2. Vicayahārasampātavaṇṇanā
53. Kusaladhammārammaṇāti kusaladhamme uddissa pavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ , na tesaṃ ārammaṇapaccayataṃ idha ‘‘ kusalā dhammā ’’ ti lokuttaradhammānaṃ adhippetattā .
Na hi kadāci anupādāniyā dhammā upādānārammaṇā honti .
Phaladhamme uddissa pavattāya taṇhāya gahitattā ‘‘ kusala … pe … daṭṭhabbo ’’ ti vuttaṃ .
Desanāhāreti desanāhārasampāte .
Kathaṃ pana kusalabhāvoti ‘‘ kusalā ’’ ti vacanamattaṃ gahetvā codeti , tañca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ , pahānahetubhāvopissā siyā codakena sampaṭicchitova .
‘‘ Mānopi duvidho ’’ tiādinā mānassa ca tassā taṇhāya ca sevitabbabhāvo akusalānaṃ pahānāya , kusalānaṃ uppattiyā ca paccayabhāvato .
Nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma ‘‘ ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhin ’’ ti anusocato uppannaṃ domanassanti sambandho .
Evan ti iminā pāḷiyaṃ vuttappakārena , pihaṃ upaṭṭhapetvā chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā .
Iṭṭhārammaṇañcettha yathāvuttaanusocanadomanassuppattīnaṃ yathābhiniviṭṭhassa ārammaṇassa aniṭṭhatāyāti dassanatthaṃ .
‘‘ Kathaṃ nekkhammavasenā ’’ ti padassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘ vipassanāvasenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vipassanādivinimuttā vā paṭhamajjhānādivasena vuttā kusalā dhammā idha nekkhammaṃ .
Anussatiggahaṇena upacārajjhānameva gahitanti ‘‘ paṭhamajjhānādivasenā ’’ ti vuttaṃ .
Ādi saddena dutiyajjhānato paṭṭhāya yāva aggaphalā uparivisesā saṅgahitā .
Yāya paññāvimuttiyā .
Upekkhāsatipārisuddhibhāvenāti
M0.90 upekkhājanitasatipārisuddhisabbhāvena .Kammayoggan ti vipassanābhāvanādikammassa yoggaṃ anurūpaṃ anucchavikaṃ .
Assaddhiyeti assaddhiyahetu ,‘‘ assaddhiyenā ’’ tipi
V0.85 paṭhanti , so evattho .Obhāsagatan ti ñāṇobhāsagataṃ .
Kāmaṃ pubbepi paññā vuttā , assaddhiyādīhi pana aññesaṃ kilesānaṃ vidhamanampi paññāya eva hoti , sā ca evaṃbhūtāti dassanatthaṃ ‘‘ obhāsagataṃ kilesandhakāre na iñjatī ’’ ti vuttaṃ .
Kopo kodho .
Appaccayo domanassaṃ .
Iddhividhañāṇādikā cha abhiññā pākaṭā evāti ‘‘ dve ca visese ’’ ti vuttadhamme dassetuṃ ‘‘ manomayiddhi , vipassanāñāṇañcā ’’ ti āha .
Aṅgaṇāni rāgādayo .
Upakkilesā abhijjhāvisamalobhādayo .
Anulomanaṃ tadekaṭṭhatā .
Phandanā dubbalā vikkhepappavatti .
Balavatī anavaṭṭhānaṃ .
Sabbo micchābhiniveso ayonisomanasikārena hoti , micchāvitakkena ca .
Tattha ayonisomanasikāro akusalacittuppādo tappariyāpanno micchāvitakko vikkhepasahito evāti vuttaṃ ‘‘ micchābhinivesahetutāya diṭṭhipakkho ’’ ti vuttañhetaṃ ‘‘ vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ , ayoniso manasikāropi diṭṭhiṭṭhānan ’’ ti ( paṭi . ma .1.124).
Atha vā iñjanāti phandanā , diṭṭhaparittāso .
Yathāha ‘‘ tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevā ’’ ti ( dī . ni .1.105 ādayo ).
Aṭṭhitīti anavaṭṭhānaṃ , diṭṭhivitakko .
Tena hi puthujjano kāle sassataṃ , kāle ucchedanti taṃ taṃ diṭṭhiggahaṇaṃ pakkhandanto sattato paribbhaṭṭhaandho viya , samudde vissaṭṭhavāhanikā viya , yante yuttagoṇo viya ca tathā tathā paribbhamati .
Tenāha ‘‘ diṭṭhiyopi diṭṭhiṭṭhānaṃ , vitakkopi diṭṭhiṭṭhānan ’’ ti ( paṭi . ma .1.124) ca .
Etasmiñca pakkhe micchābhinivesatāya , micchābhinivesahetutāya ca tassā dve pakkhāti ekadesasarūpekaseso katoti veditabbaṃ .
‘‘ Evan ’’ tiādinā ‘‘ so upariman ’’ tiādipāḷiyaṃ sambandhaṃ dasseti .
Paṭighasaññāti bhummatthe paccattavacananti dassento ‘‘ paṭigha … pe … saññāsū ’’ ti āha .
Rūpāvacarasaññāti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vadati .
Nānattasaññāti
M0.91 nānāsabhāvā , nānāsabhāve vā ārammaṇe saññā .Ṭhapetvā paṭighasaññā avasiṭṭhakāmāvacarasaññā hetā .
Tā samatikkamatīti tā rūpasaññānānattasaññāyo ārammaṇehi saddhiṃ sammadeva atikkamati .
Rūpāvacarajjhānobhāsopi kasiṇārammaṇā .
Kasiṇanissando hi āruppajjhānuppatti .
Dassanan ti kasiṇarūpānaṃ dassanaṃ .
Abhijjhābyāpādappahānena saddhiṃ vīriyārambho upakārako samatho
V0.86 satipassaddhiyo parikkhāraṅgatā vuttā eva .Satirahitaṃ sammasanaṃ nāma natthīti ‘‘ yā upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā , ayaṃ vipassanā ’’ ti vuttaṃ .
Tena satisīsena vipassanā gahitāti dasseti .
Sammosānaṃ pahānamāhāti sambandho .
54. Paccuppannasukhaāyatisukhavipākakiriyanirāmisaakāpurisasevitabhāvehi eva sesā pāḷiyaṃ etassa samādhissa santapaṇītatādivisesā vuttā , tepi idha saṅgahitāti tesaṃ padānaṃ atthaṃ dassento ‘‘ aṅgasantatāyā ’’ tiādimāha .
Tattha aṅgasantatāyāti phalajhānaṅgānaṃ upasantatāya .
Kilesadarathasantatāyāti kilesadarathapaṭippassaddhiyā .
Paṇītoti uḷāro .
Ekodibhāvenāti maggasamādhisaṅkhātena ekodibhāvena .
Ekodibhāvan ti samādhānaṃ .
Lokiyasamādhissa paccanīkanīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni , aññe ca kilesā vāretabbā .
Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhakilesattā na niggahetabbaṃ , vāretabbañca atthīti so maggānantaraṃ samāpattikkhaṇeva appayogeneva adhigatattā , ṭhitattā ca aparihānivasena vā adhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagato .
‘‘ Sativepullappatto ’’ ti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti .
‘‘ Yathāparicchinnakālavasenā ’’ ti etena paricchinnasatiyā satoti dasseti .
Vakkhamānenāti ‘‘ pītipharaṇā ’’ tiādinā anantaraṃ vakkhamānena .
‘‘ Pītipharaṇatā ’’ ti pana pāḷi āgatā .
Taṃ ‘‘ pañcaṅgiko sammāsamādhī ’’ ti ( dī . ni .3.355) samādhiaṅgabhāvena paññā uddiṭṭhāti katvā vuttaṃ .
Tato eva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ pītipharaṇatā ’’ tiādīnañca atthasaṃvaṇṇanā katā .
Tattha ‘‘ so imameva kāyaṃ
M0.92 vivekajena pītisukhena abhisandetī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.226) nayena pītiyā , sukhassa ca pharaṇaṃ veditabbaṃ .Sesaṃ suviññeyyameva .
Samādhivasena samatho uddhaṭoti sabhāvavasena samatho uddhaṭo , na upakārakadhammavasenāti adhippāyo .
55. Rāgapaṭipakkhattā samādhissa ‘‘ adhicittasikkhāya sikkhanto ’’ ti vuttaṃ .
Vuttanayānusārenāti ‘‘ sukhapaṇidhiādisamugghāṭanena appaṇihito ’’ tiādinā .
Ettha ca saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgurataṃ sammadeva passantassa na rāgo patiṭṭhaṃ labhatīti aniccānupassanā rāgacaritassa sappāyā
V0.87 vuttā , tathā saṅkhārānaṃ sabhāvadukkhataṃ sammadeva passantassa pakatiyāpi dukkhitesu dukkhuppādanaṃ vaṇe khārodakasekasadisanti na doso patiṭṭhaṃ labhatīti dukkhānupassanā dosacaritassa sappāyā vuttā , tathā saṅkhāresu sammadeva ghanavinibbhoge kate attasuññatāya upaṭṭhahamānāya na moho patiṭṭhaṃ labhatīti anattānupassanā mohacaritassa sappāyā vuttāti veditabbaṃ .Rāgapaṭipakkhattā samādhissa ‘‘ adhicittasikkhāya sikkhanto ’’ ti vuttaṃ .
Esa nayo itaresu .
Sesamettha suviññeyyaṃ .
Khantibahulo uppannaṃ aratiṃ anabhiratiṃ abhibhuyya viharanto sukhena samādhiṃ adhigacchatīti khantippadhānatāpi samathapakkhabhajanassa kāraṇaṃ vuttā .
Uṭṭhānaṃ sampajjatīti sampannakāyikavīriyaṃ .
Sammākammantavāyāmānaṃ yo kāyikādivikappo vutto pāḷiyaṃ , so nesaṃ kāyikassa payogassa samuṭṭhānavasena veditabbo .
‘‘ Khippādhigamo ’’ ti iminā maggāsevanabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Vipassanāya vimuttādhigamo ’’ ti iminā vipassanānubhāvena samucchedavimutti vikkhambhanavimutti viya samathānubhāvenāti dasseti .
Lokiyehīti nissakkavacanaṃ .
Mahantānan ti uḷārānaṃ , paṇītānanti attho .
56. Tan ti vicayahāraṃ .
Visaṃvādanahetūnaṃ lobhādīnaṃ pāpadhammānaṃ .
Sodhentoti yathā saraṇādivisayā aññāṇādisaṃkilesā na pavattanti , evaṃ sodhento .
Paripūrentāti yathā sīlaṃ akhaṇḍādibhāvena paripuṇṇaṃ hoti anūnaṃ , evaṃ paripūrentā .
‘‘ Tathā
M0.93 paṭipajjanto ’’ ti iminā satthu mahāpatikārabhāvo paripuṇṇo dassitoti paṭhamavāde ‘‘ dassanābhūmiñca bhāvanābhūmiñcā ’’ ti vuttaṃ .Yassa atthāyāti yassa yassa pahānatthāya .
Tathā paṭipannassāti yathā asubhajjhānādiṃ pādakaṃ katvā anāgāmimaggādiadhigamo hoti , tathā paṭipannassa .
Vadhitan ti ghātitaṃ .
‘‘ Manussabhūto ’’ ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ katvā ‘‘ pitā manussabhūto khīṇāsavo ’’ ti ca tathā
V0.88 ‘‘ mātā manussabhūtā ’’ ti yojetabbaṃ .Bhedānurūpassa sāvanaṃ anussāvanaṃ , bhedānurūpena vā vacanena viññāpanaṃ .
57. Manussattan ti manussajātitā .
Liṅgasampattīti purisabhāvo .
Hetūti manovacīpaṇidhānasiddhiyā saddhiṃ pubbahetusampadā .
Satthāradassanan ti satthu sammukhībhāvo .
Guṇasampattīti abhiññāsamāpattilābho .
Adhikāroti attano sarīranirapekkhaṃ satthu upakārakaraṇaṃ .
Chandatāti buddhabhāvāya daḷhacchandatā anivattidhammatā .
Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘ na me ācariyo atthi , sadiso me na vijjatī ’’ tiādi ( ma . ni .1.285;2.341; kathā .405; mahāva .11; mi . pa .4.5.11) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘ kiṃ panāvuso sāriputta , atthetarahi añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavato samasamo sambodhiyanti evaṃ puṭṭho ahaṃ , bhante ,‘ no ’ ti vadeyyan ’’ ti ( dī . ni .3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā ’’ ti ( dī . ni .3.161; a . ni .1.277) imaṃ suttaṃ dassentena dhammasenāpatināva buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo .
Khettapariggaho kato nāma hoti ‘‘ idaṃ buddhakhettaṃ nāmā ’’ ti .
Evaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvaṃ gatāti vuttappakārena ṭhānabhūtā , vuttanayena vā aññepi yathārahaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvena pavattā .
Sattapaññattiyā upādānabhūtāti indriyabaddhe khandhe sandhāya vadati .
58. Phalassa
M0.94 paccakkhakāritāti ‘‘ imassa kammassa idaṃ phalan ’’ ti taṃtaṃkammaphalāvabodho .Appadānābhāvoti paccayasamavāye kammassa ekantato phaluppādanaṃ .
Tenāha ‘‘ katūpacitānan ’’ ti .
59. Ajjhositavatthunāti taṇhābhinivesavasena abhiniviṭṭhavatthunā .
Rūpabhavaarūpabhavādināti bhavataṇhā viya sayaṃ dasseti .
Khandhattayavasenāti
V0.89 sīlādikkhandhattayavasena .Paṭipadāvibhāgenāti ‘‘ sabbatthagāminī ’’ ti ādipaṭipadāya bhedena .
Tatthatatthagāminīti nirayādinibbānanti dvīsu gandhabbaṭṭhānesu tattha tattheva gamanasīlā .
Sabbatthagāminīti yathāvuttesu sabbaṭṭhānesu ca gamanasīlā .
Sañjīvo kāḷasuttaṃ saṅghāto roruvo mahāroruvo tāpano mahātāpano avīcīti ete aṭṭha mahānirayā .
Ekekassa cattāri cattāri dvārāni , ekekasmiṃ dvāre cattāro cattāro gūthanirayādayoti evaṃ soḷasa ussadaniraye vaṇṇenti .
Sakkasuyāmādiko jeṭṭhakadevarājā .
Pajāpativaruṇaīsānādayo viya dutiyādiṭṭhānantarakārako paricārako .
Kilesakāmapakkheti ‘‘ saṅkappo kāmo , rāgo kāmo , saṅkapparāgo kāmoti ( mahāni .1) ettha vuttasaṅkappavasena vuttaṃ .
Sopi hi vibādhati , upatāpeti cāti kilesattasambhavato kilesakāmo vutto , na kilesavatthubhāvato .
Kāmapaṭisaṃyuttoti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayutto , kāmapaṭibaddho vā .
Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmasaddo dhātusaddo niruḷhoti veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappavuttiyā sātisayattā .
Esa nayo byāpādadhātuādīsu .
Parassa , attano ca dukkhāpanaṃ vihiṃsā .
Taṃ tu micchāhi vihiṃsā .
Bījādidhātunānattavasena khandhādinānattaṃ veditabbaṃ .
Khandhoti dvidhābhūtaggo .
60. Ajjhāsayadhātūti
M0.95 ajjhāsayasabhāvo .Yathā gūthādīnaṃ sabhāvo eso yaṃ gūthādīheva saṃsandati , evaṃ puggalānaṃ ajjhāsayassevesa sabhāvo , yaṃ dussīlādayo dussīlādikeheva saṃsandanti .
Saddhāmūlakattā kusalakiriyāya vuttaṃ ‘‘ yaṃ saddhāvasenā ’’ tiādi .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ saddhā bījan ’’ ti ( su . ni .77).
Yaṃ lobhavasena , saddhāvasena ca dosavasena , saddhāvasena ca mohavasena
V0.90 , saddhāvasena cāti yojetabbaṃ .Vīriyavasenāti sammappadhānavīriyavasena .
Paññāvasenāti maggasammādiṭṭhivasena .
Akusalassa kammassa katokāsatāya pāḷiyaṃ vuttattā ‘‘ vipākāvaraṇena nivutan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ kammāvaraṇādīhipi nivutatāya icchitattā .
Tathā hi yathā devadattaṃ kokālikaṃ sunakkhattaṃ licchaviputtanti udāhaṭaṃ , yadipi bhagavā paṭivedhassa aṭṭhānataṃ disvā nibbedhabhāgiyadesanaṃ na deseti , vāsanābhāgiyaṃ pana tathārūpassa deseti evāti dassento ‘‘ saccappaṭivedhan ’’ tiādimāha .
Ajātasattuādīnan ti ādi saddena saccakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tassāpi bhagavā anāgate vāsanatthāya dhammaṃ desesi .
Satthā hi ‘‘ anāgate tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatī ’’ ti tatthāyaṃ kulaghare nibbatto pabbajitvā kāḷabuddharakkhitatthero nāma pabhinnapaṭisambhido mahākhīṇāsavo bhavissatīti idaṃ disvā dhammaṃ desesi , so ca tathā ahosīti .
Asampuṇṇeti ekantato vipākadānasamatthatāvasena pāripūriṃ anupagate .
Diṭṭhupanissayadiṭṭhisahagatassa kammaṃ sandhāya ‘‘ kamme asampuṇṇe ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ kilesantarāya missakaṃ kammantarāyaṃ dassetvā ’’ ti .
61. Diṭṭhi panettha padhānabhāvena pāḷiyaṃ gahitā sīlabbataparāmāsassa adhippetattā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ yathā puṇṇañca govatikaṃ , acelañca kukkuravatikan ’’ ti .
Asampuṇṇattā eva hi tassa micchādiṭṭhikammasamādānassa tesaṃ bhagavā ‘‘ cattārimāni , puṇṇa , kammānī ’’ tiādinā ( ma . ni .2.81) dhammaṃ desesi .
Tāya ca desanāya te taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjitvā sammatte patiṭṭhahiṃsu .
62. Paguṇatāya
M0.96 vodānaṃ paguṇavodānaṃ .Tadeva paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā vuṭṭhānaṃ nāma hotīti āha ‘‘ vuṭṭhānaṃ paguṇavodānan ’’ ti .
Bhavaṅgavuṭṭhānaṃ bhavaṅguppatti .
Bhavaṅgacitte hi uppanne taṃsamaṅgisamāpattito vuṭṭhito nāma hoti .
Saññāvedayitaapagamo eva apagamavimokkho .
Idaṃ vuṭṭhānan ti idaṃ yathāvuttaṃ kosallaṃ vuṭṭhānahetubhāvato vuṭṭhānaṃ .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ vodānampi tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānan ’’ ti ( vibha .828).
Imāya pana vuṭṭhānapāḷiyā asaṅgahitattā
V0.91 ‘‘ nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ pāḷimuttakavuṭṭhānaṃ nāmā ’’ ti sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .828) vuttaṃ .Ye pana ‘‘ nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānan ’’ ti pāḷiyaṃ natthīti vadeyyuṃ , te ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417) imāya pāḷiyā paṭisedhetabbā .
63. Ayaṃ cassa āsayoti ettha āsayajānanādinā yehi indriyehi yehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti , tesaṃ pajānanaṃ vibhāvetīti veditabbaṃ .
Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā , indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balatā ca siddhā hoti .
Thāmagatoti ettha thāmagamanaṃ nāma aññesaṃ asādhāraṇo kāmarāgādīnaṃ eva āveṇiko sabhāvo veditabbo , yato ‘‘ thāmagato anusayaṃ pajahatī ’’ ti ( paṭi . ma .3.21) vuttaṃ .
Āvajjanamatteneva sarati ākaṅkhāyattavuttikattā .
Vuttañhi ‘‘ ākaṅkhapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇaṃ , manasikārapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇan ’’ tiādi ( mahāni .156; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi . ma .3.5).
Sabbaññutaññāṇaṃ viya hi sabbaṃ bhagavato ñāṇaṃ parikammanirapekkhanti .
64. Upakkilesavimuttattāti ettha cittādi eva upakkilesā , nibbattakassa vā kammassa pāribandhakilesā .
Kasiṇakammaparikammajhānanibbattanakasiṇabhāvo cuddasavidhena cittaparidamanaṃ abhiññābhinīhāroti sabbatthāpi
M0.97 vīriyabalassa bahūpakārattā vuttaṃ ‘‘ vīriyabhāvanābalanibbattan ’’ ti .Dibbasadisattāti dibbe bhavanti dibbaṃ , yathāvuttaṃ pasādacakkhu , dibbaṃ viyāti dibbaṃ , aggataṃ abhiññāṇaṃ .
Dibbavihāro cattāri rūpāvacarajjhānāni .
Tesaṃ vasena nibbattitvā paṭiladdhabbattā dibbaṃ , tena dibbahetukattā dibbanti vuttanti dasseti .
Dibbavihārasannissitattāti rūpāvacaracatutthajjhānena nissayapaccayena nibbattattā , tena dibbanissitaṃ dibbanti dasseti .
Divusaddaṃ akkharacintakā kīḷādīsu paṭhantīti vuttaṃ ‘‘ taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabban ’’ ti .
Purimā hi tayo atthā kīḷatthassa vasena , itare jutigatiatthavaseneva dassitāti .
Manussūpacāran ti manussagocaraṃ .
Daṭṭhuṃ na sakkā ittarakhaṇattā khaṇapaccuppannassa .
‘‘ Āsannacutikā ’’ tiādinā
V0.92 santatipaccuppannavasena ‘‘ cavamāne upapajjamāne ’’ ti vuttanti dasseti .‘‘ Mohanissandayuttattā ’’ tiādinā sattānaṃ hīnapaṇītattādibhāvassa mohādikammanidānahetukataṃ , nissandaphalatañca dasseti .
Dibbacakkhussa pādakaṃ etesanti dibbacakkhupādakāni .
Tena vuttaṃ ‘‘ dibbacakkhunā saheva ijjhantī ’’ ti .
Tāni hissa paribhaṇḍañāṇāni .
Samādīyantīti samādānāni , kammāni samādānāni etesanti kammasamādānā .
Samādātabbanānāvidhakammāti attho purime atthe , dutiye pana kammāni samādāpentīti kammasamādānā , micchādiṭṭhiyā kammasamādānā micchādiṭṭhikammasamādānā , hetuatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ .
Taṃ vācan ti taṃ ariyānaṃ upavadanavācaṃ .
Taṃ cittan ti samuṭṭhāpakacittaṃ .
Taṃ diṭṭhin ti yena micchāgāhena ariye anuddhaṃseti , micchābhinivesaṃ .
Ayampettha attho – yathā nāma hetusampannassa bhikkhuno visuddhaṃ sīlaṃ , samādhiñca sampādetvā ṭhitassa dandho satuppādo khippābhiññāya diṭṭheva dhamme aññā , sati vā upādisese anāgāmitā .
Evamevaṃ yo ariyūpavādī yathāvuttacittadiṭṭhīhi apakkamitvā appatirūpaṃ sabhāvaṃ ‘‘ mayā , bhante , tumhākaṃ upari vuttan ’ ti accayadesanāya te na khamāpeti , so kāyassa bhedā niraye evāti .
Tesu pasannacittassa khamāpanañhettha tesaṃ vācādīnaṃ pahānaṃ paṭinissaggova .
Ito sāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi sabbānatthavidhānato , sabbahitasukhaparidhaṃsanato ca .
Kāyassa
M0.98 bhedāti idha kāya saddo attabhāvapariyāyoti āha ‘‘ upādinnakkhandhapariccāgā ’’ ti .Tadanantaran ti tassa maraṇasaṅkhātassa khandhapariccāgassa anantaraṃ .
Abhinibbattakkhandhattho para saddo , anorimabhūtavatthuvisayo vā siyā , avadhivisesanamattaṃ vā .
Tesu purimaṃ sandhāyāha ‘‘ abhinibbattakkhandhaggahaṇe ’’ ti , pacchimassa pana vasena ‘‘ cutito uddhan ’’ ti .
Vuttavipariyāyenāti ‘‘ suṭṭhu caritaṃ , sobhanaṃ vā caritan ’’ tiādinā .
Hananan ti ghātanaṃ .
Kāraṇākāraṇan ti ṭhānāṭṭhānaṃ .
Cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāmipaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘ kammaparicchedamevā ’’ ti .
Kammavipākantaraṃ kammavipākaviseso kammavipākassa vibhāgo .
Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya , taṃsadisaṃ iddhividhañāṇaṃ viya vikubbituṃ , etenassa balasadisatañca nivāreti .
Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ
V0.93 , vikubbituñca .Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇāñāṇaṃ idha chaṭṭhaṃ balanti tassa savitakkasavicāratā vuttā , tathāpi jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttaṃ .
Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘ jhānaṃ hutvā appetuṃ , iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī ’’ ti ( vibha . mūlaṭī .831) vuttaṃ , na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvoti daṭṭhabbaṃ .
Vicayahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā .