Dvādasapadavaṇṇanā
23. Apariyosite padeti uccāraṇavelāyaṃ pade asamatte , vippakateti attho .
Pariyosite hi ‘‘ pada ’’ ntve samaññā siyā , na ‘‘ akkharan ’’ ti adhippāyo .
Padassa vevacanatāya
V0.32 atthavasena pariyāyaṃ kharantaṃ sañcarantaṃ viya hoti , na evaṃ vaṇṇo avevacanattāti āha pariyāyavasena akkharaṇato ’’ ti .Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjatī ’’ ti idaṃ akārādivaṇṇavisesaṃ sandhāya vadati , na vaṇṇasāmaññaṃ .
Tassa hi vaṇṇo akkharanti pariyāyo vutto evāti .
Akkharasaddassa atthaṃ vatvā tappasaṅgena vaṇṇasaddassapi vattuṃ ‘‘ kenaṭṭhena vaṇṇo ’’ tiādimāha .
Tattha nanu padena , vākyena vā attho saṃvaṇṇīyati , na akkharenāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ vaṇṇo eva hī ’’ tiādi .
Padādibhāvenāti padavākyabhāvena .
Yathāsambandhan ti yathāsaṅketaṃ .
Ayaṃ -saddo imassatthassa vācako , ayaṃ attho imassa saddassa vacanīyoti yathāgahitasaṅketānurūpaṃ saddatthānaṃ vācakavacanīyabhāvo .
Atha vā yvāyaṃ saddatthānaṃ aññamaññaṃ avinābhāvo , so sambandho .
Tadanurūpaṃ ekakkharaṃ nāmapadaṃ ‘‘ mā evaṃ maññasī ’’ tiādīsu mā -kārādi .
Kecīti abhayagirivāsino .
Te hi abhidhammadesanaṃ ‘‘ manasādesanā ’’ ti vadanti , yato rāhulācariyo ‘‘ visuddhakaruṇānaṃ manasādesanā vācāya akkharaṇato akkharasaññitā ’’ ti āha .
Satvappadhānan ti
M0.35 drabyappadhānaṃ .Nāmapade hi drabyamāvibhūtarūpaṃ , kiriyā anāvibhūtarūpā yathā ‘‘ phasso ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24).
Ākhyātapade pana kiriyā āvibhūtarūpā , drabyamanāvibhūtarūpaṃ yathā ‘‘ phusatī ’’ ti .
Tena nesaṃ satvakiriyāppadhānatā vuttā .
Kiriyāvisesaggahaṇanimittan ti kiriyāvisesāvabodhahetu kiriyāvisesadīpanato , yathā ‘‘ cirappavāsin ’’ ti ( dha . pa .219) ettha pa -saddo vasanakiriyāya viyogavisiṭṭhataṃ dīpeti .
‘‘ Evaṃ manasi karotha , mā evaṃ manasākatthā ’’ tiādīsu kiriyāvisesassa jotako evaṃ -saddo .
‘‘ Evaṃsīlā ( dī . ni .3.142) evaṃdhammā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.13; ma . ni .3.198; saṃ . ni .5.378) satvavisesassa .
Evaṃ sesanipātapadānampīti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ kiriyāya … pe … nipātapadan ’’ ti .
Saṅkhepato vuttaṃ , kiṃ pana tanti āha ‘‘ padābhihitan ’’ ti .
Atha vā saṅkhepato vuttaṃ , yo akkharehi saṅkāsitoti vuccati .
Padābhihitaṃ padehi kathitaṃ , yo padehi pakāsitoti vuccati .
Tadubhayaṃ , yadi padasamudāyo vākyaṃ , tassa ko paricchedo .
Yāvatā adhippetatthapariyosānaṃ , tāvatā ekavākyantipi vadanti , bahūpettha pakāre vaṇṇenti .
Kiṃ tehi , sākhyātaṃ
V0.33 sābyayaṃ sakārakaṃ savisesanaṃ ‘‘ vākyan ’’ ti daṭṭhabbaṃ .Nanu ca padenapi attho byañjīyatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ padamattasavanepi hī ’’ tiādi .
Ākāresu vākyavibhāgesu abhihitaṃ kathitaṃ nibbacanaṃ ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ .
‘‘ Abhihitan ti ca pāḷiāgatan ’’ ti vadanti .
‘‘ Nibbānaṃ maggati , nibbānatthikehi vā maggīyati , kilese vā mārento gacchatīti maggo ’’ tiādinā ( dha . sa . aṭṭha .16) nibbacanānaṃ vitthāro .
Taṃniddesakathanattā niddesoti imamatthamāha ‘‘ nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso ’’ ti .
Padehīti vākyāvayavabhūtehi , vākyato vibhajjamānehi vā ākhyātādipadehi .
Tenāha ‘‘ vākyassa vibhāgo ’’ ti , tathā cāha ‘‘ apariyosite ’’ tiādi .
Apare pana ‘‘ pakatipaccayalopādesādivasena akkharavibhāgo ākāro , niruttinayena padavibhāgo nibbacanaṃ , vākyavibhāgo niddeso .
Vaṇṇapadavākyāni hi avibhattāni , vibhattāni ca cha byañjanapadānī ’’ ti vadanti .
Chaṭṭhaṃ vacanan ti chaṭṭhaṃ padaṃ .
Kātabban ti ‘‘ akkharaṃ
M0.36 padaṃ byañjanaṃ ākāro tatheva nirutti niddeso chaṭṭhavacanan ’’ ti gāthāyaṃ evaṃ kattabbaṃ , saṃvaṇṇanāvasena vā ākārapadaṃ catutthaṃ kātabbanti attho .Sabbo saddavohāro vibhattehi , avibhattehi ca akkharapadavākyeheva , tadaññappakāro natthīti āha ‘‘ yānimānī ’’ tiādi .
24. Kāsanā saddo kammatthoti dassetuṃ ‘‘ kāsīyatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Padehi tāva atthassa saṅkāsanā , pakāsanā ca hotu , padāvadhikāpi saṃvaṇṇanā icchitāti akkharehi pana kathanti āha ‘‘ akkharehi suyyamānehī ’’ tiādi .
Padatthasampaṭipattīti padābhidheyyaatthāvabodho .
‘‘ Akkharehi saṅkāsetī ’’ tiādinā akkharakaraṇaṃ saṅkāsanabhūtaṃ ugghaṭanakiriyaṃ vadantena yathāvutto attho sādhitoti dassetuṃ ‘‘ tathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Vibhajanuttānīkammapaññattīti ekattaniddeso samāhāroti ayaṃ dvandasamāso .
Ubhayenāti ‘‘ vivaraṇā , vibhajanā ’’ ti iminā dvayena .
Etehīti ettha eva -kāro luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘ etehi evā ’’ ti .
‘‘ Saṅkāsanā … pe … abhāvato ’’ ti iminā yathādhippetaanūnāvadhāraṇaphalaṃ dasseti .
Ugghaṭanādīti ādisaddena vipañcananayāni saṅgaṇhāti .
25. Sammā
V0.34 yuttoti sammā aviparītaṃ , anavasesato ca yutto sahito .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ anūnā ’’ ti .
Sabbo hi pāḷiattho atthapadaatthanayehi anavasesato saṅgahito .
Tenāha ‘‘ sabbassa hī ’’ tiādi .
26. Kasmā panettha mūlapadapadaṭṭhānāni asaṅgahitānīti ?
Padatthantarābhāvato .
Mūlapadāni hi nayānaṃ samuṭṭhānamattattā padaṭṭhānānīti dassitoyaṃ nayo .
Tena vuttaṃ ‘‘ ito vinimutto koci nettipadattho natthī ’’ ti .
Nettiyā kāraṇabhūtāya .
Hārā saṃvaṇṇetabbāti suttassa atthasaṃvaṇṇanāvasena hārā vitthāretabbā .
Svāyan ti so ayaṃ saṃvaṇṇanākkamo .
Yena anukkamena nettiyaṃ desitā , teneva sutte atthasaṃvaṇṇanāvasena yojetabbāti .
Evaṃ siddheti desanākkameneva siddhe .
Ayaṃ ārambhoti ‘‘ soḷasa hārā paṭhaman ’’ ti evaṃ pavatto ārambho .
Imamatthan ti imaṃ vuccamānaniyamasaṅkhātaṃ atthaṃ .
Yadi
M0.37 desitakkameneva hāranayā sutte yojetabbā siyuṃ , kiṃ so kamo kāraṇanirapekkho , udāhu kāraṇasāpekkhoti ?Kiñcettha – yadi tāva kāraṇanirapekkho hāranayānaṃ anukkamo , aneke atthā vuccamānā avassaṃ ekena kamena vuccantīti .
Evaṃ sante yena kenaci kamena sutte yojetabbā siyuṃ , tathā sati niyamo niratthako siyā .
Atha kāraṇasāpekkho , kiṃ taṃ kāraṇanti ?
Itaro kāraṇagavesanaṃ akatvā attho evettha gavesitabboti adhippāyena ‘‘ nāyamanuyogo na katthaci anukkame nivisatī ’’ ti vatvā ‘‘ na pana mayaṃ devānaṃpiyassa manorathavighātāya cetemā ’’ ti kamakāraṇaṃ vicārento ‘‘ apicā ’’ tiādinā desanāhārassa tāva ādito desanāya kāraṇaṃ patiṭṭhapeti .
Tattha dhammadesanāya nissayo assādādīnavanissaraṇāni , sarīraṃ āṇatti .
Pakatiyā sabhāvena .
Niddhāraṇena vināpi patiṭṭhābhāvato nissayabhāvato .
‘‘ Tathā hi vakkhatī ’’ tiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Esa nayo itaresupi .
Vicayānantaran ti
V0.35 vicayahārānantaraṃ .Sesesupi eseva nayo .
Tathā hīti lakkhaṇahāravibhaṅge yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ vuttaṃ .
Atthato niddhāritānan ti atthuddhārapubbāparānusandhiādiatthato suttantarato uddhaṭānaṃ saṃvaṇṇiyamānasutte ānītānaṃ pāḷidhammānaṃ .
Saddato , pamāṇantarato ca laddhānaṃ idha vicāretabbattā āha ‘‘ niravasesato ’’ ti .
Atthassāti abhidheyyatthassa .
Dhammassāti sabhāvadhammassa .
Tattha tattha taṃ abhiniropetīti tasmiṃ tasmiṃ atthe , dhamme ca taṃ nāmaṃ abhiniropeti ,‘‘ ayamevaṃnāmo ’’ ti voharati .
‘‘ Atthassa , dhammassā ’’ ti padadvayena sāmaññato attho , dhammo ca anavasesetvā gahitoti āha ‘‘ anavasesapariyādānan ’’ ti , yato vuttaṃ ‘‘ tattha tatthā ’’ ti .
Tathāti yathā anavasesatthāvabodhadīpakaṃ anavasesapariyādānaṃ kataṃ catubyūhapāḷiyaṃ , evaṃ punappunaṃ gabbhamupetīti ettha asaddavatī atthā pavattivasena labbhamānā sammāpaṭipatti uddhaṭāti upasaṃhārattho tathā-saddo .
Tenevāti
M0.38 suttantarasaṃsandanassa sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanūpāyabhāvato eva .Yatoti sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanassa sādhāraṇādidhammavibhajanūpāyattā .
Paṭivibhattasabhāveti paṭibhāgabhāvena vibhattasabhāve .
Te dhammāti paṭipakkhato parivattitadhammā .
Na pariyāyavibhāvanā paññattivibhāgapariggāhikāti āha ‘‘ pariyā … pe … subodhanañcā ’’ ti .
Pucchāvisodhanaṃ vissajjanaṃ .
Ārambhavisodhanaṃ desanāya atthakathanaṃ .
Tadubhayavicāro dhātādīsu asammuyhantasseva sambhavatīti āha ‘‘ dhātāyatanā … pe … sampādetun ’’ ti .
Suddho ārambhotiādipāḷinidassanenapi ayamevattho udāhaṭoti veditabbaṃ .
‘‘ Kāraṇākāro ’’ ti padaṭṭhānaṃ sandhāya vadati .
Pabhedato desanākāroti vevacanaṃ .
Niddhāretvā vuccamānānīti uddharitvā samāropiyamānānīti adhippāyo .
Suttassa atthaṃ tathattāvabodhāyāti suttassa padatthāvagamamukhena catusaccābhisamayāya .
Veneyyattayayutto
V0.36 atthanayattayūpadeso ‘‘ veneyyattayappayojito ’’ ti vutto .Veneyyattayañhi paccayasamavāye tadupadesaphalaṃ adhigacchantaṃ atthaṃ payojeti nāmāti .
Tadanukkamenevāti tesaṃ ugghaṭitaññuādīnaṃ desanānukkameneva .
Teti tayo atthanayā .
Tesan ti ugghaṭitaññuādīnaṃ .
Yathā uddesādīnaṃ saṅkhepamajjhimavitthāravuttiyā tiṇṇaṃ puggalānaṃ upakāratā , evaṃ tesaṃ atthanayānaṃ .
Tassāti atthanayatthassa .
Tatthāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ .
Samuṭṭhānaṃ nidānaṃ .
Anekadhā saddanayato , niruttinayato cāti anekappakāraṃ .
Padattho saddattho .
Vidhi anuvādoti idamettha vidhivacanaṃ , ayamanuvādoti ayaṃ vibhāgo veditabbo .
Samādhātabboti pariharitabbo .
Anusandhīyā anurūpaṃ nigametabban ti yāya anusandhiyā sutte upari desanā pavattā , tadanurūpaṃ saṃvaṇṇanā nigametabbā .
Payojanan ti phalaṃ .
Piṇḍatthoti saṅkhepattho .
Anusandhīti pucchānusandhiādianusandhi .
Upogghāṭoti nidassanaṃ .
Cālanāti codanā .
Paccupaṭṭhānaṃ parihāro .
Pakatiādipadāvayavaṃ
M0.39 bhinditvā kathanaṃ bhedakathā yathā ‘‘ dibbantīti devā ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .1.153).Padassa atthakathanaṃ tatvakathā yathā ‘‘ buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako ’’ ti ( mahāni .192; cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.161).
Pariyāyavacanaṃ vevacanaggahaṇaṃ yathā ‘‘ paññā pajānanā ’’ ti ( dha . sa .16).
Vicayayutticatubyūhaparivattanahārekadesasaṅgahitā , vevacanahārasaṅgahitā cāti āha ‘‘ te idha katipayahārasaṅgahitā ’’ ti .
Attano phalaṃ dhāretīti dhammoti hetuno dhammabhāvo veditabbo .
Ñāpakahetūpi ñāṇakaraṇaṭṭhena kārake pakkhipitvā āha ‘‘ kārako sampāpakoti duvidho ’’ ti .
Puna cakkhubījādinibbattakameva kāraṇaṃ katvā dassento ‘‘ puna … pe … tividho ’’ tiādimāha .
‘‘ Tayo kusalahetū ’’ tiādinā ( dha . sa .1059-1060) āgatā alobhādayo , lobhādayo ca hetuhetu nāma .
‘‘ Cattāro kho , bhikkhave , mahābhūtā hetu , cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā ’’ tiādinā ( ma . ni .3.86) āgato paccayahetu nāma .
Kusalākusalaṃ kammaṃ attano vipākaṃ pati uttamahetu nāma .
Cakkhādibījādi cakkhuviññāṇaaṅkurādīnaṃ asādhāraṇahetu nāma .
Kusalākusalānaṃ satipi paccayadhammabhāve iṭṭhāniṭṭhaphalavisesahetubhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ , saddamaggānaṃ pana ñāpakasampāpakahetubhāvadassanatthanti daṭṭhabbaṃ .
Aṅkurādikassa asādhāraṇahetu bījādisamānajātiyahetutāya sabhāgahetu
V0.37 .Sādhāraṇahetu bhusasalilādiasamānajātiyatāya asabhāgahetu .
Indriyabaddhasantāniko ajjhattikahetu , itaro bāhirahetu .
Keci pana ‘‘ sasantāniko ajjhattikahetu , itaro bāhirahetū ’’ ti vadanti .
Pariggāhako upatthambhako .
Paramparahetu upanissayapaccayo .
Nibbānassa anibbattaniyepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamādhigantabbabhāvato nibbānaṃ pati maggassa hetubhāvo viya maggaṃ pati nibbānassa phalabhāvo upacārasiddhoti āha ‘‘ phalapariyāyo labbhatī ’’ ti .
Paṭipajjamānabhūmi maggadhammā .
Paṭipannabhūmi phaladhammā .
Kiccatoti
M0.40 sarasato .Lakkhaṇatoti upalakkhaṇato .
Sāmaññatoti samānabhāvato .
Tena samānahetutā , samānaphalatā , samānārammaṇatā ca gahitā hotīti .
Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā lakkhaṇahāraniddesavaṇṇanāyaṃ vuttameva .
Apicettha sampayogavippayogavirodhapakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi vasena nayavibhāgo veditabbo .
Tattha sampayogato tāvanayavibhāgo –
‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ , yathayidaṃ cittan ’’ ti ( a . ni .1.48) cittassa lahuparivattitā gahitā , taṃsampayogato cetasikānampi gahitāva hoti aññattha nesaṃ cittena sampayogadīpanato .
Atha vā ‘‘ saññino ’’ ti .
Saññāsahitatāvacanena hi nesaṃ vedanācetanādivantatāpi sampayogato dīpitā hoti .
Vippayogato –
‘‘ ahetukā ’’ ti .
Hetusampayuttā hi dhammā ‘‘ sahetukā ’’ ti vuttāti tabbidhurā dhammā vippayogato ‘‘ ahetukā ’’ ti vuttāti viññāyati .
Atha vā ‘‘ asaññino ’’ ti .
Saññāvippayuttā hi dhammapavatti idhādhippetā , na saññāya abhāvamattanti viññāyati .
Virodhato –
‘‘ aṭṭhamako ( yama .3. indriyayamakapāḷi .439), saddhānusārī ’’ ti ( pu . pa . mātikā 7.36) ca vutte taṃ santatiyaṃ saṃyojanattayappahānaṃ viññāyati , tathā ‘‘ sati vā upādisese anāgāmitā ’’ ti ( dī . ni .2.404; ma . ni .1.137) vutte pañcorambhāgiyasaṃyojanappahānaṃ
V0.38 ,‘‘ diṭṭheva dhamme aññā ’’ ti ( dī . ni .2.404; ma . ni .1.137) vutte anavasesasaṃyojanappahānaṃ viññāyati .Pakaraṇato –
‘‘ abyākatā dhammā ’’ ti ( dha . sa . mātikā ).
Adhikārato hi kusalākusalabhāvena na kathitāti ñāyati .
‘‘ Upadhī hi narassa socanā ’’ ti ( saṃ . ni .1.12,144) ca .
Bāhirā hi dhammā idha ‘‘ upadhī ’’ ti adhippetāti viññāyati .
Liṅgato –
‘‘ sītenapi ruppati , uṇhenapi ruppatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.79).
Sītādiggahaṇena hi liṅgena bhūtupādāyappakārasseva dhammassa rūpabhāvo , na itarassa .
Saddantarasannidhānato –
‘‘ kāyapassaddhi , kāyāyatanan ’’ ti .
‘‘ Yā vedanākkhandhassā ’’ tiādivacanato hi purimo kāyasaddo samūhavācī , itaro āyatanasaddasannidhānato pasādavācī .
Sāmatthiyato
M0.41 –‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , ādittaṃ ( saṃ . ni .4.28; mahāva .54), sabbe tasanti daṇḍassā ’’ ti ( dha . pa .129) ca , tathā ‘‘ sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā … pe … pharitvā viharatī ’’ tiādi ( dī . ni .1.556;3.308; ma . ni .1.77,232,459,509;2.309;3.230; vibha .642).
Ettha hi satipi sabbasaddassa anavasesasattavācakatte ādittatā sāpekkhasseva atthassa vācakattā padesavācī sabbasaddo , lokasaddopi sattavācī .
Sattārammaṇā hi appamaññāti .
Tathā ‘‘ mātaraṃ pitaraṃ hantvā ’’ ti ( dha . pa .294-295) sabbena sabbaṃ hi sapaṭikkhepato , mātupitughātakammassa ca mahāsāvajjatāpavedanato , idha ca tadanuññāya katāya mātupituṭṭhāniyā tādisā keci pāpadhammā veneyyavasena gahitā viññāyati .
Ke pana teti ?
Taṇhāmānā .
Taṇhā hi jananī sattānaṃ .
‘‘ Taṇhā janeti purisan ’’ ti ( saṃ . ni .1.55-57) hi vuttaṃ .
Pituṭṭhāniyo māno taṃ nissāya attasampaggaṇhato ‘‘ ahaṃ asukassa ruñño , rājamahāmattassa vā putto ’’ ti yathā .
Sāmatthiyādīnan ti ādi saddena desapakatiādayo saṅgayhanti .
Labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhenāti tasmiṃ tasmiṃ sutte labbhamānaassādādihārapadatthaniddhāraṇadvārena .
Yathālakkhaṇan ti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ , lakkhaṇānurūpaṃ vā yathālakkhaṇaṃ .
Hetuphalādīni upadhāretvā yojetabbāni tesaṃ vasenāti adhippāyo .
Idāni hetuphalādayo ye yasmiṃ
V0.39 hāre savisesaṃ icchitabbā , te dassetuṃ ‘‘ visesato panā ’’ tiādimāha .Taṃ suviññeyyameva .
Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .