2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā
11. Jātiliṅgakālasādhanavibhattisaṅkhyāvisesādito saddato padavicayo kātabbo .
Tattha kariyamāno ca yathāsabhāvaniruttiyā eva kato sukato hotīti dassento ‘‘ idaṃ nāmapadaṃ
V0.46 … pe … ayaṃ saddato padavicayo ’’ ti vatvā ‘‘ so panāyan ’’ tiādimāha .Vattabbaatthasaṃvaṇṇanāti taṃtaṃpadavacanīyassa atthassa bhedaṃ vatvā pariyāyehi vivaritvā kathanaṃ .
Viciyamānassa suttapadassāti pucchāvasena pavattasuttapadassa .
‘‘ Suttantarapadānipi pucchāvaseneva pavattānī ’’ ti vadanti ‘‘ na sabbampi suttapadan ’’ ti .
Ekasseva padassa sambhavantānaṃ anekesaṃ atthānaṃ uddhāro atthuddhāro .
Ekasseva pana atthassa sambhavantānaṃ anekesaṃ padānaṃ uddhāro paduddhāro .
Sabbe hi saṃvaṇṇiyamāne sutte labbhamāne sabbe padatthe .
Nava suttanteti suttageyyādivasena navappakāre suttasmiṃ ānetvā vicinatīti
M0.49 yojanā .Atha vā ‘‘ sabbe nava suttante ’’ ti iminā pavicayalakkhaṇena hārena suttageyyādīni sabbānipi navappakārāni suttāni vicinatīti attho .
Tenāha ‘‘ suttageyyādike ’’ tiādi .
‘‘ Kosalānaṃ purā rammā ’’ tiādikā ( su . ni .982) chapaññāsa gāthā vatthugāthā .
‘‘ Pārāyanamanugāyissan ’’ ti ( su . ni .1137 ādayo ) pana ādikā ekūnavīsati gāthā anugītigāthā .
Idaṃ nāmaṃ katan ti idaṃ ‘‘ pārāyanan ’’ ti nāmaṃ kataṃ .
Tenāha ‘‘ pāraṃ gamanīyā ime dhammā , tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘ pārāyanantveva adhivacanan ’’’ ti ( su . ni . pārāyanatthutigāthā ; cūḷani . pārāyanatthutigāthā 149 ādayo ).
Buddhiyaṃ viparivattamānan ti imassa vicayahāravibhaṅgassa desanākāle āyasmā mahākaccāno attano buddhiyaṃ vattamānaṃ katvā evamāhāti yojanā .
Ekaṃsabyākaraṇassa ayanti ekaṃsabyākaraṇīyā , ekaṃsena vā byākātabbattā ekaṃsabyākaraṇīyā , ekaṃsabyākaraṇayoggāti attho .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Ṭhapanīyāti ṭhapetabbattā abyākaraṇīyāti attho .
Samayantaraparicayena nivāraṇadhammaṃ pati saṃsayapakkhando pucchatīti adhippāyenāha ‘‘ vimaticchedanan ’’ ti .
Pakatiyā pana nivāraṇadhammaṃ ajānanto ñātukāmatāya pucchatīti adiṭṭhajotanāya pucchāpi siyā .
Tathā hi vakkhati ‘‘ lokassa nivāraṇādīni ajānantenā ’’ ti .
Ekavatthupariggahāti ekassa abhidheyyatthassa gahaṇato .
Vimuttiparipācakaindriyāni vivaṭṭapakkhe ṭhitassa saddhādayo dhammā , kiṃ panettha ariyānampi indriyalokena saṅgaho hotīti āha ‘‘ pariyāpannadhammavasenā ’’ tiādi .
Kāḷapakkhacātuddasīghanavanasaṇḍameghapaṭalacchādanaaḍḍharattīnaṃ
V0.47 vasena caturaṅgasamannāgatena .Vivicchāti vicikicchāya .
Tenāha ‘‘ vicikicchāhetū ’’ ti .
Dukkhamassa mahabbhayan ti ettha vuttaṃ ‘‘ assā ’’ ti padaṃ ‘‘ jappābhilepanaṃ assa brūmī ’’ ti ānetvā sambandhitabbanti dassento ‘‘ jappā taṇhā assa lokassā ’’ ti āha .
‘‘ Sabbasattānan ’’ tiādinā ,‘‘ sabbasovā ’’ tiādinā ca anvayato , byatirekato ca sātisayaṃ avijjāya nīvaraṇabhāvaṃ
M0.50 dasseti .‘‘ Dūre santo pakāsanti ( dha . pa .304; netti .11), ratto atthaṃ na jānātī ’’ ti ( netti .11,27) gāthādvayenāpi anugītivicayaṃ dassetīti yojetabbaṃ .
Rūpāvacarāti rūpāvacarasattā .
Vipariṇāmadukkhatāya muccanassa kāraṇavacananti sambandho .
Yato vaṭṭadukkhato muccanaṃ .
Taṃ vaṭṭadukkhaṃ anavasesapariyādānavasena saṅkhāradukkhatāgahaṇena .
Ekādhāran ti ekavatthu adhiṭṭhānaṃ .
Nivāraṇaṃ vikkhambhanaṃ pidhānaṃ samucchedoti atthadvayassa pucchitattā ‘‘ anekādhāraṃ dassetun ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ … pe … pidhiyyanti pacchijjantī ’’ ti ( su . ni . aṭṭha .2.1041; cūḷani . aṭṭha .3).
Tassattho ‘‘ nivāraṇasaṅkhātaṃ vikkhambhanaṃ , saṃvaraṃ , pidhānañca kathehī ’’ ti .
‘‘ Vodānan ’’ ti iminā sotānaṃ vikkhambhanavisuddhi ,‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti iminā samucchedavisuddhi adhippetāti āha ‘‘ pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ ‘ evan ’ tiādi vuttan ’’ ti .
Tathā cāha ‘‘ vodāyati … pe … ariyamaggo ’’ ti .
Diṭṭhimānāvijjāsotāpi taṇhāsotānugāti āha ‘‘ yebhuyyena anurodhavasenā ’’ ti .
Upacāravasenāti nissitupacāravasena .
Sabbasmāti cakkhuto yāva manatoti sabbasmā dvārato .
Sabbappakārenā tti taṇhāyanamicchābhinivesanaunnamanādippakārena .
Tameva satin ti yāyaṃ sati pubbabhāge sotānaṃ vikkhambhanavasena vuttā , tameva satiṃ .
Maggakkhaṇe sotānaṃ saṃvaraṃ pidhānaṃ brūmi .
Yasmā pana pidhāyikāpi sati maggakkhaṇe paññānugā , paññākiccamevettha adhikaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ paññāyete pidhīyare ’’ ti .
Saṃvarapidhānānan ti ettha saṃvarasaddena nivāraṇaṃ vuttaṃ .
Yasmiṃ
V0.48 yasmiṃ ariyamagge anadhigate yaṃ yaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ uppajjanārahaṃ , tasmiṃ tasmiṃ adhigate taṃ taṃ viññāṇaṃ anuppādanirodhena nirujjhati saddhiṃ attanā sampayuttanāmarūpenāti āha ‘‘ tassa tassa viññāṇassa nirodhena sahevā ’’ ti .Anuppādanirodho hi ettha ‘‘ nirodho ’’ ti adhippeto anupādisesanibbānassa adhippetattāti .
Anusandhīyati etenāti anusandhi , idha pucchiyamāno attho .
Saha
M0.51 visayena dassetun ti ettha saccāni eva visayo .Pahātabbasabhāvaṃ samudayasaccaṃ , tassa visayo dukkhasaccaṃ .
‘‘ Saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.53,57) hi vuttaṃ .
Pahāyakasabhāvaṃ maggasaccaṃ , tassa visayo nirodhasaccanti āha ‘‘ saha visayena … pe … saccesū ’’ ti .
Kāmañcettha ‘‘ samudayo dvīsu bhūmīsu pahīyatī ’’ ti āraddhaṃ ,‘‘ dassanena tīṇi saṃyojanāni pahīyanti , bhāvanāya satta saṃyojanāni pahīyantī ’’ ti pana vibhāgavacanameva vattanti āha ‘‘ pahāyakavibhāgamukhena pahātabbavibhāgaṃ dassetun ’’ ti .
Niravasesakāmarāgabyāpādā tatiyamaggena pahīyanti , itare catutthamaggenāti vuttaṃ ‘‘ itarehi pana niravasesan ’’ ti .
Tatthāti kammavipākavaṭṭappabhedena tedhātuke bhavattaye .
Saṃyojanavasenāti sabbadā yojanavasena bandhanavasena .
12. Aggaphalañāṇatāya ekampi samānaṃ tannimittassa khayānuppādārammaṇassa paccavekkhaṇañāṇassa vasena phalavohārena dve nāmāni labhati .
Somanassanāmalābho iminā ārammaṇasaṅketenāti tadatthaṃ vivaranto ‘‘ khaye … pe … samaññāyā ’’ ti āha .
13. Taggahaṇenevāti phassapañcamakapañcarūpindriyaggahaṇeneva .
Sahacaraṇādināti sahajātādianantarādipaccayabhāvena ceva nissayārammaṇādinā ca .
‘‘ Sampayuttan ’’ ti iminā sahitatā avisiṭṭhatā idhādhippetāti āha ‘‘ avibhāgena gahaṇīyabhāvaṃ sandhāyā ’’ ti .
Kathaṃ samādhindriyaṃ uppādetīti āha ‘‘ satiggahaṇena cettha pariyuṭṭhānappahānaṃ idhādhippetan ’’ ti .
Na hi samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṃ sambhavati .
Padahati
V0.49 etenāti padhānaṃ , vīriyaṃ .Teti vīriyasaṅkhārā .
Ekarasenāti yathā indriyāni ekarasāni honti , evaṃ ekarasabhāvena saraṇato pavattanato .
Tathā pavattiyā eva suṭṭhu vata vīriyaṃ vāhesīti yoginā saṅkappetabbato tadupagavīriyavāhanaṭṭhena ‘‘ sampahaṃsanā ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ evaṃ me … pe … hetubhāvato ’’ ti .
Iddhi saddassa
M0.52 paṭhamo kattuattho , dutiyo karaṇattho vutto , pāda saddassa eko karaṇattho eva .Pajjitabbā ca iddhī vuttā , na ca ijjhanti .
Pajjitabbā ca iddhī pajjanakaraṇena pādena samānādhikaraṇā na hontīti ‘‘ paṭhamena atthena iddhi eva pādo ’’ ti kathaṃ sakkā vattuṃ , tathā iddhikiriyākaraṇena sādhetabbā buddhisaṅkhātā iddhi pajjanakiriyākaraṇena pajjitabbāti dvinnaṃ karaṇānaṃ na samānādhikaraṇatā sambhavatīti ‘‘ dutiyena atthena iddhiyā pādo ’’ ti kathaṃ sakkā vattunti ce ?
Sakkā , pādassa ijjhamānakoṭṭhāsa ijjhanakaraṇūpāyabhāvato .
Atha vā ‘‘ paṭhamena atthena iddhiyā pādo , dutiyena atthena iddhi eva pādo iddhipādo ’’ ti evaṃ yojanato .
Kathaṃ ?
Anantarattho paccāsattiñāyena idha paṭhamoti adhippeto , tato purimo dutiyoti .
‘‘ Chandaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhin ’’ tiādi ( vibha .432) vacanato chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetīti etthāpi chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati .
Adhipatisaddatthadassanavaseneva pana ‘‘ chandahetuko , chandādhiko vā samādhī ’’ ti sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .431) vuttaṃ , tasmā idhāpi chandādhipati samādhi chandasamādhīti veditabbo .
Taṃ pana chandaṃ vuttanayena saddhāsīsena dassento ‘‘ saddhādhipateyyā cittekaggatā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Idaṃ padhānan ’’ ti vā vīriyaṃ vuttaṃ .
Vīriyasaddāpekkhāsahitaṃ ekavacanena vatvā catubbidhassapi vīriyassa adhippetattā nibbattetabbadhammavibhāgena ca ‘‘ ime saṅkhārā ’’ ti vuttaṃ .
Tena padhānabhūtā saṅkhārāti evaṃ samāso veditabbo .
Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañcettha padhānaggahaṇaṃ .
Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro , sabbampi vīriyaṃ .
Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho .
Vīriyiddhipādaniddese ‘‘ vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgatan ’’ ti ( vibha .435) dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ .
Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘ vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī ’’ ti , dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanatthaṃ .
Dve eva hi sabbattha samannāgamaṅgāni samādhi , padhānasaṅkhāro ca .
Chandādayo
V0.50 samādhivisesanāni .Padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito , na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti .
Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva samannāgamaṅgavasena
M0.53 padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti .Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi tathā visiṭṭheneva tena sampayutto padhānasaṅkhāro , sesadhammā ca , tasmā samādhivisesanānaṃ vasena ‘‘ cattāro iddhipādā ’’ ti vuttā .
Visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃapassayanavasena hotīti chandasamādhi … pe … iddhipādan ti ettha nissayatthepi pādasaddena upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti .
Tathā hi abhidhamme uttaracūḷabhājanīye ‘‘ cattāro iddhipādā chandiddhipādo ’’ tiādinā ( vibha .457) chandādīnameva iddhipādatā vuttā .
Pañhāpucchake ca ‘‘ cattāro iddhipādā – idha bhikkhu chandasamādhī ’’ ti ( vibha .462) ārabhitvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto .
Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ .
Aññathā catubbidhatāva na hotīti .
Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo .
Tadaṅgasamucchedanissaraṇavivekanissitattaṃ vatvā paṭippassaddhivivekanissitassa avacanaṃ ‘‘ chandasamādhi … pe … iddhipādaṃ bhāvetī ’’ ti ( vibha .432) bhāvetabbānaṃ iddhipādānaṃ vuttattā .
Bhāvitiddhipādassa hi sacchikātabbā phalapariyāpannā iddhipādāti .
Vossaggasaddo pariccāgattho , pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā .
Yathāvuttena pakārenāti tadaṅgasamucchedappakārena , tanninnabhāvārammaṇappakārena ca .
Pariṇamantaṃ vipassanakkhaṇe .
14. Pubbabhāgapaññāyāti ekāvajjananānāvajjanavīthīsu pavattaupacārapaññāya .
Adhigamapaññāyāti appanāpaññāya .
Puna pubbabhāgapaññāyāti nānāvajjanupacārapaññāya , paṭisandhipaññāya vā .
Upacārapaññāyāti ekāvajjane , sabbattha vā pavattaupacārapaññāya .
Pucchāvissajjanavicayopīti yathāvuttāya pucchāya vissajjanavicayopi .
Vuttanayānusārenāti adiṭṭhajotanā , vimaticchedanā cāti heṭṭhā vuttanayānugamanena .
15. Sekhe
M0.54 asekheti sekkhe ariyapuggale , asekkhe ariyapuggale .Vipassanāpubbaṅgamappahāneti vipassanaṃ purecārikaṃ katvā pavattakilesappahāne , pahānābhisamayeti attho .
‘‘ Yaṃ
V0.51 aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti pāḷiṃ dassetvā puna ‘‘ yaṃ anicce dukkhe anattanī ’’ ti vacanaṃ evampettha paṭhantīti dassetuṃ .Sesasaṃkilesavodānadhammāti gedhato avasiṭṭhasaṃkilesadhammā ca sabbavodānadhammā ca .
Abhāvenāti abhāvanena abhāvakaraṇena .
Payogaparakkaman ti bhusaṃ yogo payogo , payogova parakkamo payogaparakkamo , cittaṃ .
Ukkhipatīti kosajjapakkhe patituṃ adento kusalapakkhe uddhaṃ khipento viya pavattati .
Padhānavīriyan ti akusalānaṃ anuppādanaṭṭhena uttamavīriyaṃ .
Yojetabbānīti ‘‘ āsevamāno vāyamatī ’’ tiādinā yojetabbāni .
Anuppannāti avattabbataṃ āpannānan ti bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamugghāṭituppannānaṃ .
16.‘‘ Aṭṭhamakassa indriyānī ’’ ti vuttattā ‘‘ paṭhamamagge saddhādayo ’’ tiādi vuttaṃ .
Indriyaggahaṇañca pāḷiyaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Asubhānupassanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānanti āha ‘‘ satipaṭṭhānabhāvanāya suniggahito kāmavitakko ’’ ti .
Samādhi uppajjamāno kāmavitakkampi niggahetvā eva uppajjatīti dassento ‘‘ anavajjasukhapadaṭṭhānenā ’’ tiādimāha .
‘‘ Kusalesu dhammesu āraddhavīriyo ’’ tiādinā dhammacchandato uppajjamāno vīriyacchando khantiṃ paribrūhetīti dasseti .
Anavajjadhammānaṃ upakārakadhammāsevanaṃ viya anupakārakadhammaparivajjanampi paññānisevaneneva hotīti āha ‘‘ samādhiādīnan ’’ tiādi .
17. Sabbadhammādhiṭṭhānaṃ desanaṃ puggalādhiṭṭhānena vibhajituṃ ‘‘ loko nāmā ’’ tiādi vuttanti dassento ‘‘ sabbadhammānanti … pe … dassetun ’’ ti āha .
Mahaggatadhammesu ṭhānaṃ taṃsampādanāva .
Tathā sesesu .
Vaḍḍhiyamānesūti yathā vimuttiṃ paripācayanti , evaṃ brūhiyamānesu .
Dassanapariññāti rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇato , paccayato ca parijānanā .
Tenāha ‘‘ ñātapariññā ’’ ti .
Paṭipakkhavidhamanena saddhiṃ lakkhaṇattayavibhāvanā idha ‘‘ bhāvanāpariññā ’’ ti adhippetāti āha ‘‘ bhāvanā … pe … pariññā cā ’’ ti
M0.55 .Dassanatthā pariññā dassanapariññā , bhāvanatthā pariññā bhāvanāpariññāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo .
Kakkhaḷaphusanādīti
V0.52 kakkhaḷādiphusanādi .Abhijānitvāti abhiññāya paññāya jānitvā , ṭhitassa abhijānanahetu vāti attho .
Atthoti phalaṃ .
Nayoti vuttanayo .
‘‘ Yaṃ asaṅkhatan ’’ tipi paṭhanti .
Catunayakovidoti ekattanānattādinayacatukke nipuṇo .
Desanāyuttikusaloti dhammānaṃ desanāvidhimhi kusalo .
Sadisī kātabbā saṃsandanavasenāti adhippāyo .
Ānetabbā ‘‘ ayaṃ desanā imāya desanāya evaṃ saṃsandatī ’’ ti .
Atthato apetan ti ayuttatthaṃ .
Asambandhatthan ti aññamaññaṃ asambandhapadatthaṃ .
Nanu paṭṭhānavicāro nayavicāro viya hārehi asammisso vicāraṇantaroti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Idha nikkhittoti idha suttavicaye suttatthavicārabhāvato nikkhitto , etena vā paṭṭhānassa hārantogadhabhāvadassaneneva mūlapadānaṃ viya paṭṭhānassa padatthantarābhāvo dassitoti veditabbaṃ .
Imassa suttassāti saṃvaṇṇiyamānasuttaṃ sandhāyāha .
Kasmiṃ vā padeti saṃvaṇṇiyamānaṃ gāthaṃ sandhāyāha .
Tabbicayenāti pucchādivicayena , assādādivicayena ca .
Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .