dukkhadukkhatā , sugativisese brahmalokekadese saṅkhāradukkhatā , itarattha dve tissopīti dassento āha ‘‘ yathāsambhavaṃ tividhadukkhatāyogenā ’’ ti .
Desanāhārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā .