Issues
Nettippakaraṇa-ṭīkā

Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā

79.‘‘ Visayabhedato ’’ tiM0.108 saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato vivarituṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Tattha nayatoti nayaggāhato .
Na hi paṭivedhañāṇaṃ viya vipassanāñāṇaṃ paccakkhato pavattatīti .
Anubujjhiyamānoti abhisamayañāṇassa anurūpaṃ bujjhiyamāno .
Yathā ekapaṭivedheneva maggañāṇaṃ pavattati , evaṃ tadanucchavikaṃ vipassanāñāṇena gayhamānoti attho .
Evañca katvā nandiyāvaṭṭādīnaṃ tiṇṇaṃ atthanayabhāvo samatthito hotīti .
Tathā hi atthavisesasarūpatāya tayo nayā ‘‘ suttattho ’’ ti vuttā , padatthavicārabhāvepi pana hārā ‘‘ byañjanavicayo ’’ ti .
Yadi evaṃ kathaṃ tayoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ paṭivijjhantānaṃ panā ’’ tiādi .
Tattha ekameko saṃkilesavodānānaṃ vibhāgato dvisaṅgahoti yojanā .
Catuchaaṭṭhadiso cāti na paccekaṃ te nandiyāvaṭṭādayo catuchaaṭṭhadisā , atha kho yathākkamanti .
‘‘ Evan ’’ tiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ .
Tathā cāti yathāvuttassa atthassa upacayena samatthanā .
Pubbā koṭi na paññāyatīti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ parato paṭṭhānakathāyaṃ āvi bhavissati .
‘‘ Andhaṃ tamaṃ tadā hoti , yaṃ lobho sahate naran ’’ tiādi ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vacanato kāmataṇhāpi paṭicchādanasabhāvā , yato kāmacchandaṃ ‘‘ nīvaraṇan ’’ ti vuttaṃ .
Avijjāya pana bhavesu ādīnavappaṭicchādanaṃV0.103 sātisayanti .
Tathā avijjāpi saṃyojanasabhāvā , yato sā bahiddhā saṃyojanabhāvena vuttā .
Evaṃ santepi taṇhāya bandhanaṭṭho sātisayo apekkhitabhāvatoti imamatthaṃ dassento ‘‘ tathāpi … pe … vuttan ’’ ti āha .
‘‘ Saṃyuttā ’’ ti padassa sampayuttāti atthoti āha ‘‘ missitā ’’ ti .
‘‘ Avijjābhibhūtā … pe … abhinivisantā ’’ ti etena avijjāya ayāthāvagahaṇahetutaṃ dasseti , tato so avindiyaṃ vindatīti avijjāti vuccati .
Kilissanaṃ upatāpananti āha ‘‘ kilissanappayogaṃ attaparitāpanapaṭipattin ’’ ti .
Allīyanaṃ sevanaṃ .
DukkhantiM0.109 … pe … jānantīti attanā anubhūyamānaṃ tathā tathā upaṭṭhitaṃ kāyikacetasikadukkhaṃ , itarampi vā ekadesaṃ jānanti .
Taṇhāyapi eseva nayo .
Sabhāgavisabhāgapaṭipajjitabbākārato tattha tesaṃ ñāṇaṃ natthevātidassento ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādimāha .
Pavattipavattihetumattampīti ‘‘ pavatti pavattihetū ’’ ti ettakampi .
Kā pana kathāti pacurajanasādhāraṇe lokiyepi nāma atthe yesaṃ ñāṇassa paṭighāto , paramagambhīre ariyānaṃ eva visayabhūte lokuttare nivattinivattihetusaṅkhāte atthe kā nāma kathā , chinnā kathāti attho .
Aṭṭhasamāpattipabhedassa kevalassa samathassa tādise kāle bāhirakānañca ijjhanato ‘‘ vipassanādhiṭṭhānan ’’ ti visesitaṃ .
Vūpasamo samucchedo , paṭippassaddhi ca .
‘‘ Saṃsārassa anupacchedanato ’’ ti idaṃ diṭṭhigatānaṃ diṭṭhigatikamatadassanaṃ .
So hi puttamukhadassane asati saṃsāro ucchijjeyyāti bhāyati .
Yato vuttaṃ –
‘‘ Gaṇḍuppādo kikī ceva , kuntī brāhmaṇadhammiko ;
Ete abhayaṃ bhāyanti , sammūḷhā caturo janā ’’ ti .( su . ni . aṭṭha .2.293; a . ni . ṭī .3.5.192);
Tadabhiññāti taṃ yathāvuttaantadvayaṃ abhijānanti guṇaṃ āropetvā jānantīti tadabhiññā .
Atthabhañjanato , rogagaṇḍasallasadisatāya attabhāvasaṃkilesānañca rogagaṇḍasallatā .
Sakkāyadassaneti ettha diṭṭhidassanaṃ , sakkāyova dassanaṃ sakkāyadassananti attho veditabbo .
Tesan ti diṭṭhicaritānaṃ .
Attābhiniveso balavā .
Tasmā yathāupaṭṭhitaṃ rūpaṃ ‘‘ attā ’’ iccevaV0.104 gaṇhantīti adhippāyo .
Tathā vedanādiṃ .
Taṇhācarito pana yathāupaṭṭhitaṃ rūpaṃ taṇhāvatthuṃ katvā attaniyābhinivesena abhinivisantā tadaññameva attato samanupassanti .
Evaṃ vedanādīsu .
Tenāha ‘‘ taṇhācaritā ’’ tiādi .
Vijjamāneti paramatthato upalabbhamāne .
Kāyeti samūhe .
Diṭṭhiyā parikappito attādi eva paramatthato nupalabbhati , diṭṭhi pana labbhatevāti āha ‘‘ satī vā vijjamānā ’’ ti .
Sakkāyadassanamukhenāti sakkāyadiṭṭhimukhena .
Ucchedasassatan tiM0.110 taṃsahacaraṇato ucchedasassatadiṭṭhi vuttā .
‘‘ Ucchedasassatavādā ’’ tipi pāṭho .
Kasiṇāyatanānīti kasiṇajjhānāni .
Tejetvāti nisānetvā .
81. Ettāvatā nandiyāvaṭṭassa bhūmiracanavasena saṃkilesapakkho dassitoti āha ‘‘ tattha diṭṭhicaritotiādinā vodānapakkhaṃ dassetī ’’ ti .
‘‘ Yasmā sallekhe tibbagāravo ’’ ti iminā tattha tibbagāravattā saṃlekhānusantatavuttinā bhavatīti dasseti .
Sesesupi eseva nayo .
Micchādhimokkho saddhāpatirūpako avatthusmiṃ pasādo .
Puggalādhiṭṭhānena dhammameva vibhajatīti āha ‘‘ sattāpi … pe … dassetī ’’ ti .
Ye hi kecīti ettha hi -saddo nipātamattaṃ .
‘‘ Imāhi eva catūhi paṭipadāhī ’’ tipi pāḷi .
Dukkhāpaṭipadādivibhāgena maggo eva idha vuttoti āha ‘‘ paṭipadā hi maggo ’’ ti catuddisāsaṅkhātaṃ maggan ti catuddisāsaṅkhātaṃ pavattanupāyaṃ .
Dve disā etissāti dvidisā .
Nandiyāvaṭṭassāti nandiyāvaṭṭanayassa .
82. Vivattati vaṭṭaṃ etthāti vivattaṃ , vivattaṃ eva vivaṭṭaṃ , asaṅkhatadhātu , nibbuti eva vā .
Tena vuttaṃ ‘‘ nibbānan ’’ ti .
‘‘ KatthaV0.105 daṭṭhabban ’’ ti vā pāḷi .
Upacayeti upacayāvatthāyanti attho .
Dasannan ti lobhādikilesavatthūnaṃ .
Vipallāsahetubhāvatoti subhasaññādivipallāsahetukabhāvato .
Vipariyesaggāhavasena hi ādīnavesu eva saṃyojaniyesu dhammesu assādānupassitā .
Na hi yathābhūtañāṇe sati tathā sambhavo .
Tena vuttaṃ ‘‘ dasannaṃ … pe … bhāvato ’’ ti .
Dasavidhakāraṇeti dasavidhe kāraṇe , dasavidhassa vā kāraṇe .
Ayonisomanasikāraparikkhatā dhammā subhārammaṇādayo .
Tabbisayā kilesāti āhārapariññāparibandhabhūtā kilesā .
Viññāṇaṭṭhitīsupi eseva nayo .
Kāye pavattamāno paṭhamo vipallāso kāyasamudāye , kāyekadese ca kabaḷīkāre āhāre pavatto eva hotīti vuttaṃ ‘‘ paṭhame āhāre visayabhūte paṭhamo vipallāsoM0.111 pavattatī ’’ ti .
Tathā vedanāyaṃ pavattamāno dutiyavipallāso tappaccaye phassāhāre , citte pavattamāno tatiyavipallāso tappaccaye manosañcetanāhāre , dhammesu pavattamāno catutthavipallāso tappaccaye viññāṇāhāre pavatto eva hotīti vuttaṃ ‘‘ catutthe āhāre catuttho vipallāso ’’ ti .
Tenāha ‘‘ sesāhāresupi eseva nayo ’’ ti .
Āhārasīsena vā āhārapaṭibaddho chandarāgo gahito .
Viññāṇaṭṭhitīsu pi eseva nayo .
Tenevāha ‘‘ āhārasīsena tabbisayā kilesā adhippetā ’’ ti .
Paṭhame āhāre visayabhūteti ca paṭhame āhāre chandarāgassa visayabhāvaṃ patte , tabbhāvaṃ anatikkanteti attho .
Appahīnacchandarāgassa hi tattha vipallāsā sambhavanti , na itarassa .
Tathā dutiyavipallāsādīsu appahīnesu .
Itare upādānāni pavattanteva appahīnattāti āha ‘‘ sesapadesupi eseva nayo ’’ ti .
Yasmā ca upādānādīsu appahīnesupi yogādayo pavattanteva yathārahaṃ taṃsabhāvattā , tadekaṭṭhasabhāvato ca , tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ paṭhame upādāne paṭhamo yogo ’’ tiādi .
Tenāha ‘‘ sesapadesupi eseva nayo ’’ ti .
83. Aparijānantassāti ñātapariññāya , tīraṇapariññāya , pahānapariññāyāti tīhi pariññāhi paricchinditvā ajānantassa , tesaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ anavabujjhantassāti attho .
Tibbo bahalo chandarāgo hoti taṇhācaritabhāvatoti adhippāyo .
Iti upakkilesassa diṭṭhābhinivesassa hetubhāvatoti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ vuttanayenevā ’’ ti .
Subhasukhasaññākāmupādānakāmabhavayogaabhijjhākāyaganthakāmabhavāsava- kāmabhavogharāgasallachandāgatigamanāni taṇhāpakkhikatāya , taṇhāsabhāvatāya ca taṇhāpadhānāni .
Sīlabbatupādānabyāpādakāyaganthadosasalladosāgatigamanāni pana taṇhābhāve bhāvatoV0.106 , viññāṇaṭṭhitiyo taṇhāvisayato , sabbesaṃ vā taṇhāvisayato taṇhāpadhānatā labbhateva .
Pacchimakānaṃ diṭṭhipadhānatā vuttanayānusārena veditabbā .
84. Kabaḷīkāre āhāreti kabaḷīkārāhāravisaye chandarāge .
‘‘ Appahīne ’’ tiādikaṃ pariyāyakathaṃ muñcitvā nippariyāyameva dassento kabaḷīkārāhārassaM0.112 ‘‘ asubhasabhāvattā , asubhasamuṭṭhānattā cā ’’ ti vuttaṃ .
Labbhamāne hi ujuke atthe kiṃ pariyāyakathāyāti .
Chandarāgo vā tattha atthasiddhoti evampettha attho vutto .
Na hi tattha asati chandarāge vipallāso sambhavati .
Dukkhasabhāvattāti saṅkhāradukkhatāya dukkhasabhāvattā .
Dukkhapaccayattāti tividhadukkhatālakkhaṇassa dukkhassa kāraṇato .
Viññāṇe niccasaññino .
Tathā hi sāti nāma bhikkhu kevaṭṭaputto ‘‘ taṃyeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratī ’’ ti tattha niccābhinivesaṃ saṃvedesi .
Yebhuyyena saṅkhāresu attasaññitā diṭṭhigatikānaṃ ‘‘ cetanā attā ’’ tiādidiṭṭhiparidīpanesu veditabbā .
‘‘ Bhavavisuddhī ’’ ti padassa atthavacanaṃ ‘‘ nibbutisukhan ’’ ti .
‘‘ Sīlabbatehi … pe … sukhanti daḷhaṃ gaṇhātī ’’ ti iminā sīlabbatupādānaṃ idha bhavupādānanti dasseti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ sīlabbatupādānasaṅkhātena bhavupādānenā ’’ ti .
Paccayā honti upanissayapaccayādinā .
Paṭhame yoge ṭhitoti paṭhame yoge patiṭṭhito .
Appahīnā hi kilesā kammavaṭṭādīnaṃ kāraṇabhūtā taṃsamaṅgino sattassa patiṭṭhāti vuccanti .
Parassa abhijjhāyanaṃ parābhijjhāyanaṃ .
Bhavapatthanāya bhavadiṭṭhibhavarāgavasena piyāyitassa vatthuno vipariṇāmaññathābhāve domanassuppattiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ bhavarāga … pe … padūsentī ’’ ti .
Ganthitvāti ganthiṃ katvā .
Dvidhābhūtaṃ rajjuādike viya ganthikaraṇañhi ganthanaṃ .
Cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantā āsavānaṃ uppattihetu hontīti sambandho .
Pariyuṭṭhānappattā ekacce kilesā visesato āsavuppattihetu hontīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ uppaṭipāṭivacanaṃ .
Tappaṭipakkhe visaye patthetīti yojanā .
Tabbisayabahule bhave patthetīti yathā mānusakehi kāmehi nibbinnarūpā devūpapatti .
Taṃsabhāvattāti diṭṭhisabhāvattā .
Aparāparan ti aññamaññaṃ .
Ekaccā hi diṭṭhi ekaccassa diṭṭhābhinivesassa kāraṇaṃ hoti , yathā sakkāyadiṭṭhi itarāsaṃ .
Abhinivisantassāti abhinivesanahetu .
‘‘ Ayonisomanasikārato … pe … avijjāsavo uppajjatī ’’ ti idaṃ saccābhinivesassa phalabhūtaṃ avijjāsavaṃ dasseti ekantavassimeghavuṭṭhānena viya mahoghappavatti .
Avijjāsavo siddho hoti vuṭṭhihetukamahoghasiddhiyā uparimeghavuṭṭhānaṃ viya .
‘‘ Nandīrāgasahagatā ’’ tiādīsuV0.107M0.113 ( mahāva .14) viya tabbhāvattho sahagatasaddoti āha ‘‘ anusaya … pe … bhūtā vā ’’ ti .
Cittassa abbhantarasaṅkhātaṃ hadayan ti vipākacittappavattiṃ sandhāya vadati .
Vipākavaṭṭepi kilesavāsanāhitā atthi kāci visesamattā .
Lobhasahagatassa viññāṇassa .
Itarassa dosasahagatādikassa .
Byañjanena viya bhojanassa ārammaṇassa abhisaṅkharaṇaṃ visesāpādanaṃ upasecanaṃ , nandī sappītikataṇhā upasecanaṃ etassāti nandūpasecanaṃ upasecanabhūtāyapi nandiyā rāgasallaupanisato .
Upasitte pana vattabbameva natthīti dassetuṃ pāḷiyā ‘‘ rāgasallena nandūpasecanena viññāṇenā ’’ ti vuttanti tamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ kena pana taṃ nandūpasecanan ’’ ti pucchati .
Rāgasallenāti hetumhi karaṇavacananti dassento ‘‘ rāgasallena hetubhūtenā ’’ ti āha .
Upanissayapaccayattho cettha hetvattho .
Upagantabbato viññāṇenāti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ .
‘‘ Patiṭṭhābhāvato ’’ ti iminā viññāṇassa nissayādipaccayataṃ vadati .
Tenāha ‘‘ rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhatī ’’ ti .
Evaṃ dutiyādiviññāṇaṭṭhitīsupi nissayādipaccayatā vattabbā patiṭṭhāvacanato .
85. Yadipi akusalamūlādike tipukkhalassa , taṇhādike nandiyāvaṭṭassa disābhāvena vakkhati , tathāpi aññamaññānuppavesato ekasmiṃ naye siddhe itarepi siddhā eva hontīti imassa visesassa dassanatthaṃ ‘‘ āhārādayo … pe … vavatthapetun ’’ ti vuttaṃ .
Vakkhamāne vā akusalamūlataṇhādike ādi saddena saṅgahetvā ‘‘ āhārādayo ’’ ti vadanto ‘‘ nayānan ’’ ti bahuvacanamāha .
Ekassa atthassāti rāgacaritassa upakkilesatāsaṅkhātassa ekassa payojanassa .
Byañjanatthopi gahito , na byañjanameva gahitanti suttapadāni aññamaññapariyāyavacanāni yathārahaṃ taṇhāvatthūnaṃ tattha kathitattā vuttaṃ ‘‘ savatthukā taṇhā vuttā ’’ ti .
Dosavatthūnaṃ , diṭṭhivatthūnañca tattha kathitattā ‘‘ savatthuko doso , savatthukā diṭṭhi ca vuttā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ vuttanayānusārenā ’’ ti .
DukkhākārenaM0.114 saha dukkhākāraṃ gahetvāti attho .
Evañcetan ti yadi taṃtaṃanupassanābahulassa vasena purimāhāradvayādīsu vimokkhamukhavisesaniddhāraṇaṃ kataṃ , etaṃ evameva veditabbaṃ , na aññathā .
Tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .
Tassattho – yathāV0.108 ariyamaggānaṃ odhiso kilesappajahanato pahātabbesu dhammesu niyamo atthi , na evaṃ vipassanāya pariññāpahānānaṃ aniccantikattāti .
Apare panāhu – purime āhāradvaye parikilesabhāvena , dukkhapaccayattā ca dukkhalakkhaṇaṃ supākaṭaṃ .
Tattha purime viññāṇaṭṭhitidvayaviññāṇāhāre tatiyaviññāṇaṭṭhitiyaṃ aniccalakkhaṇaṃ , manosañcetanāhāre catutthaviññāṇaṭṭhitiyaṃ anattalakkhaṇaṃ supākaṭanti tissannaṃ anupassanānaṃ pavattimukhatāya tehi appaṇihitādivimokkhamukhehi pariññaṃ gacchantīti .
Tathā vipallāsādīsu purimadvayaṃ dukkhānupassanāya ujuvipaccanīkaṃ , itaradvayaṃ aniccānattānupassanānaṃ .
Iti pavattimukhatāya ca ujuvipaccanīkatāya ca ime dhammā yathārahaṃ appaṇihitādivimokkhamukhehi pariññeyyā , pahātabbā ca vuttā .
Tattha subhasukhasaññākāmupādānasīlabbatupādānakāmayogabhavayogaabhijjhākāya ganthakāmāsavakāmogha bhavogha rāgasallachandaagatigamanāni sukhassādavasena pavattanato dukkhānupassanāya paṭipakkhabhāvato byāpādakāyaganthadosasalladosaagatigamanāni pavattimukhatāya appaṇihitavimokkhamukhena pahātabbāni .
Tatiyasaññādayo niccābhinivesatannimittāhi aniccānupassanāya paṭipakkhabhāvato animittavimokkhamukhena pahātabbā .
Catutthasaññādayo attābhinivesatannittāhi anattānupassanāya paṭipakkhabhāvato suññatavimokkhamukhena pahātabbā .
Tattha mānasallabhayaagatigamanānaṃ niccābhinivesanimittatā veditabbā .
Na hi aniccato passato mānajappanaṃ , bhayaṃ vā sambhavati .
Avijjāyogādīnaṃ attābhinivesanimittatā pākaṭā evāti .
86. Appamaññāvajjā rūpāvacarasamāpattiyo dibbavihārā ‘‘ devūpapattisaṃvattanikakusalasamāpattiyo cā ’’ ti katvā , satipi tabbhāve parahitapaṭipattito , niddosatāya ca seṭṭhā vihārāti catasso appamaññā brahmavihārā , catasso phalasamāpattiyo ariyavihārā ‘‘ ārakā kilesehi ariyānaṃ vihārā ’’ ti .
Catasso āruppasamāpattiyo āneñjavihārāM0.115 , satipi devūpapattisaṃvattanikakusalasamāpattibhāve āneñjasantatāhi lokiyesu sikhāppattito .
Adhikaraṇabhedenāti vatthubhedena .
Yaṃ abhiṇhaṃ na pavattati , taṃ acchariyan ti dassetuṃ ‘‘ andhassa … pe … uppajjanakan ’’ ti vuttaṃ .
Adhitiṭṭhati sīlādi etena saccena , ettha vā sacce nimittabhūte , adhiṭṭhānamattameva vā taṃ saccanti evaṃ karaṇādhikaraṇabhāvatthā paccayavasena veditabbā samānādhikaraṇasamāsapakkhe .
TathāV0.109 aññapadatthasamāsapakkhe .
Itarasmiṃ pana samāse karaṇādhikaraṇatthā eva , te ca kho sīlādivasena ca veditabbā .
Sukhanti jhānavipassanāmaggaphalanibbānasukhaṃ .
Lokiyavipākasukhampi labbhateva .
‘‘ Nāññatra bojjhā … pe … pāṇinan ’’ ti ( saṃ . ni .1.98) hi imāya gāthāya saṅgahitā anattaparihāramukhena sattānaṃ abhayā nibbānasampattisukhāvahā cattāro dhammā idha ‘‘ sukhabhāgiyā ’’ ti vuttāti .
Anavasesapariyādānatoti pharaṇavasena anavasesaggahaṇato .
Paṭhamassa satipaṭṭhānassa paṭhamapaṭipadāvasena pavattassāti adhippāyo .
Evaṃ sesesupi .
‘‘ Yathā hī ’’ tiādinā yathāvuttapaṭipadāsatipaṭṭhānānaṃ nānantariyakataṃ upamāya vibhāveti .
Satipi ca sabbāhi paṭipadāhi sabbesaṃ satipaṭṭhānānaṃ niyamābhāve nānantarikabhāvena desanākkamenevettha nesaṃ ayamanukkamo katoti veditabbo .
Atha vā kāyavedanāsu subhasukhasaññānaṃ dubbiniveṭhiyatāya asubhadukkhānupassanānaṃ kiccasiddhito purimena paṭipadādvayena purimaṃ satipaṭṭhānadvayaṃ yojitaṃ tadabhāvato .
Itarena itaraṃ .
Tāni hi purimesu satipaṭṭhānesu katakammassa icchitabbāni .
Atha vā yathā taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ mandatikkhapaññānaṃ vasena catasso paṭipadā yojitā , evaṃ cattāri satipaṭṭhānāni sambhavantīti dassetuṃ paṭipadāsatipaṭṭhānānaṃ ayamanukkamo kato .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā yathā samānapaṭipakkhatāya paṭhamassa satipaṭṭhānassa bhāvanā paṭhamassa jhānassa visesāvahā , evaṃ pītisahagatādisamānatāya dutiyasatipaṭṭhānādibhāvanā dutiyajjhānādīnaṃ visesāvahāti imamatthaṃ upasaṃharati .
Pītipaṭisaṃvedanādīti ādi saddena sukhapaṭisaṃvedanaṃ , cittasaṅkhārapaṭisaṃvedanaṃ , passambhanañca saṅgaṇhāti .
Cittassa abhippamodanaggahaṇañcetthaM0.116 nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisaṃvedanasamādahanavimocanānampi vasena pavattiyā icchitabbattā .
Aniccavirāgādīti ādi saddena nirodhapaṭinissaggā saṅgayhanti .
Rūpāvacarasamāpattīnan ti ettha paṭiladdhamattaṃ paṭhamajjhānaṃ paṭhamajjhānasamāpattiyā paguṇavasībhāvāpādanassa paccayo hoti , na itarāsaṃ .
Itarāsaṃ pana adhiṭṭhānabhāvena paramparāya paccayo hotīti veditabbaṃ .
Byāpādavihiṃsāvitakkaaratirāgā byāpādavitakkādayo .
Sukhenāti akicchena , akasirenāti attho .
Dibbavihārādike cattāro vihāre padaṭṭhānaṃ katvā nānāsantānesu uppannāya vuṭṭhānagāminivipassanāyaV0.110 yathākkamaṃ anuppannākusalānuppādanādivasena pavattavisayaṃ sandhāya pāḷiyaṃ ‘‘ paṭhamo vihāro bhāvito bahulīkato ’’ tiādi vuttaṃ .
Sammappadhānasadisañhettha sammappadhānaṃ vuttaṃ .
Ariyavihāre ca heṭṭhime nissāya uparimaggādhigamāya vāyamantassa ayaṃ nayo labbhati .
Maggapariyāpannasseva vā sammappadhānassa nānāsantānikassa yathāvuttavipassanāgamanena taṃtaṃkiccādikassa vasenetaṃ vuttaṃ .
Sakkā hi vipassanāgamanena saddhindriyāditikkhatāviseso viya vīriyassa kiccavisesavisayo maggo viññātuṃ .
Tathā sikhāppattaupekkhāsatipārisuddhidibbavihāraṃ nissāya uppannaṃ paṭhamaṃ sammappadhānaṃ mānappahānaṃ ukkaṃseti , brahmavihārasannissaye uppannaṃ dutiyaṃ sammappadhānaṃ kāmālayasamugghātaṃ , ariyavihārasannissayena uppannaṃ tatiyaṃ sammappadhānaṃ avijjāpahānaṃ , santavimokkhasannissayena uppannaṃ catutthaṃ sammappadhānaṃ bhavūpasamaṃ ukkaṃsetīti dassetuṃ ‘‘ paṭhamaṃ sammappadhānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Pahīnamāno na visaṃvādeyyāti mānappahānaṃ saccādhiṭṭhānaṃ vaḍḍheti visaṃvādananimittasseva abhāvato .
Appahīnamāno hi mānanissayena kiñci visaṃvādeyya .
Kāmālaye , diṭṭhālaye ca samugghāṭite cāgapaṭipakkhassa avasaro eva natthīti ālayasamugghāto cāgādhiṭṭhānaṃ vaḍḍheti .
Avijjāya samucchinnāya paññābuddhiyā paribandhova natthi , bhavasaṅkhāresu ossaṭṭhesu abhavūpasamassa okāsova natthīti mānappahānādayo saccādhiṭṭhānādike saṃvaḍḍhentīti dassetuṃ ‘‘ mānappahānan ’’ tiādi vuttaṃ .
AvisaṃvādanasīloM0.117 dhammacchandabahulo chandādhipateyyaṃ samādhiṃ nibbatteti .
Cāgādhimutto nekkhammajjhāsayo akosajjabahulatāya vīriyādhipateyyaṃ , ñāṇuttaro cittaṃ attano vase vattento cittādhipateyyaṃ , vūpasantasabhāvo upasamahetubhūtāya vīmaṃsāya vīmaṃsayato vīmaṃsādhipateyyaṃ samādhiṃ nibbattetīti saccādhiṭṭhānādipārisuddhichandasamādhiādīnaṃ pāripūriyā saṃvattatīti dassetuṃ ‘‘ saccādhiṭṭhānaṃ bhāvitan ’’ tiādi vuttaṃ .
Dhammacchandabahulo chandasamādhimhi ṭhito iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāte anavajjasevī hoti .
Āraddhavīriyo vīriyasamādhimhi ṭhito saṃkilesapakkhassa santapanavaseneva puññaṃ paripūreti .
Cittaṃ attano vase vattento cittasamādhimhi ṭhito paññāya upakārānupakārake dhamme pariggaṇhantoV0.111 buddhiṃ phātiṃ gamissati .
Vīmaṃsāsamādhimhi ṭhito dhammavicayabahulo upadhipaṭinissaggāvahameva paṭipattiṃ brūhetīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ chandasamādhi bhāvito ’’ tiādi vuttaṃ .
Dūrādūrapaccatthikanivāraṇe bahūpakāro indriyasaṃvaro mettāya visesuppattihetuto mettaṃ vaḍḍheti .
Tapena saṃkilesadhamme vikkhambhento vīriyādhiko paradukkhāpanayanakāmataṃ sāhatthikaṃ karotīti tapo karuṇaṃ saṃvaḍḍheti .
Paññā pariyodāpitā sāvajjānavajjadhamme pariggaṇhantī pahāsanipātato muditaṃ rakkhantī paribrūheti .
Upadhinissaggo pakkhando ninnapoṇapabbhārova sammadeva sattasaṅkhāresu udāsino hotīti so upekkhā vihāraṃ parivaḍḍhetīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ indriyasaṃvaro bhāvito ’’ tiādi vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ yo yassa visesapaccayo , so taṃ paripūretīti vutto ’’ ti .
87. Disābhāvenāti nayānaṃ disābhāvenāti yojetabbaṃ .
Atthopissa pubbe vuttanayeneva veditabbo .
Yena catukkena yassa rāgacaritādipuggalassa vodānaṃ visuddhi .
Yathā apariññātā , appahīnā ca paṭhamāhāravipallāsādayo rāgacaritādīnaṃ puggalānaṃ upakkilesā , evaṃ paṭhamapaṭipadādayo bhāvitā bahulīkatā nesaṃ visuddhiyo hontīti vuttanayānusārena sakkā viññātunti āha ‘‘ heṭṭhā vuttanayamevā ’’ ti .
AthaM0.118 vā purimāhi dvīhi paṭipadāhi sijjhamānā vipassanā attano kiccavuttisaṅkhātaṃ pavattidukkhampi saṅgaṇhantī dukkhānupassanābāhullavisesato dukkhalakkhaṇaṃ paṭivijjhantī ‘‘ appaṇihitaṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttā .
Tatiyāya paṭipadāya sijjhamānā sukhappavattikatāya sammadeva santatighanaṃ bhinditvā aniccalakkhaṇaṃ vibhāventī ‘‘ animittaṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttā .
Catutthāya pana paṭipadāya sijjhamānā sukhappavattikatāya , visadañāṇatāya ca samūhakiccārammaṇaghanaṃ bhinditvā sammadeva anattalakkhaṇaṃ vibhāventī ‘‘ suññataṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttā .
Tathā kāyavedanānupassanā visesato dukkhalakkhaṇaṃ vibhāventī , cittānupassanā aniccalakkhaṇaṃ , dhammānupassanā anattalakkhaṇanti tā yathākkamaṃ ‘‘ appaṇihitādivimokkhamukhan ’’ ti vuttā .
Sappītikatāya assādāni paṭhamadutiyajjhānāni virajjanavasena visesato dukkhato passantiyāV0.112 vipassanāya vasena ‘‘ appaṇihitaṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttāni .
Tatiyaṃ santasukhatāya bāhirakānaṃ niccābhinivesavatthubhūtaṃ sabhāvato ‘‘ aniccan ’’ ti passantiyā vipassanāya vasena ‘‘ animittaṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttaṃ .
Catutthaṃ upakkilesavigamādīhi parisuddhaṃ susamāhitaṃ yathā paresaṃ , evaṃ attano ca yathābhūtasabhāvāvabodhahetutāya sammadeva ‘‘ suññan ’’ ti passantiyā vipassanāya vasena ‘‘ suññataṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ vihārānaṃ vipassanāvaseneva vimokkhamukhatā , tattha ‘‘ dibbabrahmavihārānaṃ santasukhatāya assādanīyatā ’’ tiādinā appaṇihitavimokkhamukhatā yojetabbā .
Ariyavihārassa paññādhikattā visesato anattānupassanāsannissayatāya suññatavimokkhatā .
Āneñjavihārassa santavimokkhatāya aniccalakkhaṇappaṭivedhassa visesapaccayasabhāvato animittavimokkhamukhatā yojetabbā .
Tathā purimānaṃ dvinnaṃ sammappadhānānaṃ saṃkilesavisayattā kilesadukkhavītikkamassa dukkhānupassanābāhullattā appaṇihitavimokkhamukhatā .
Tatiyassa anuppannakusaluppādanena dhammānaṃ udayavayavantatāvibhāvanato aniccalakkhaṇaṃ pākaṭanti animittavimokkhamukhatā .
Catutthassa uppannānaṃ ṭhitattaṃ byāpārāpajjanena dhammānaṃ avasavattitādīpanato anattalakkhaṇaṃ supākaṭanti suññatavimokkhamukhatā .
MānappahānālayasamugghātānaṃM0.119 sahāyataṇhāpahānatāya taṇhāpaṇidhivisodhanato appaṇihitavimokkhamukhatā .
Avijjāpahānassa paññākiccādhikatāya suññatavimokkhamukhatā .
Bhavūpasamassa saṅkhāranimittapaṭipakkhatāya animittavimokkhamukhatā .
Pakatiyā dukkhasabhāve saṅkhāre ñāṇasaccena avisaṃvādento dukkhato eva passati , cāgādhivimuttatāya taṇhaṃ vidūrīkaronto rāgappaṇidhiṃ visosetīti purimaṃ adhiṭṭhānadvayaṃ ‘‘ appaṇihitaṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttaṃ .
Itarassa pana adhiṭṭhānadvayassa suññatānimittavimokkhamukhatā vuttanayā eva .
Chandādhipateyyā cittekaggatā visesato dhammacchandavato nekkhammavitakkabahulassa hoti , vīriyādhipateyyā pana kāmavitakkādike vinodentassāti tadubhayaṃ nissāya pavattā vipassanā visesato rāgādippaṇidhīnaṃ visosanato ‘‘ appaṇihitaṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttā .
CittādhipateyyaṃV0.113 , vīmaṃsādhipateyyañca nissāya pavattā yathākkamaṃ aniccānattānupassanābāhullato ‘‘ animittaṃ vimokkhamukhaṃ , appaṇihitaṃ vimokkhamukhan ’’ ti ca vuttā .
Abhijjhāvinayano indriyasaṃvaro , kāmasaṅkappādivinodano tapo ca vuttanayeneva paṇidhipaṭipakkhato appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ , buddhi anattānupassanānimittaṃ , upadhipaṭinissaggo nimittaggāhapaṭipakkhoti tadubhayasannissayā vipassanā yathākkamaṃ ‘‘ suññataṃ , animittaṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttā .
Āsannapaccatthikarāgaṃ paṭibāhantī mettā rāgapaṇidhiyā paṭipakkho , karuṇā paradukkhāpanayanākāravuttikā dukkhasahagatāya dukkhānupassanāya visesapaccayoti tadubhayasannissayā vipassanā ‘‘ appaṇihitaṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttā .
Muditā sattānaṃ modaggahaṇabahulā tadaniccatādassanato aniccānupassanāya visesapaccayoti tannissayā vipassanā animittaṃ vimokkhamukhaṃ .
Upekkhā ñāṇakiccādhikatāya anattānupassanāya visesapaccayoti tannissayā vipassanā ‘‘ suññataṃ vimokkhamukhan ’’ ti vuttāti evamettha pavattiākārato vipassato nissayato , kiccato ca bhinditvā vimokkhamukhāni yojitānīti .
SamatikkamanaṃM0.120 pariññāpahānañca .
Saparasantāneti attano , paresañca santāne , tena kāyiko , vācasiko ca vihāro ‘‘ vikkīḷitan ’’ ti vuttoti dasseti ‘‘ vividho hāro ’’ ti katvā .
Tassa pana vibhāvanā idha adhippetā nayassa bhūmibhāvato .
Yena paṭipakkhabhāvena .
Tesaṃ paṭipakkhabhāvoti tesaṃ āhārādīnaṃ paṭipakkhabhāvo pahātabbabhāvo paṭipadādīnaṃ paṭipakkhabhāvo pahāyakabhāvoti yojetabbaṃ .
Tattha paṭipadāggahaṇena vipassanā kathitā .
Vipassanā ca cattāro āhāre parijānantī tappaṭibaddhachandarāgaṃ pajahatīti ujukameva tesaṃ paṭipakkhatā , evaṃ jhānādīnampi upādānādipaṭipakkhatā veditabbā tadupadesena vipassanāya kathitattā .
Vipallāsasatipaṭṭhānānaṃ paṭipakkhabhāvo pākaṭo eva .
Nti sīhavikkīḷitaṃ .
Vīsatiyā catukkehi visabhāgato vitthārena vibhattanti tīhi padehi saṅgahetvā kathikattā vuttaṃ ‘‘ saṅkhepena dassento ’’ ti .
Indriyānan ti saddhādiindriyānaṃ .
Dasannaṃ catukkānaṃ niddhāraṇāti yojanā .
88. NiggacchatītiV0.114 nikkhamati .
Tato niddhāretvā vuccamāno hi niggacchanto viya hotīti .
Cattāro puggaleti ‘‘ taṇhācarito mando ’’ tiādinā ( netti .6) vutte cattāro puggale .
Puggalādhiṭṭhānena cettha dhammo vuttoti āha ‘‘ bhūmiṃ niddisitvā ’’ ti .
Tato evāti yathāvuttapuggalacatukkato eva .
Itaratthāpīti ‘‘ sukhāya … pe … puggalā ’’ ti etthāpi .
Sādhāraṇāyāti paṭhamacatutthāhipi vimissāya .
Yathāvuttāsūti dutiyatatiyāsu .
Heṭṭhāti desanāhāravibhaṅgavicayahārasampātavaṇṇanāsu .
Eseva nayoti kusalamūlādidvādasatikasaṅgaho anavajjapakkho .
‘‘ Vodāyati sujjhati etenāti vodānan ’’ ti ( netti . aṭṭha .11) vaṃ netabbataṃ sandhāyāha .
Yathā hārauddeso kato , evaṃ nayānaṃ akaraṇe kāraṇaṃ , payojanañca vibhāvetukāmo ‘‘ kasmā panā ’’ tiādimāha .
Nayehi nayantarehi .
Sambhavadassanatthan ti upapattidassanatthaṃ .
Tattha sambhavo anuddesakkamena niddisane karaṇaṃ dassanaṃ payojanaṃ .
Yadi hi ime nayā uppattiṭṭhānavasena asaṃkiṇṇā bhaveyyuṃ , hārā viya uddesānukkameneva niddisitabbāM0.121 siyuṃ .
Tathā hi vuttaṃ hārānaṃ uddesāvasāne ‘‘ ete soḷasa hārā pakittitā atthato asaṃkiṇṇā ’’ ti ( netti .1).
Yasmā panete mūlapadehi mūlapadantaraniddhāraṇena aññamaññaṃ te niggacchanti , tasmā ekasmiṃ niddiṭṭhe itaropi atthato niddiṭṭhoyeva nāma hotīti imassa atthassa dassanatthaṃ ‘‘ uddesānukkamena niddeso na kato ’’ ti .
Idāni tameva saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena dassetuṃ ‘‘ paṭhamanayato hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha taṇhādiṭṭhicaritavasena dvidhā puggale vibhajitvā tesaṃ vasena nandiyāvaṭṭanayaṃ nīharitvā puna te eva taṇhādiṭṭhicarite catuppaṭipadāvibhāgena vibhajitvā sīhavikkīḷitassa nayassa sambhavo dassito , te eva catuppaṭipadābhedabhinne puggale puna ugghaṭitaññuādivibhāgena tidhā vibhajitvā tipukkhalassa nayassa sambhavo dassito .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ paṭhamanayato … pe … niddiṭṭho ’’ ti .
Yasmā subhasukhasaññāhi lobho , niccasaññāya doso ‘‘ iminā me anattho kato ’’ ti āghātuppattitoV0.115 , attasaññāya moho gahito hoti .
Tathā asubhasaññādīhi alobhādayo , tasmā dhammādhiṭṭhānavasena tatiyanayato dutiyanayassa sambhavo .
Yasmā pana lobhe sati sambhavato lobhaggahaṇeneva doso gayhati .
Lobho ca taṇhā , moho avijjā , tappaṭipakkhato alobhādosehi samatho gayhati , amohena vipassanā , tasmā dhammādhiṭṭhānavaseneva dutiyanayato paṭhamanayassa sambhavoti imaṃ visesaṃ dīpetuṃ uddesānukkamena niddeso na katoti dassento ‘‘ dhammādhiṭṭhānavasena panā ’’ tiādimāha .
Tenevāti tatiyanayato dutiyanayassa viya dutiyanayato paṭhamanayassapi sambhavato .
Evaṃ pāḷiyaṃ puggalādhiṭṭhānavasena āgataṃ nissāya aṭṭhakathāyaṃ dhammādhiṭṭhānavaseneva nayaniggamo niddhāritoti ayameva viseso .
Yadi evan ti pāḷiyaṃ āgatappakārato aññenapi pakārena nayā niddhāretabbā , evaṃ sante yathā puggalādhiṭṭhānavasena paṭhamanayato tatiyanayassa , tatiyanayato dutiyanayassaM0.122 sambhavo dassito , evaṃ dhammādhiṭṭhānavaseneva paṭhamanayato tatiyanayadutiyanayānaṃ , dhammādhiṭṭhānavaseneva dutiyanayato tatiyanayassa sambhavo dīpetabboti imamatthamāha ‘‘ dve hutvā … pe … siyā ’’ ti .
Tattha nayoti pacchā vuttadutiyanayo .
Atthatoti atthāpattito , atthato labbhamānattā eva sarūpena na kathitoti attho .
Idāni taṃ atthāpattiṃ ekantikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ yasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Anuppaveso icchito taṃtaṃnayamūlapadānaṃ nayantaramūlapadesu samavarujjhanato .
Tathā hi ‘‘ yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati , yattha sabbo kusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchatī ’’ ti ( netti .3) ca vuttaṃ .
Ayañca atthoti ‘‘ nayānaṃ aññamaññaanuppaveso niggamo ’’ ti ayaṃ duvidho attho .
Piṭakānaṃ atthakathanaṃ peṭakaṃ , so eva upadesoti peṭakopadeso , upadesabhūtā pariyattisaṃvaṇṇanāti attho .
Ādito paṭṭhāyāti nayānaṃ aññamaññaanuppavesaniggamamattameva avibhāvetvā nayavicārassa paṭhamāvayavato pabhuti vibhāvanā dīpanā pakāsanā .
Dosadiṭṭhīti appassādatādidosagāhikadiṭṭhī , dosadassinoti attho .
Te hi asamūhatānusayā , kāmesu ca ādīnavadassino .
Idañhi nesaṃ aṅgadvayaṃ attakilamathānuyogassa kāraṇaṃ vuttaṃ .
Natthi atthoti yo rāgābhibhūtehi andhabālehi parikappito diṭṭhadhammiko kāmehi attho , so madhubindugiddhassa madhulittasatthadhārāvalehanasadiso appassādo bahudukkho bahupāyāso bahuādīnavoV0.116 savighāto sapariḷāho samparāyiko tathevāti sabbadāpi viññūjātikassa kāmehi payojanaṃ na vijjati .
Anajjhositāti anabhibhūtā viharanti .
Tena vuccati sukhā paṭipadāti tena mandakilesabhāvena tesaṃ puggalānaṃ akicchena sijjhamānā vipassanā paṭipadā ‘‘ sukhā paṭipadā ’’ ti vuccati .
Ajjhositāti abhiniviṭṭhā .
Ime sabbe sattāti ime taṇhādiṭṭhicaritabhāvena dvidhā vuttā aparimāṇappabhedā sabbepi paṭipajjantā sattā .
SukhenaM0.123 paṭinissajjantīti kilese akicchena pajahanti .
‘‘ Imā catasso paṭipadā ’’ tiādi paṭipadānaṃ ettāvatāyaṃ , visayabhāvakiccesu ca byabhicārābhāvadassanaṃ .
Ayaṃ paṭipadāti nigamanaṃ , ayaṃ paṭipadā yāya vasena sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmidassanatthaṃ cattāro puggalā niddhāritāti adhippāyo .
Catukkamaggena kilese niddisatīti anantaraṃ vakkhamānena āhārādicatukkamaggena dasavatthuke kilesasamūhe niddisati .
Catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbāti tappaṭipakkhena paṭipadādicatukkamaggena ariyadhammesu bodhipakkhiyesu visayabhūtesu niddhāretvā kathetabbā .
Idañca pamāṇaṃ cattāro āhārāti imesaṃ vipallāsānaṃ pavattiyā pamāṇaṃ , yadidaṃ cattāro āhārā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvadeva cattāro āhārā pariññaṃ na gacchanti , tāvadeva cattāro vipallāse vibhajanti .
Yāvadeva cattāro vipallāsā appahīnā , tāvadeva cattāri upādānāni paribrūhantīti .
Evaṃ sabbattha yathārahaṃ vattabbaṃ .
Tenāha ‘‘ evaṃ imāni sabbāni dasa padānī ’’ ti .
‘‘ Yojetabbānī ’’ ti ca vacanaseso .
‘‘ Abhijjhāya ganthatī ’’ ti iminā abhijjhāyanameva ganthananti dasseti .
Esa nayo sesesupi .
Papañcentoti diṭṭhābhinivesaṃ vitthārento .
Vippaṭisāruppattihetubhāvo kilesānaṃ āsavananti āha ‘‘ āsavantī ’’ ti .
Kiṃ vippaṭisārāti tena kilesānaṃ vītikkamavatthuṃ vadati .
Yasmā appahīnānusayasseva vippaṭisārā , na itarassa , tasmā ‘‘ ye vippaṭisārā , te anusayā ’’ ti vuttaṃ .
Padadvayenapi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ .
PaṭhamenaV0.117 padenāti yathāvuttesu dasasu suttapadesu paṭhamena padena .
Paṭhamāya disāyāti tadatthasaṅkhātāya sīhavikkīḷitassa saṃkilesapakkhe paṭhamāya disāya .
Itīti evaṃ , vuttanayenāti attho .
Kusalākusalānan ti yathāvuttaanavajjasāvajjadhammānaṃ .
Pakkhapaṭipakkhavasenāti vodānapakkhatappaṭipakkhavasena .
Yojanāti paṭhamadisādibhāvena yutte katvā manasānupekkhanā .
‘‘ Manasā volokayate ’’ ti ( netti .4) hi vuttaṃ .
TassātiM0.124 disālokanassa .
Sotāpattiphalādīnaṃ pariyosānatā indriyavasena veditabbā .
Yesañhi saddhādīnaṃ indriyānaṃ vasena satipaṭṭhānādīni sijjhanti , tesaṃ vasena sotāpattiphalādīnaṃ pariyosānatā .
Tattha sotāpattiphale saddhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati .
Sotāpanno hi saddhāya paripūrikārī .
Sakadāgāmiphale vīriyindriyaṃ pāripūriṃ gacchati .
Sakadāgāmī hi āraddhavīriyo uparimaggādhigamāya .
Anāgāmiphale samādhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati .
Anāgāmī samādhismiṃ paripūrikārī .
Aggaphale arahatte satindriyañca paññindriyañca pāripūriṃ gacchati .
Arahā hi sativepullappatto , paññāvepullappatto cāti .
Apare panāhu – saddhābalena subhasaññāya pahānaṃ .
Saddahanto hi paṭikkūlamanasikāre kammaṃ karoti .
Vīriyabalena sukhasaññāya pahānaṃ .
Vīriyavā hi sukhassādaṃ abhibhavitvā yonisomanasikāramanuyuñjati .
Samādhibalena niccasaññāya pahānaṃ .
Samāhito hi saṅkhārānaṃ udayabbayaṃ pariggaṇhanto aniccasaññaṃ paṭilabhati .
Paññābalena attasaññāya pahānaṃ .
Paññavā hi saṅkhārānaṃ avasavattitaṃ sallakkhento attasuññataṃ paṭivijjhati .
Sati pana sabbatthāpi icchitabbā .
Tenāha ‘‘ satiṃ ca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234; mi . pa .2.1.13).
Evaṃ catuvipallāsappahāyīnaṃ catunnaṃ indriyānaṃ pāripūriṭṭhānaṃ cattāri sāmaññaphalāni catuvipallāsamukhānaṃ catunnaṃ disānaṃ pariyosānāni vuttānīti .
‘‘ Lobho akusalamūlan ’’ tiādi lobhādīnaṃ hetuphalabhāvena sampayuttatāya dassanaṃ .
Tattha manāpikenāti yebhuyyavasena vuttaṃ .
Amanāpikenāpi hi ārammaṇena vipariyesavasena lobho uppajjati .
Manāpikenāti vā manāpikākārena .
PhassavedanūpavicārarāgavitakkapariḷāhāV0.118 sahajātāpi labbhanti , asahajātāpi .
‘‘ Uppādo ’’ ti etena uppajjamānasaṅkhāraggahaṇanti ‘‘ uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Uppādalakkhaṇasseva pana gahaṇe ‘‘ uppajjatī ’’ ti na vattabbaṃ siyā .
Na hi uppādo uppajjati , rāgajapariḷāhahetukatā ca tesaṃ rāgassa taṇhāsabhāvattā .
Taṇhā hi dukkhassa samudayo , yaṃ kiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhanti .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ taṇhāsahajātavedanāyaM0.125 pana lobho sahajātādipaccayehi ca paccayo ’’ ti .
Evaṃ iṭṭhārammaṇe uppannalobhasahagatasukhavedanāya udayo idha ‘‘ uppādo saṅkhatalakkhaṇan ’’ ti vutto , tassā vipariṇāmo ‘‘ vipariṇāmadukkhatā ’’ ti .
Vipariṇāmāvatthā ca udayāvatthaṃ vinā na hotīti sā taṃ nissāya uppajjantī viya vuttā ‘‘ uppādaṃ … pe … dukkhatā ’’ ti .
Doso akusalamūlan tiādīsupi vuttanayānusārena attho veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – ṭhitassa aññathattaṃ nāma jarā , taṃ nissāya domanassassa uppajjanato vuttaṃ ‘‘ ṭhitassa … pe … dukkhadukkhatā ’’ ti .
Dosajapariḷāhahetukatā jarāya dosabahulassa puggalassa nacirena jīraṇato veditabbā .
Vayoti saṅkhārānaṃ nirodho .
Aniccatāvasena ca saṅkhatadhammānaṃ saṅkhāradukkhatāti vuttaṃ ‘‘ vaya … pe … saṅkhāradukkhatā ’’ ti .
Tenāha bhagavā ‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .3.15,45,76; paṭi . ma .2.10).
Mohajapariḷāhahetukatā vayalakkhaṇassa yebhuyyena sammohanimittattā , maraṇassa avijjāpaccayattā ca saṃsārappavattiyā veditabbā .
Alobhādīnaṃ paññādipāripūrihetukatā yathārahaṃ upanissayakoṭisahajātakoṭiyā ca paccayabhāvena veditabbā .
Sabbe hi kusalā dhammā sabbesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ yathāsambhavaṃ paccayavisesā honti evāti .
Abyāpādavitakkasannissayo upavicāro abyāpādūpavicāro .
Avihiṃsūpacāre pi eseva nayo .
Ayaṃ tipukkhalo nāma dutiyo nayo saddhiṃ disālokananayena niddiṭṭhoti vacanaseso .
‘‘ Ime cattāro ’’ tiādi puggalādhiṭṭhāneneva nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassanatthaṃ āraddhaṃ .
Ime yathāvuttapaṭipadācatukkassa vasena catubbidhā .
Visesenāti diṭṭhitaṇhāsannissayatāvisesena .
Diṭṭhicarito hi tikkhapañño , mandapañño ca sukhāya paṭipadāya khippābhiññāyaV0.119 ca dandhābhiññāya ca niyyātīti dvidhā vuttoti .
Tathā taṇhācarito dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya ca dandhābhiññāya ca niyyātīti dvidhā vuttoti dassito cāyamattho .
Tenāha ‘‘ dve honti diṭṭhicarito ca taṇhācarito cā ’’ ti .
CattāroM0.126 hutvāti sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmidassane cattāro hutvā ṭhitā , catuppaṭipadāvasena cattāro katvā vuttāti attho .
Tayo hontīti tipukkhalassa nayassa bhūmidassane ugghaṭitaññuādivasena tayo bhavanti .
Tayo hutvāti tathā tayo hutvā ṭhitā tayo katvā kathitā .
Dve hontīti idāni nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassane dve bhavanti .
Ajjhosānan ti diṭṭhiajjhosānaṃ .
Abhinivesoti taṇhābhiniveso .
Ahaṃkāroti ahaṃmāno ‘‘ ahan ’’ ti vā karaṇaṃ ahaṃkāro .
Diṭṭhimānamaññanānaṃ vasena ‘‘ ahamasmī ’’ ti samanupassanā mamaṃkāro , mamāyanaṃ taṇhāggāho .
Dasapadāni ‘‘ paṭhamā disā ’’ ti kātabbānīti nandiyāvaṭṭassa nayassa ‘‘ paṭhamā disā ’’ ti karaṇīyāni ,‘‘ paṭhamā disā ’’ ti vavatthapetabbānīti attho .
Saṃkhittena … pe … pakkhassāti anekappabhedassapi kaṇhapakkhassa saṃkilesapakkhassa atthaṃ saṃkhittena saṅkhepena paṭipakkhe vattamāne vodānadhamme uddissa ñāpenti pakāsenti , paṭhamā kātabbāti yojanā .
Dasa padāni dutiyakānīti taṇhādikā dasa koṭṭhāsā ‘‘ dutiyā disā ’’ ti kātabbā .
‘‘ Saṃkhittena … pe … kaṇhapakkhassā ’’ ti ānetvā yojetabbaṃ .
Yonisoti upāyaso .
Yoniso manasikāro aniccādivasena paṭhamamanasikāro .
Paññāti sutacintāmayī paññā , jhānābhiññā ca .
Nibbidāti nibbedhañāṇaṃ .
Somanassadhammūpasañhitaṃ pamodādisahagataṃ cetasikasukhaṃ .
Kusalapakkhe cāti ca -saddo samuccayattho , tena ubhayapakkhato samuccayavasena catasso disā , na paccekanti dasseti .
Tesan ti taṇhādīnaṃ , taṇhāya , taṇhāpakkhikānañcāti attho .
Satipi anavasesato rāge pahīyamāne anavasesato avijjāpi pahīyateva , rāgassa pana cetovimutti ujupaṭipakkhoti dassanatthaṃ ‘‘ rāgavirāgā ’’ ti vuttaṃ .
Avijjāvirāgāti etthāpi eseva nayo .
Ayañca attho ‘‘ āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttin ’’ tiādinā ( ma . ni .1.438) āgatapāḷiyā atthavaṇṇanāvasena vuttā , idha pana ‘‘ rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ , avijjāvirāgāV0.120 paññāvimutti asekkhaphalan ’’ tiādinā ( netti .51) vevacanasamāropaneM0.127 āgatattā purimā anāgāmiphalaṃ .
Tañhi kāmarāgassa ujuvipaccanīkato samādhipāripūriyāva visesato ‘‘ rāgavirāgā cetovimuttī ’’ ti vuccati , pacchimā arahattaphalaṃ taṇhāya , avijjāya ca anavasesappahānato , paññāpāripūriyā ca ‘‘ avijjāvirāgā paññāvimuttī ’’ ti vuccati .
Tatthāti nandiyāvaṭṭanaye .
Tesūti ‘‘ cattāri padānī ’’ ti vuttesu taṇhādīsu catūsu mūlapadesu .
Idha samosaraṇanti saṅgaho vutto , so ca sabhāvato , sabhāgato ca hotīti taṇhādīni cattāri dassetvā ‘‘ tesu aṭṭhārasa mūlapadāni samosarantī ’’ ti vuttaṃ .
Samathaṃ bhajanti sabhāvato , sabhāgato cāti adhippāyo .
Vipassanaṃ bhajantīti etthāpi eseva nayo .
Nayādhiṭṭhānānaṃ nayādhiṭṭhāne anuppaveso nayānaṃ nayesu anuppaveso eva nāma hotīti āha ‘‘ tipukkhalo … pe … anuppavisantī ’’ ti .
Alobhāmohapakkhaṃ abhajāpetvā adosapakkhaṃ bhajāpetabbassa nandiyāvaṭṭasīhavikkīḷitamūlapadassa abhāvato adoso ekasuttakoṭiyā ekakova hotīti dassento āha ‘‘ adoso adoso evā ’’ ti .
Doso doso evāti etthāpi eseva nayo .
Samosaranti sabhāgato ca sabhāvato ca saṅgahaṃ gacchantīti attho .
Bhūmi gocaroti ca mūlapadāni eva sandhāya vadati .
Ekekaṃ nayaṃ anuppavisati taṃtaṃmūlapadānuppavesato .
Kusale vā viññāte akusalo paṭipakkho , akusale vā kusalo paṭipakkho anvesitabbo saṃvaṇṇiyamānasuttapadānurūpato upaparikkhitabbo .
Anvesanā upaparikkhā ‘‘ disālokanan ’’ ti vuccati .
So nayo niddisitabboti tathā anvesitvā tehi dhammehi disā vavatthapetvā so so nayo niddhāretvā yojetabbo .
Yathā mūlapadesu mūlapadānaṃ anuppaveso saṃvaṇṇito , imināva nayena mūlapadato mūlapadānaṃ niddhāraṇāti veditabbāti dassento ‘‘ yathā ekamhi … pe … niddisitabbānī ’’ ti āha .
‘‘ Ekekasmiñhī ’’ tiādi kāraṇavacanaṃ .
Tattha tatthāti ekekasmiṃ naye .
Ekasmiṃ dhamme viññāteti taṇhādike ekasmiṃ mūlapadadhamme sarūpato , niddhāraṇavasena vā viññāte .
SabbeM0.128 dhammā viññātā hontīti tadaññamūlapadabhūtā sabbe lobhādayo viññātā nayassa bhūmicaraṇāyogyatāya pakāsā pākaṭā hontiV0.121 .
‘‘ Imesan ’’ tiādi nayattayadisābhūtadhammānaṃ matthakapāpanena tiṇṇaṃ nayānaṃ kūṭaggahaṇaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Puna ‘‘ imesū ’’ tiādi kammanayadvayassa vibhāgavibhāvanaṃ , taṃ viññeyyameva .
Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā .