3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā
18. Evametassa suttassa attho na gahetabbo , evaṃ pana gahetabboti aggahetabbagahetabbānaṃ atthānaṃ vijahanaggahaṇatthāya yuttāyuttivicāraṇāyaṃ vajjetabbesu tāva paṭhamaṃ paṭipattīti dassento āha ‘‘ atathākārena gayhamānā suttatthā visayo ’’ ti yathā ‘‘ vāmaṃ muñca , dakkhiṇaṃ gaṇhā ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .498; visuddhi . mahāṭī .1.14; saṃ . ni . ṭī .1.1.213).
Vajjetabbabhāvato hi suttapadehi suttatthe
M0.56 vivecite gahetabbabhāvo ca avasiṭṭho hoti .Tathā hi vakkhati ‘‘ mettāvihārassa sato byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatī ’ ti na yujjati desanā ,‘ byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī ’ ti yujjati desanā ’’ ti ( netti .21).
Yuttiniddhāraṇena
V0.53 ayathāsabhāvato vivecitvā yathāsabhāvato dhammassa gahaṇakāraṇāni kathento ‘‘ mahantā apadisitabbā etesanti mahāpadesā ’’ ti imamatthamāha ‘‘ buddhādayo ’’ tiādinā .Patiṭṭhānānīti patiṭṭhānasādhanāni .
Sesesūti saṅghāpadesādīsu .
Paṭhamattho eva hi idha pāḷi āgato , vinicchayane kāraṇaṃ mahāpadesoti adhippāyo .
Suttotaraṇādīti ādi saddena suttānotaraṇādipi saṅgayhati .
Suttotaraṇavinayasandassanāni hi kenaci yathābhatassa ganthassa ‘‘ dhammo ’’ ti vinicchayane kāraṇaṃ .
Suttānotaraṇavinayāsandassanāni ‘‘ adhammo ’’ ti .
Yadi evan ti yadi yathābhatassa ganthassa suttavinayehi saṃsandanaṃ ‘‘ dhammo ’’ ti , asaṃsandanaṃ ‘‘ adhammo ’’ ti vinicchayakāraṇaṃ , evaṃ santeti attho .
Sampadīyati ñāpīyati dhammo etehīti sampadāyā , akkhātāro .
Vinīyanti rāgādayo etenāti vinayo , kāraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ rāgādivūpasamanimittan ’’ ti .
Kiṃ pana taṃ ?
Sādhiṭṭhānasamathavipassanādidhammā .
Ye parato ‘‘ tecattālīsaṃ bodhaṅgamā dhammā ’’ ti ( netti .24) vakkhati .
Vinayamahāpadesā kappiyānulomato anulomakappiyaṃ nāma , taṃsadisatāya suttantamahāpadesāpi anulomakappiyan ti aṭṭhakathāvohāro .
Tena vuttaṃ ‘‘ yaṃ anulomakappiyanti vuccatī ’’ ti .
Yadipi tattha tattha pavattā bhagavato pakiṇṇakadesanā aṭṭhakathā , sā pana dhammasaṅgāhakehi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyitvā tassa atthasaṃvaṇṇanānurūpena vācanāmaggaṃ āropitattā ācariyavādo nāma .
Tena vuttaṃ ‘‘ ācariyavādo nāma aṭṭhakathā ’’ ti .
Tissopi saṅgītiyo āruḷho eva hi buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito .
Attanomati theravādo .
Samentameva gahetabban ti yathā pāḷiyā saṃsandati
M0.57 , evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti .Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā , so na gahetabboti dassento āha –
‘‘ suttena samento eva gahetabbo ’’ ti .
Catūhi mahāpadesehi yujjatīti catūhi mahāpadesehi na virujjhati .
Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ dassento ‘‘ yena yenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Suttotaraṇādi eva hettha kāraṇaṃ .
Tassa ca anekākāratāya ‘‘ pakārenā ’’ ti vutto .
Saṃvaṇṇiyamāne sutte saṃvaṇṇanāvasena gahetabbanti
V0.54 sambandho .Ābhatenāti ānītena .
Suttatoti suttantarato .
Ayañhettha attho – kenaci pasaṅgena suttantarato uddharitvā ānītena suttapadena suttotaraṇādinā , kāraṇappakārena ca catumahāpadesāvirodhena saṃvaṇṇiyamāne sutte saṃvaṇṇanāvasena atthajātaṃ gahetabbanti .
Tenāha ‘‘ tena … pe … kātabbā ’’ ti .
Tattha yuttihārayojanā kātabbāti yuttiniddhāraṇavasena ayaṃ yuttihāro yojetabbo .
Atha vā yuttihārayojanā kātabbāti iminā hārena vakkhamānanayena yuttigavesanaṃ katvā tāya yuttiyā sabbahārayojanā kātabbāti attho .
Lakkhaṇañhetaṃ yuttigavesanāya , yadidaṃ yuttihāro .
Tenāha ‘‘ sabbesaṃ hārānaṃ , yā bhūmī , yo ca gocaro tesaṃ .
‘‘ Yuttāyuttaparikkhā ’’ ti ( netti .4),‘‘ imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabban ’’ ti ( netti .20) ca .
19. Yadi vā sabbāni padāni ekaṃ atthaṃ abhivadantīti yojanā .
20. Jarāyaṃ ṭhitassa aññathattan ti ṭhitassa yaṃ aññathattaṃ aññathābhāvo , ayaṃ jarā nāma .
Khaṇikamaraṇaṃ khaṇikanirodho .
Samucchedamaraṇaṃ khīṇāsavānaṃ khandhaparinibbānaṃ .
Kevalassāti jarāya amissassa .
Aññāva jarā , aññaṃ maraṇan ti ‘‘ paṭiññātassa kevalassa maraṇassa diṭṭhattā ’’ ti hetu .
Yathā taṃ devānan ti sadisūdāharaṇaṃ , visadisūdāharaṇaṃ pana iddhipādādayo , anvayabyatirekā gahetvā yojetabbā .
Tehīti
M0.58 jarāmaraṇehi .‘‘ Jīraṇabhijjanasabhāvā ’’ ti iminā lesena taṇhājarāmaraṇānaṃ anaññattaṃ yojeti .
Yadipi ‘‘ aññā taṇhā , aññā jarā , aññaṃ maraṇan ’’ ti siddhovāyamattho , yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ na idan ’’ tiādi , tathāpi sakkuṇeyyaparihārāyaṃ codanāti ajjhāruḷhaṃ tattha dosaṃ dassetuṃ ‘‘ yadi ca yathā jarāmaraṇan ’’ ti pāḷipavattāni dassento ‘‘ yadi … pe … dassetī ’’ ti āha .
Bhāvoti adhippāyo .
Etesan ti taṇhājarāmaraṇānaṃ .
‘‘ Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabban ’’ ti ca keci paṭhanti , byañjanatopi gavesitabbaṃ , aññattha atthato aññatthampīti adhippāyo .
Tameva byañjanato aññatthaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ salloti vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Imesan ti salladhūpāyanānaṃ .
Icchāvipariyāyeti
V0.55 icchitālābhe , appaccayasamavāye vā .Idampi samatthanaṃ hoti yathādhippetassa aññatthassa byatirekadassanabhāvato .
Jarāmaraṇavipariyāyeti jarāmaraṇe asati .
Na hi yathādhippetajarāmaraṇābhāve taṇhā na hotīti .
Dvidhā vuttāti dvippakārena vuttā , dvikkhattuṃ vā vuttā .
Yaṃ idaṃ … pe … ārammaṇakaraṇavasena vā abhilapanan ti evaṃ kiriyāparāmasanaṃ yojetabbanti veditabbaṃ .
Visesoti ayaṃ etāsaṃ icchātaṇhānaṃ pakatisaṅkhāto viseso .
‘‘ Dvīhi nāmehī ’’ tipi pāḷi .
Yadipi evan ti kāmaṃ visayavisesesu evaṃ yathāvuttaavatthāvisesena icchātaṇhānaṃ atthi kāci bhedamattāti attho .
Sabhāvato pana bhedo natthīti dassento ‘‘ tathāpī ’’ ti āha .
Icchantīti kāmenti .
Taṇhāyanā pātukāmatā .
Santāpanaṭṭhenāti paridahanabhāvena .
Ākaḍḍhanaṭṭhenāti avaharaṇaṭṭhena .
Saritānīti rāgavasena allāni .
Taṃsampayuttapītivasena siniddhāni sinehitāni .
Visattikāti vitthatā rūpādīsu tebhūmakadhammesu byāpanavasena .
Visaṭāti purimavevacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ .
Visālāti vipulā .
Visakkatīti parisakkati sahati .
Ratto hi rāgavatthunā pādena tāḷiyamānopi sahati .
‘‘ Osakkanaṃ , vipphandanaṃ vā visakkanan ’’ ti vadanti .
Aniccādikaṃ niccādito
M0.59 gaṇhantī visaṃvādikā hoti .Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ dassentī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṃkhipati .
Visaṃ vā dukkhaṃ , taṃ harati , vahatīti attho .
Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā , visaṃ vā dukkhādibhedā vedanā mūlaṃ etāyāti visamūlā , dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā .
Rūpādidukkhasseva paribhogo etāya , na amatassāti visaparibhogā .
Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā .
Yo panettha padhāno attho , taṃ dassetuṃ puna ‘‘ visatā vā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sinehanaṃ pemakaraṇaṃ .
Bandhanaṭṭhenāti saṃyojanaṭṭhena .
Āsīsanaṭṭhenāti icchanaṭṭhena .
Abhinandanaṭṭhenāti assādanaṭṭhena , sampaṭicchanaṭṭhena vā .
21. Anabhiratīti ukkaṇṭhā .
Ñāṇanibbidāti nibbidānupassanā .
Yathā ca dukkhū … pe … cāresu yutti vuttāti yojanā .
Sukhāpaṭipadādandhābhiññā
V0.56 sukhāpaṭipadākhippābhiññā sukhāpaṭipadādayo .Yo dukkhāya paṭipadāya visesaṃ adhigantuṃ bhabbo , tassa sukhāpaṭipadāyogyassa viya kariyamānā dhammadesanā visesāvahā na hoti , tasmā sā na yuttāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ rāgacarito ’’ tiādinā .
Rāgacaritassa tathā tathā kāmānaṃ ādīnavaṃ , okāraṃ , saṃkilesaṃ , nekkhamme ānisaṃsañca avibhāvetvā ādito vipassanākathāva kariyamānā na visesāvahā hoti āsayassa asodhitattāti etamatthaṃ dassento pāḷiyaṃ ‘‘ vipassanā … pe … desanā ’’ ti āhāti veditabbaṃ .
Sesapadesupīti yathā ‘‘ rāgacaritassā ’’ tiādinā rāgacaritakoṭṭhāsavasena pāḷiyaṃ desanāya ayutti vuttā , iminā nayena sesapadesupi dosacaritakoṭṭhāsādīsupi ‘‘ dosacaritassa puggalassa asubhaṃ deseyyā ’’ tiādinā pāḷiyaṃ avuttopi yathāsambhavamattho niddhāretvā vattabbo .
Kasmā pana yuttihāre ayuttiniddhāraṇā katāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ ettha cā ’’ tiādi .
Sesesupi eseva nayoti sesesupi dosacaritādivasena niddhāritesu ayuttigavesanesu ayameva upāyo .
Anulomappahānan ’’ tipi pāḷi , so evattho .
‘‘ Yāvatikā
M0.60 ñāṇassa bhūmī ’’ ti etena yuttihārassa mahāvisayataṃ dasseti .Kasmā panāyaṃ mahāvisayoti ?
Yuttivicārabhāvato , saṃvaṇṇetabbassa ca dhammassa nānānayanipuṇādiguṇavisesayogatoti dassento ‘‘ taṃ kissa hetū ’’ ti āha .
Aparabhāgeti pacchābhāge .
Mettāvihāribhāgassa aparihīnatāvacanato ayogo vutto .
Tenāha ‘‘ sato ’’ ti .
Yathāvuttakāraṇato evāti paṭipakkhattā eva .
Pahānekaṭṭhabhāvato diṭṭhimaññitassa .
Ādīnavadassanena vitakkaṃ jigucchantā dutiyajjhānassa āsannaupacārajjhānadhammāpi vitakkārammaṇā na honti , pageva dutiyajjhānadhammāti adhippāyenāha ‘‘ ārammaṇakaraṇattho hettha sahagatasaddo ’’ ti .
Evaṃ yuttihāralakkhaṇaṃ āgamato yuttāyuttavicāraṃ dassetvā idāni āgamānugatāya yuttiyāpi taṃ dassetuṃ guṇamukhena dosavibhajanaṃ vibhajanto ‘‘ apicetthā ’’ tiādimāha .
Taṃ uttānatthameva .
Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .