Hārasaṅkhepavaṇṇanā
1. Yaṃ , bhikkhaveti ettha yan ti paccattavacanaṃ , tañca sukhaṃ , somanassanti dvayena samānādhikaraṇanti katvā ‘‘ assādīyatīti assādo , sukhaṃ , somanassañcā ’’ ti
M0.26 vuttaṃ .Sukhādivedanā viya manāpiyarūpādipi avītarāgassa assādetabbanti āha ‘‘ evaṃ iṭṭhārammaṇampī ’’ ti .
‘‘ Assādeti etāyāti vā assādo , taṇhā ’’ ti etena ‘‘ yan ’’ ti hetuatthe nipātoti dasseti .
Tatrāyamattho – yena hetunā pañcupādānakkhandhe paṭicca assādanīyabhāvena uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ taṇhāsaṅkhāto assādo assādanakiriyāya kāraṇanti .
Iti katvā ayamattho diṭṭhābhinandanādibhāvato vipallāsesupi sambhavatīti āha ‘‘ evaṃ vipallāsāpī ’’ ti .
Aniṭṭhampīti pi -saddena iṭṭhampīti yojetabbaṃ , anavasesā sāsavā dhammā idha ārammaṇaggahaṇena gahitāti āha ‘‘ sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārānan ’’ ti .
Dukkhādukkhamasukhavedanānan ti ettha dukkhasabhāvā eva adukkhamasukhā vedanā gahitā aniṭṭhārammaṇassa adhippetattā , na sukhasabhāvā .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ yāyaṃ , bhante , adukkhamasukhā vedanā , santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā ’’ ti ( ma . ni .2.88; saṃ . ni .4.267).
‘‘ Sukhapariyāyasabbhāvato ’’ ti iminā iṭṭhatāmattatopi lesena sattānaṃ ārammaṇassa assādanīyatā sambhavatīti dasseti .
Ādīnavo dosanissandanatāya doso , svāyaṃ pīḷanavuttiyā veditabboti āha ‘‘ ādīnavo dukkhā vedanā , tissopi vā dukkhatā ’’ ti .
Evaṃ dosatthataṃ ādīnavassa dassetvā idāni kapaṇatthataṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yatoti yasmā dosakapaṇasabhāvattāti vuttaṃ hoti .
Nissaratīti
V0.25 vivitti , sabbasaṅkhāravivekoti attho .Sāmaññaniddesenāti nissaraṇasaddavacanīyatāsāmaññena .
Purimānan ti assādādīnavatānaṃ .
Upāyo cātiādīsu ca -saddo padapūraṇamattanti katvā āha ‘‘ pacchimānañcā ’’ ti , phalādīnanti attho .
Tadantogadhabhedānan ti ariyamaggapariyāpannavisesānaṃ .
Kāmabhavādīnan ti ādi -saddena na rūpārūpabhavā eva gahitā , atha kho te ca saññībhavādayo ca ekavokārabhavādayo ca gahitā .
Tenāha ‘‘ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavānan ’’ ti .
Yāvadeva
M0.27 anupādāparinibbānatthā bhagavato desanāti āha ‘‘ nanu ca … pe … nipphādīyatī ’’ ti .‘‘ Vuttamevā ’’ ti iminā punaruttidosaṃ codeti .
Itaro ‘‘ saccametan ’’ ti anujānitvā ‘‘ tañca kho ’’ tiādinā pariharati .
‘‘ Paramparāyā ’’ ti etena ajjhattaṃ yonisomanasikāro viya na paratoghoso āsannakāraṇaṃ dhammādhigamassa dhammassa paccattaṃ vedanīyattāti dasseti .
Tathā hi ‘‘ akkhātāro tathāgatā , paṭipannā pamokkhanti , jhāyino mārabandhanā ’’ ti ( dha . pa .276) vuttaṃ .
Tadadhigamakāraṇaṃ ariyamaggādhigamakāraṇaṃ siyā .
Kiṃ pana tanti āha ‘‘ sampattibhavahetū ’’ ti , tena carimattabhāvahetubhūtaṃ puññasampattiṃ vadati .
‘‘ Attānudiṭṭhiṃ ūhacca , evaṃ maccutaro siyā ’’ ti idaṃ ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadāya phalabhāvasādhanaṃ .
Yena hi vidhinā attānudiṭṭhisamugghāto , maccutaraṇañca siyā , so ‘‘ evan ’’ ti iminā pakāsitoti .
Attānudiṭṭhisamugghātamaccutaraṇānaṃ phalabhāve vattabbameva natthi .
‘‘ Dhammo have ’’ ti pana gāthāyaṃ lokiyassa puññaphalassa vuttattā āha ‘‘ idaṃ phalan ’’ ti .
Yaṃ nibbattetabbaṃ , taṃ phalaṃ .
Yaṃ nibbattakaṃ , so upāyo .
Ayamettha vinicchayo .
Tenāha ‘‘ etena nayenā ’’ tiādi .
Upadhisampattīti attabhāvasobhā .
Visuddhīti ñāṇadassanavisuddhi adhippetāti āha –
‘‘ etthāpi … pe … viññātun ’’ ti .
‘‘ Yasmā panā ’’ tiādināpi tamevatthaṃ vacanantare pākaṭataraṃ karoti .
Sarūpato āgatāni ‘‘ yato kho , bhikkhave , bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.26-28).
Ekadesena
V0.26 āgatāni ‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino viharato ( saṃ . ni .2.53), bahudukkhā bahupāyāsā , ādīnavo ettha bhiyyo ( ma . ni .1.117), saṅkhārānametaṃ nissaraṇaṃ , yadidaṃ nibbānan ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.24;3.41).Na sarūpena āgatāni yathā sāmaññaphalasuttādīsu .
Atthavasenāti assādetabbādiatthavasena .
Na papañcitoti na vitthārito .
2. Eseva
M0.28 nayoti atidesena viciyamānavacanaseso atidiṭṭho .Bhāvatthe tohi āha ‘‘ vissajjitanti vissajjanā ’’ ti .
Sutte āgataṃ na atthasaṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgatanti adhippāyo .
Pucchānurūpatā idha pubbāparan ti catubyūhapubbāparato imaṃ visesetvā dasseti .
Pucchānusandhīti pucchāya vissajjanena anusandhānaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimadesanāya pucchānimittapavattauparidesanāya sambandho ‘‘ pucchānusandhī ’’ ti vuttaṃ .
Pubbāpekkhan ti pucchitavissajjitapadāpekkhaṃ .
‘‘ Suttassā ’’ ti vā iminā pucchāvissajjanāanugītiyo ṭhapetvā seso vicayahārapadattho saṅgahitoti padassāpi saṅgaho veditabbo .
Imasmiṃ pakkhe gāthāyaṃ ca -saddo padapūraṇamatte daṭṭhabbo .
‘‘ Cakkhu aniccan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ āma , cakkhu aniccamevā ’’ ti ekantato vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ .
‘‘ Aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ , sacchikātabbañcā ’’ ti puṭṭhe ‘‘ maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ , phalapariyāpannaṃ sacchikātabban ’’ ti vibhajitvā vissajjanaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ .
‘‘ Aññindriyaṃ kusalan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ kiṃ anavajjaṭṭho kusalaṭṭho , udāhu sukhavipākaṭṭho ’’ ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ .
‘‘ Sassato attā , asassato vā ’’ ti vutte ‘‘ abyākatametan ’’ tiādinā avissajjanaṃ ṭhapanaṃ .
‘‘ Kiṃ panete kusalāti vā dhammāti vā ekatthā , udāhu nānatthā ’’ ti idaṃ pucchanaṃ sāvasesaṃ .
Vissajjanassa pana sāvasesatā veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā .
Appāṭihīrakaṃ sauttaraṃ .
Sappāṭihīrakaṃ niruttaraṃ .
Sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyameva .
Ettha ca assādo assādahetu yāva āṇattihetūti evaṃ hetūnampi assādādayo veditabbā .
Tattha saṅkhepato sukhasukhapaccayalakkhaṇo assādo , so visesato saggasampattiyā dīpetabbo .
Sā hi tassa ukkaṃso , sesā panettha bhavasampatti tadanvāyikā veditabbā .
Tassa hetu dānamayaṃ , sīlamayañca puññakiriyavatthu .
Dukkhadukkhapaccayalakkhaṇo ādīnavo .
Vipariṇāmasaṅkhāradukkhatānaṃ tadavarodhato vaṭṭadukkhassāpi ettha saṅgaho .
Visesato pana kāmānaṃ okāroti
V0.27 daṭṭhabbo , svāyaṃ saṃkilesavatthunā , ittarapaccupaṭṭhānatādīhi ca vibhāvetabbo , tassa hetu dasa akusalakammapathā .Nekkhammaṃ nissaraṇaṃ , tassa hetu yathārahaṃ tadanucchavikā pubbabhāgappaṭipadā .
Phalaṃ desanāphalameva , tassa
M0.29 hetu desanā .Upāyo yathāvuttaupāyova , tassa hetu cattāri cakkāni .
Āṇatti upadeso , tassa rāgaggiādīhi lokassa ādittatā , satthu mahākaruṇāyogo ca hetu .
Tathā catūsu ariyasaccesu samudayena assādo , dukkhena ādīnavo , magganirodhehi nissaraṇaṃ , maggo vā upāyo , tadupadeso āṇatti , anupādisesā nibbānadhātu phalaṃ .
Iti anupubbakathāya saddhiṃ buddhānaṃ sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya niddhāraṇabhāvena vicayo veditabbo .
Padassa padatthasambandho hetu .
So hi tassa pavattinimittaṃ , pañhassa ñātukāmatā , kathekukāmatā ca .
Adiṭṭhajotanādīnañhi catunnaṃ ñātukāmatā , itarassa itarā .
Vissajjanassa pañho hetu .
Evaṃ sesānampi yathārahaṃ vattabbaṃ .
3. Byañjanatthānaṃ yuttāyuttaparikkhāti byañjana ggahaṇena padaṃ gahitaṃ , attha ggahaṇena pañhādīhi saddhiṃ assādādayo gahitā .
Vicayahārapadatthā eva hi yuttāyuttādivisesasahitā yuttihārādīnaṃ padatthā .
Tathā hi padaṭṭhānapadaṭṭhānikabhāvavisiṭṭhā teyeva padaṭṭhānahārassa padatthā .
Lakkhaṇalakkhitabbatāvisiṭṭhā , niddhāritā ca lakkhaṇahārassa , nibbacanādivibhāvanāvisiṭṭhā catubyūhahārassa , sabhāgadhammavasena , visabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanavisiṭṭhā āvaṭṭahārassa , bhūmivibhāgādivisiṭṭhā vibhattihārassa , paṭipakkhato parivattanavisiṭṭhā parivattanahārassa , pariyāyavevacanavisiṭṭhā vevacanahārassa , pabhavādipaññāpanavisiṭṭhā paññattihārassa , khandhādimukhehi otaraṇavisiṭṭhā otaraṇahārassa , padapadatthapañhārambhasodhanavisiṭṭhā sodhanahārassa , sāmaññavisesaniddhāraṇavisiṭṭhā adhiṭṭhānahārassa , paccayadhammehi parikkharaṇavisiṭṭhā parikkhārahārassa , pahātabbabhāvetabbatāniddhāraṇavisiṭṭhā samāropanahārassa padatthā .
‘‘ Byañjanassa sabhāvaniruttitā , atthassa suttādīhi avilomanaṃ yuttabhāvo ’’ ti iminā asabhāvaniruttitā , suttādīhi vilomanañca ayuttabhāvoti dīpeti , tena yuttāyuttīnaṃ hetuṃ dasseti .
4. Yonisomanasikārādīti ādi saddena saddhammassavanasappurisūpanissayādisādhāraṇaṃ , asādhāraṇañca deyyapaṭiggāhakādiṃ saṅgaṇhāti .
Sambhavatoti yathārahaṃ tassa dhammassa anurūpaṃ .
Yāva sabbadhammāti
M0.30 ettha sabbaṃ nāma padesasabbaṃ , na sabbasabbanti .Ayañhi sabba saddo yathā paṭhamavikappe sutte āgatadhammavasena padesavisayo , evaṃ dutiyavikappe padaṭṭhānapadaṭṭhānikaniddhāraṇena
V0.28 taṃtaṃpakaraṇaparicchinnadhammaggahaṇato padesavisayo eva , na anavasesadhammavisayoti .Suttāgatadhammānaṃ yāni padaṭṭhānāni , tesañca yānīti evaṃ kāraṇaparamparāniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro , parikkhārahāro pana suttāgatadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannānaṃ paṭihetupaccayatāvisesavibhāvanalakkhaṇoti satipi kāraṇavicāraṇabhāve ayaṃ padaṭṭhānahāraparikkhārahārānaṃ viseso .
5. Yathā ‘‘ samānādhikaraṇasamānapade ’’ tiādīsu ekasaddassa attho samāna saddo , evaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā ‘‘ ekuppādā ’’ tiādīsu ( kathā .473) viya ekalakkhaṇāti ettha eka saddo samānatthoti āha ‘‘ samānalakkhaṇā ’’ ti .
Saṃvaṇṇanāvasenāti ettha kammatthe ana -saddo , saṃvaṇṇetabbatāvasenāti attho .
Lakkhaṇāti upalakkhaṇā .
‘‘ Nānattakāyanānattasaññino ( dī . ni .3.341,357,359; a . ni .9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ tiādīsu sahacāritā daṭṭhabbā .
Saññāsahagatā hi dhammā tattha saññāggahaṇena gahitā .
‘‘ Dadaṃ mittāni ganthatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.246; su . ni .189) samānakiccatā .
Piyavacanatthacariyā samānattatāpi hi tattha mittaganthanakiccena samānakiccā gayhanti saṅgahavatthubhāvato .
‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) samānahetutā .
Yathā hi phasso vedanāya , evaṃ saññādīnampi sahajātādinā paccayo hoti evāti tepi samānahetutāya vuttā eva honti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā ’’ ti ( dha . sa .5),‘‘ phuṭṭho sañjānāti , phuṭṭho cetetī ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.93).
Evaṃ ‘‘ taṇhāpaccayā upādānan ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) evamādipi udāharitabbaṃ .
‘‘ Avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) samānaphalatā daṭṭhabbā .
Yathā hi saṅkhārā avijjāya phalaṃ , evaṃ taṇhupādādīnampīti tepi tattha gahitāva honti .
Tenāha ‘‘ purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanaṃ upādānan ’’ ti .
‘‘ Rūpaṃ assādeti abhinandati
M0.31 , taṃ ārabbha rāgo uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.424) vutte taṃsampayuttā vedanādayo vuttā eva honti samānārammaṇabhāvato .Na hi tehi vinā tassa uppatti atthi .
Evamādīhīti ettha ādi saddena atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Atthādivasenapi hi sutte avuttānampi
V0.29 vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ sambhavatīti .Vuttappakārenāti ‘‘ vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī ’’ tiādinā pāḷiyaṃ ,‘‘ sahacāritā ’’ tiādinā aṭṭhakathāyañca vuttena pakārena .
6.‘‘ Phusanaṭṭhena phasso ’’ tiādinā niddhāretvā vacanaṃ nibbacanaṃ , taṃ pana padasseva , na vākyassāti āha ‘‘ padanibbacanan ’’ ti .
Adhippāyanidānānipettha byañjanamukheneva niddhāretabbāni .
Nibbacanapubbāparasandhīsu vattabbameva natthīti āha ‘‘ visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanā ’’ ti .
Pavattinimittaṃ ajjhāsayādi .
7.‘‘ Padaṭṭhāne ’’ ti idaṃ sutte āgatadhammānaṃ kāraṇabhūtepi dhamme niddhāretvā sabhāgato , visabhāgato ca āvaṭṭanaṃ kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ , na tantivasena .
Tasmā padaṭṭhānaniddhāraṇāya vināpi āvaṭṭanaṃ yuttamevāti siddhaṃ hoti .
Padassa vā saddapavattiṭṭhānaṃ padaṭṭhānaṃ padattho .
Etasmiṃ pakkhe ‘‘ ārambhatha nikkamathāti ( saṃ . ni .1.185; netti .29; peṭako .38; mi . pa .5.1.4) vīriyassa padaṭṭhānan ’’ ti ( netti .29) ettha yvāyamārambhadhātuādiko attho vutto , taṃ vīriyasaddassa pavattiṭṭhānaṃ vīriyasaddābhidheyyo atthoti evamattho veditabbo .
Sesesupi eseva nayo .
Sesakaṃ nāmagahitato itaraṃ , taṃ pana tassa paṭipakkhabhūtaṃ vā siyā , aññaṃ vāti āha ‘‘ visabhāgatāya aggahaṇena vā ’’ ti .
Saṃvaṇṇanāya yojentoti yathāvuttavisabhāgadhammaniddhāraṇabhūtena atthakathanena pāḷiyaṃ yojento .
Tenāha ‘‘ desanan ’’ ti .
‘‘ Paṭipakkhe ’’ ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ sabhāgadhammavasenapi āvaṭṭanassa icchitattā .
8. Nāmavasenāti sādhāraṇanāmavasena .
Pāḷiyaṃ pana ‘‘ micchattaniyatānaṃ sattānaṃ , aniyatānañca sattānaṃ dassanapahātabbā kilesā sādhāraṇā ’’ tiāgatattā ( netti .34)‘‘ dassanapahātabbādināmavasenā ’’ ti vuttaṃ .
Vatthuvasenāti
M0.32 sattasantānavasena .So hi dhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya idha ‘‘ vatthū ’’ ti adhippeto .
Tenāha –
‘‘ puthujjanassa , sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā ’’ tiādi ( netti .34).
Vuttavipariyāyenāti nāmato , vatthuto ca āveṇikatāya .
Taṃtaṃmaggaphalaṭṭhānañhi taṃtaṃmaggaphalaṭṭhatā , bhabbānaṃ bhabbatā , abhabbānaṃ abhabbatā asādhāraṇā .
9.‘‘ Bhāvite ’’ ti idaṃ bhāvanākiriyāya upalakkhaṇaṃ , na ettha kālavacanicchāti āha ‘‘ bhāvetabbeti attho ’’ ti .
Bhāvanā cettha āsevanāti , kusalasaddopi anavajjaṭṭhoti veditabbo
V0.30 .Paṭipakkhatoti vipakkhato .
Visadisūdāharaṇena byatirekato yathādhippetadhammappatiṭṭhānā hesā .
10. Padatthassāti padābhidheyyassa atthassa , sabhāvadhammassa vā .
11.
Nikkhepo desanā .
Pabhavo samudayo .
12.‘‘ Avuttānampi saṅgaho ’’ ti iminā avuttasamuccayattho ca -saddoti dasseti .
13.‘‘ Gāthāruḷhe ’’ ti iminā pāḷiāgatova pañho veditabbo , na itaroti dasseti .
Tenāha ‘‘ buddhādīhi byākate ’’ ti .
Tassa atthassāti āraddhassa atthassa , tena ārambhasodhanassa visayamāha .
Ettha ca atthadvāreneva padapucchāsodhanampi karīyatīti puna ‘‘ tassa atthassā ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā vissajjitamhīti vissajjane .
Vissajjanasodhanena hi pañhāsodhanaṃ .
Pañheti pucchāyaṃ .
Gāthāyan ti upalakkhaṇaṃ , tena gāthāyaṃ , suttageyyādīsu cāti vuttaṃ hoti .
Yamārabbhāti yaṃ sīlādimārabbha gāthādīsu desitaṃ , tasmiṃ ārambheti attho .
Pucchitāti pucchākārinī ,‘‘ kā ettha padasuddhi , kā pañhāsuddhi , kā ārambhasuddhī ’’ ti evaṃ pucchākārinī pucchaṃ katvā pavattitā suddhāsuddhaparikkhāti yojanā .
14. Na vikappayitabbāti yathā loke ‘‘ jāti sāmaññaṃ , bhedo sāmaññaṃ , sambandho sāmaññan ’’ tiādinā sāmaññaṃ jātiādiṃ , tabbidhurañca visesaṃ
M0.33 vikappenti parikappenti , evaṃ na vikappayitabbāti attho .Yadā yo kālaviseso ‘‘ sve ’’ ti laddhavohāro , tadā so taṃdivasātikkame ‘‘ ajjā ’’ ti , puna taṃdivasātikkame ‘‘ hiyyo ’’ ti voharīyatīti anavaṭṭhitasabhāvā ete kālavisesā .
Disāyapi ‘‘ ekaṃ avadhiṃ apekkhitvā puratthimā disā , tato aññaṃ apekkhitvā pacchimā nāma hotī ’’ tiādinā anavaṭṭhitasabhāvatā veditabbā .
Jātiādiapekkhāyāti jātiādidukkhavisesāpekkhāya .
Saccāpekkhāyāti saccasāmaññāpekkhāya .
‘‘ Taṇhā ’’ ti vuccamānaṃ kāmataṇhādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hotīti evamādiṃ sandhāyāha ‘‘ esa nayo samudayādīsupī ’’ ti .
16. Etthāti etasmiṃ buddhavacane .
Tenāha ‘‘ sikkhattayasaṅkhātassā ’’ tiādi .
Yathārutaṃ yathākathitaṃ saddato adhigataṃ niddhāritaṃ , na atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānādippamāṇantarādhigataṃ
V0.31 .‘‘ Atthato dassitā ’’ ti idaṃ yasmiṃ sutte bhāvanāva kathitā , na pahānaṃ , taṃ sandhāya vuttaṃ .