Issues
Select Version
Nettippakaraṇa-ṭīkā

Nettippakaraṇa-ṭīkā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Nettippakaraṇa-ṭīkā

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

SaṃvaṇṇanārambheV0.1M0.1 ( dī . ni . ṭī .1. ganthārambhakathāvaṇṇanā ; ma . ni . ṭī .1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā ; saṃ . ni . ṭī .1.1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā ) ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ , taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ , taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ .
Atha vā maṅgalabhāvato , sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato , paṇḍitehi sammācaritabhāvato , āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā .
Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ , taṃ attano yathāladdhasampattinimittassa kammassa balānuppadānatthaṃ , antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ , tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ .
Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ .
TathāV0.2 hi vakkhati ‘‘ vandanājanitaṃ … pe … tassa tejasā ’’ ti .
Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti , bhayādiupaddavañca nivāreti .
Yathāha –
‘‘ Pūjārahe pūjayato , buddhe yadi va sāvake ’’ ti .( dha . pa .195; apa . thera 1.10.1) ca ,
TathāM0.2 –
‘‘ Ye , bhikkhave , buddhe pasannā , agge te pasannā , agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī ’’ ti ( a . ni .4.34; itivu .90) ca ,
Tathā –
‘‘‘ Buddho ’ ti kittayantassa , kāye bhavati yā pīti ;
Varameva hi sā pīti , kasiṇenapi jambudīpassa ;
‘‘‘ Dhammo ’ ti … pe …‘ saṅgho ’ ti … pe … dīpassā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.6; itivu . aṭṭha 90; dī . ni . ṭī .1. ganthārambhakathāvaṇṇanā ; ma . ni . ṭī .1.1; a . ni . ṭī .2.4.34) ca ,
Tathā –
‘‘ Yasmiṃ , mahānāma , samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na dosa … pe … na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī ’’ ti ( a . ni .6.10;11.11) ca ,
Tathā –
‘‘ AraññeV0.3 rukkhamūle vā … pe …;
Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā , lomahaṃso na hessatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.249) ca ;
Tattha yassa ratanattayassa vandanaṃ kattukāmo , tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘ mahākāruṇikan ’’ tiādinā gāthāttayamāha .
Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo , vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetappayojanaṃ sādhetīti .
Tattha yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo , sā netti visesato yathānulomasāsanasannissayā , tassa ca vicittākārappavattivibhāvinī .
Tathā hi suttantadesanā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā , nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā , atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānadesanāvisesavibhāvanaṃ tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘ mahākāruṇikaṃ nāthan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kiratīti ( dī . ni . ṭī .1. ganthārambhakathāvaṇṇanā ; ma . ni . ṭī .1.1; saṃ . ni . ṭī .1.1.1; a . ni . ṭī .1.1.1) karuṇā , paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho .
Atha vā kiṇātīti karuṇā , paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti atthoM0.3 .
Kampanaṃ karotīti vā karuṇā , paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakhedaṃ karotīti attho .
Kamiti vā sukhaṃ , taṃ rundhatīti karuṇā .
Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā , attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho .
Kiriyati dukkhitesu pasāriyatīti vā karuṇā , karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘ dovāriko ’’ ti ( a . ni .7.67).
Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘ dovāriko ’’ ti vuccati , evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘ kāruṇiko ’’ ti vuccati .
Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhantīti .
Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko .
Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenevettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘ mahāveyyākaraṇo ’’ ti .
Evañca katvā ‘‘ mahākāruṇiko ’’ ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti .
Aparo nayo – atthasādhanato karuṇaṃ karuṇāyanaṃ karuṇāsampavattanaṃ arahatīti kāruṇikoV0.4 .
Bhagavato hi sabbaññutāya anavasesato sattānaṃ hitaṃ , hitupāyañca jānato , tattha ca akilāsuno hitesitā satthikā , na tathā aññesanti .
Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati sabhāvo etassāti kāruṇiko .
Bhagavā hi pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāsabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho .
Sesaṃ purimasadisameva .
Atha vā mahāvisayatāya , mahānubhāvatāya , mahapphalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā .
Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati , pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati , diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti , mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇiko , taṃ mahākāruṇikaṃ .
Sesaṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Sumāgadhādipadānaṃ viya cettha saddasiddhi veditabbā .
NāthatītiM0.4 nātho , veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati patthetīti attho , mettāyanavasena cettha hitasukhāsīsanaṃ veditabbaṃ , na karuṇāyanavasena paṭhamapadena vuttattā .
Atha vā nāthati veneyyagataṃ kilesabyasanaṃ upatāpetīti nātho , nāthatīti vā nātho , yācatīti attho .
Bhagavā hi ‘‘ sādhu , bhikkhave , bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā ’’ tiādinā ( a . ni .8.7,8) sattānaṃ taṃ taṃ hitappaṭipattiṃ yācitvāpi mahākaruṇāya samussāhito te tattha niyojeti .
Paramena vā cittissariyena samannāgato , sabbasatte vā sīlādiguṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘ nātho ’’ ti vuccati , taṃ nāthaṃ .
Ñātabbanti ñeyyaṃ , atītādibhedabhinnaṃ sabbaṃ saṅkhataṃ , asaṅkhatañca .
Saṅgaraṇaṭṭhena sāgaro , patitapatitānaṃ attano puthulagambhīrabhāvehi saṃsīdanaṃ nimmujjanaṃ karotīti attho .
Saṃ -saddassa cettha ‘‘ sābhāvo , sārāgo ’’ tiādīsu ( dha . sa .389,391) viya niruttinayena daṭṭhabbo .
Saṅgaraṇaṭṭhenāti vā saṅgarakaraṇaṭṭhena , ṭhitadhammatāya ‘‘ ayaṃ me mariyādā , imaṃ velaṃ nātikkamāmī ’’ ti lokena saṅgaraṃ saṅketaṃ karonto viya hotīti attho .
Saṅgaraṇaṃ vā samantato galanaṃ sandanaṃ udakena karotīti sāgaro .
Kappavuṭṭhānakāle hi mahāsamuddo ito cito ca paggharitvā sakalaṃ lokadhātuṃ ekoghaṃ karotīti .
Lokiyā pana vadanti ‘‘ sāgarassa rañño puttehi sāgarehi nibbattito khatoti sāgaro , puratthimo samuddappadeso , taṃsambandhatāya ruḷhivasena sabbopi samuddo tathā voharīyatī ’’ ti .
Sāgarasadisattā sāgaro , ñeyyameva sāgaroti ñeyyasāgaro .
Sadisatā cettha puthuladuttaragambhīrānādikālikatāhi veditabbā , nihīnaṃ cetamopammaṃ .
Tathā hi ñeyyasseva sātisayā puthulatā aparimāṇalokadhātubyāpanato , sabbaññutaññāṇasseva taraṇīyatāya duttaratā , gambhīratā , ādikoṭirahitā ca pavatti , na itarassaV0.5 paricchinnadesattā bāhirakavītarāgehipi ittarena khaṇena atikkamitabbattā , parimitagambhīrattā , parimitakālattā ca .
Ñeyyasāgarassa pāraṃ pariyantaṃ gatoti ñeyyasāgarapāragū , taṃ ñeyyasāgarapāraguṃ .
GamanañcetthaM0.5 ñāṇagamanameva , na itaraṃ ñeyyaggahaṇato , taṃ pana ñāṇaṃ duvidhaṃ sammasanapaṭivedhabhedato , tathā hetuphalabhedato .
Tattha ‘‘ kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno ’’ tiādinā ( dī . ni .2.57; saṃ . ni .2.4,10; peṭako .23) karuṇāyanavaseneva abhinivisitvā anekākāravokāre saṅkhāre sammasantaṃ bhagavato sammasanañāṇaṃ chattiṃsakoṭisatasahassamukhena ñeyyasāgaraṃ ajjhogāhetvā tassa pāraṃ pariyantaṃ agamāsi , yaṃ ‘‘ mahāvajirañāṇan ’’ ti vuccati .
Paṭivedhañāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ āsavakkhayañāṇaṃ , āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ , yaṃ ‘‘ mahābodhī ’’ ti vuccati .
Pāragamanañca tassa kiccasiddhiyā , samatthatāya ca veditabbaṃ .
Tathā yathāvuttaṃ sammasanañāṇaṃ hetu , itaraṃ phalaṃ .
Saha sammasanañāṇena vā āsavakkhayañāṇaṃ hetu , sabbaññutaññāṇaṃ phalaṃ tadānisaṃsabhāvatoti veditabbaṃ .
Vandeti namāmi , abhitthavāmi vā .
Saṇhaṭṭhena nipuṇā , anupacitañāṇasambhārānaṃ agādhaṭṭhena gambhīrā , ekattādibhedato nandiyāvaṭṭādivibhāgato ca vicitrā visiṭṭhā nānāvidhā nayā etissāti nipuṇagambhīravicitranayā , nipuṇagambhīravicitranayā desanā assāti nipuṇagambhīravicitranayadesano , taṃ nipuṇa … pe … desanaṃ .
Nayatīti vā nayo , pāḷigati , sā ca vuttanayena atthato nipuṇā , atthato byañjanato ca gambhīrā , saṅkhepavitthārānulomādippavattiyā nānāvidhatāya vicitrā .
Tathā hi paññattianupaññattiādivasena , saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena , kusalādikhandhādisaṅgahādisamayavimuttādiṭhapanādikusalamūlāditikapaṭṭhānādivasena ca anekavidhā pāḷigatīti .
Tattha ( dī . ni . ṭī .1. ganthārambhakathāvaṇṇanā ) dvīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito , parahitappaṭipattito ca .
Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato , savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato ca veditabbā , parahitappaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato , paṭiviruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayañāṇaparipākakālāgamanato ca veditabbā .
Sā panettha payogato , āsayato ca duvidhā , parahitappaṭipatti , yathāvuttabhedā duvidhā ca attahitasampatti pakāsitāV0.6 hoti .
Kathaṃ ?
‘‘ Mahākāruṇikan ’’ ti iminā āsayatoM0.6 ,‘‘ nipuṇa … pe … desanan ’’ ti iminā payogato ,‘‘ nāthan ’’ ti iminā pana ubhayathāpi bhagavato parahitappaṭipatti pakāsitā karuṇākiccadīpanato ,‘‘ ñeyyasāgarapāragun ’’ ti iminā sātisayaṃ attahitasampatti paramukkaṃsagatañāṇakiccadīpanato .
Atha vā tīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā hetuto , phalato , upakārato ca .
Tattha hetu mahākaruṇā , sā pana paṭhamapadena sarūpeneva dassitā .
Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti .
Tāsu padhānabhūtā ñāṇapahāna sampadā ‘‘ ñeyyasāgarapāragun ’’ ti iminā padena pakāsitā .
Padhāne hi dassite avinābhāvato itarampi dvayaṃ dassitameva hoti .
Na hi buddhānaṃ ānubhāvarūpakāyasampattīhi vinā kadācipi dhammakāyasirī vattatīti .
Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ katvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā , sā ‘‘ nāthaṃ , nipuṇa … pe … desanan ’’ ti padadvayena pakāsitāti veditabbaṃ .
Tattha ( dī . ni . ṭī .1. ganthārambhakathāvaṇṇanā )‘‘ mahākāruṇikan ’’ ti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti .
Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ .
‘‘ Ñeyyasāgarapāragun ’’ ti etena pubbabhāgappaṭipattiyā saddhiṃ sammāsambodhiṃ dasseti .
Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ , maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘ sammāsambodhī ’’ ti vuccati .
Vuttappabhedaṃ pana sammasanañāṇaṃ saha paññāpāramiyā tassā pubbabhāgapaṭipadā .
Tassā hi ānubhāvena līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedādiantadvayavirahitā ukkaṃsapāramippattā majjhimā paṭipadā bhāvanāpāripūriṃ gatā .
‘‘ Nāthan ’’ ti iminā sammāsambodhiyā phalaṃ dasseti lokattayanāyakabhāvadīpanato .
Tathā hi sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā , sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ anuttaragāravaṭṭhānabhūtatāya ca ‘‘ nātho ’’ ti vuccatīti .
‘‘ Nipuṇa … pe … desanan ’’ ti iminā sammāsambodhiyā payojanaṃM0.7 dasseti .
Saṃsāramahoghato sattasantāraṇatthañhi bhagavatā sammāsambodhi abhipatthitā , tañca sattasantāraṇaṃ yathāvuttadesanāsampattiyā samijjhati tadavinābhāvato .
Iminā bhagavato sātisayā parahitappaṭipatti dassitā , itarehi attahitasampattīti tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃV0.7 dīpeti , tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ , uttamavandanīyabhāvaṃ , attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti .
Ettha ca yathā ‘‘ mahākāruṇikan ’’ ti iminā padena bhagavato mahākaruṇā dassitā , evaṃ ‘‘ ñeyyasāgarapāragun ’’ ti etena mahāpaññā dassitā .
Tesu karuṇā ggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti , paññā ggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti .
Tadubhayaggahaṇasiddho eva cattho nāthasaddena pakāsīyati .
Karuṇāvacanena upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti , paññāvacanena apagamanaṃ .
Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya , paññāggahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ .
Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādisammasanaṃ hotīti .
Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti , paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ , catusaccañāṇaṃ , catupaṭisambhidāñāṇaṃ , catuvesārajjañāṇaṃ .
Karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni , cha abhiññā , aṭṭhasu parisāsu ( ma . ni .1.151,178) akampanañāṇāni , dasa balāni , cuddasa buddhañāṇāni , soḷasa ñāṇacariyā , aṭṭhārasa buddhadhammā ( mahāni .69,156; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi . ma .3.5; dī . ni . aṭṭha .3.305; vibha . mūlaṭī . suttantabhājanīyavaṇṇanā ; dī . ni . ṭī .3.141), catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti ( saṃ . ni .2.34) evamādīnaṃ anekesaṃ paññāppabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti .
Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampatti , paññāggahaṇena vijjāsampatti .
Karuṇāggahaṇena sattādhipatitā , paññāggahaṇena dhammādhipatitā .
KaruṇāggahaṇenaM0.8 lokanāthabhāvo , paññāggahaṇena attanāthabhāvo .
Tathā karuṇāggahaṇena pubbakāribhāvo , paññāggahaṇena kataññutā .
Karuṇāggahaṇena aparantapatā , paññāggahaṇena anattantapatā .
Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi , paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi .
Tathā karuṇāggahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ , paññāggahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ .
Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā , paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti .
Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi taṃnidānabhāvato , paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato , iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti .
Tathā karuṇāvacanena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti .
Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito , sāV0.8 ca jhānattayasampayoginīti .
Paññāvacanena paññākkhandho .
Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi , samādhi majjhe , paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā .
Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo , yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ , aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ .
Tenevāha –
‘‘ Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ , kappampi ce aññamabhāsamāno ;
Khīyetha kappo ciradīghamantare , vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.304;3.141; ma . ni . aṭṭha .3.425; udā . aṭṭha .53; apa . aṭṭha .2.7.20; bu . vaṃ . aṭṭha .4.4; cariyā . aṭṭha . nidānakathā , pakiṇṇakakathā ; dī . ni . ṭī .1. ganthārambhakathāvaṇṇanā ; ma . ni . ṭī .1.1; saṃ . ni . ṭī .1.1.1; a . ni . ṭī .1.1.1; vajira . ṭī . ganthārambhakathā ; sārattha . ṭī .1. ganthārambhakathāvaṇṇanā );
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘ no hetaṃ , bhante ’’ ti ( dī . ni .2.145) paṭikkhipitvā ‘‘ apica me , bhante , dhammanvayo vidito ’’ ti ( dī . ni .2.146) vuttaṃ .
Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘ vijjācaraṇasampannā ’’ tiādimāha .
Tattha vijjācaraṇasampannā hutvāti vacanaseso .
Vindiyaṃ dhammānaṃ salakkhaṇaṃ , sāmaññalakkhaṇañcaM0.9 vindatīti vijjā , lobhakkhandhādīni vā vijjhanaṭṭhena vijjā , catunnaṃ vā ariyasaccānaṃ viditakaraṇaṭṭhena vijjāti evaṃ tāvettha vacanatthato vijjā veditabbā .
Pabhedato pana tissopi vijjā vijjā bhayabheravasutte āgataniyāmeneva , aṭṭhapi vijjā vijjā ambaṭṭhasuttādīsu ( dī . ni .1.278 ādayo ) āgataniyāmeneva .
Caranti tehīti caraṇāni , sīlasaṃvarādayo pañcadasa dhammā , iti imāhi vijjāhi , imehi ca caraṇehi sampannā sampannāgatāti vijjācaraṇasampannā .
Yenāti yena dhammena karaṇabhūtena , hetubhūtena ca .
Tattha maggadhammassa karaṇattho veditabbo niyyānakiriyāsādhakatamabhāvato , nibbānadhammassa hetuattho ārammaṇapaccayabhāvato .
Paccayattho hiV0.9 ayaṃ hetvattho .
Pariyattidhammassapi hetuattho yujjateva paramparāya hetubhāvato .
Phaladhamme pana ubhayampi sambhavati .
Kathaṃ ?
‘‘ Tāya saddhāya avūpasantāyā ’’ ti vacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya phalassa niyyānānuguṇatā , niyyānapariyosānatā cāti iminā pariyāyena siyā karaṇattho niyyānakiriyāya .
Sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ pana upanissayapaccayabhāvato siyā hetuattho .
Evañca katvā aggappasādasuttā dīsu ( itivu .90) aggādibhāvena aggahitāpi phalapariyattidhammā chattamāṇavakavimānā dīsu ( vi . va .886 ādayo ) saraṇīyabhāvena gahitāti tesaṃ magganibbānānaṃ viya mahāaṭṭhakathāyaṃ saraṇabhāvo uddhaṭo .
Visesato cettha maggapariyāpannā eva vijjācaraṇadhammā veditabbā .
Te hi nippariyāyena niyyānakiriyāya sādhakatamabhūtā , na itare .
Itaresaṃ pana niyyānatthatāya niyyānatā .
Yadi evaṃ kasmā ‘‘ vijjācaraṇasampannā hutvā ’’ ti vuttaṃ , niyyānasamakālameva hi yathāvuttavijjācaraṇasampattisamadhigamoti ?
Nāyaṃ virodho samānakālatāya eva adhippetattā yathā ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇan ’’ ti ( ma . ni .1.204,400;3.421,425,426; saṃ . ni .2.43-45;4.60; kathā .465,467).
Sampannāti vā padassa vattamānakālatthatā veditabbā ‘‘ uppannā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 17) ettha uppannasaddassa viya .
Evañca katvā vacanasesamantareneva padayojanā siddhā hoti .
‘‘ Yenā ’’ tiM0.10 ca padaṃ ubhayattha sambandhitabbaṃ ‘‘ yena dhammena vijjācaraṇasampannā , yena dhammena niyyantī ’’ ti .
Lokatoti khandhādilokato , vaṭṭatoti attho .
Nti taṃ magganibbānaphalapariyattibhedaṃ dhammaṃ .
Uttaman ti seṭṭhaṃ .
Tathā hesa attanā uttaritarassa abhāvena ‘‘ anuttaro ’’ ti vuccati .
Tattha maggassa niyyānahetuādiatthena , nibbānassa nissaraṇavivekādiatthena , phalassa ariyasantabhāvādiatthena ca seṭṭhatā veditabbā .
Svāyamattho ‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( itivu .90; a . ni .4.34) ādisuttapadānusārena vibhāvetabbo .
Dhamman ti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato , saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo .
Sammā , sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho , sabbaññutāanāvaraṇañāṇo samantacakkhu bhagavā , tena yathā sammāsambodhisamadhigameneva sabbe buddhaguṇā sampāpuṇīyanti , evaṃ sammadeva āsevanāya bhāvanāya bahulīkiriyāya sammāpaṭipattiyā sammadeva paccavekkhaṇāya sakkaccaṃ dhammadesanāya veneyyasantānesu patiṭṭhāpanena –
‘‘ AriyaṃV0.10 , vo bhikkhave , sammāsamādhiṃ desessāmi ( ma . ni .3.136; peṭako .24).
Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho ( dha . pa .273; netti .170; peṭako .30).
Yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyati ( itivu .90; a . ni .4.34).
Ekāyano ayaṃ , bhikkhave , maggo sattānaṃ visuddhiyā ( dī . ni .2.373; ma . ni .1.106; saṃ . ni .5.367,384).
Dhammaṃ , vo bhikkhave , desessāmi ādikalyāṇan ’’ ti ( ma . ni .3.420; netti .5)–
Ādivacanehi , abhitthavanena ca pūjito mānito apacitoti sammāsambuddhapūjito , taṃ sammāsambuddhapūjitaṃ dhammaṃ vandeti sambandho .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yassa dhammassa adhigamane vijjāsampannā ceva honti caraṇasampannā ca , sabbavaṭṭadukkhato ca niyyanti , tameva ariyānaṃ sakalaguṇasamaṅgibhāvanimittaṃ , anavasesadukkhanissaraṇahetubhūtañca uttamaṃM0.11 pavaraṃ saddhiṃ pariyattidhammena navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ bhagavatāpi sammāpaṭipattiādividhinā pūjitaṃ namāmi , abhitthavāmi vāti .
Ettha ca ‘‘ yena lokato niyyanti , vijjācaraṇasampannā ca hontī ’’ ti padadvayena yathākkamaṃ dhammassa bhāvetabbabhāvo , sacchikātabbabhāvo ca vutto .
Tesu paṭhamena vijjāsampattiyā dhammaṃ thometi , dutiyena vimuttisampattiyā .
Tathā paṭhamena jhānasampadāya , dutiyena vimokkhasampadāya .
Paṭhamena vā samādhisampadāya , dutiyena samāpattisampadāya .
Paṭhamena vā khayañāṇabhāvena , dutiyena anuppādañāṇabhāvena .
Atha vā purimena vijjūpamatāya , dutiyena vajirūpamatāya .
Purimena vā virāgasampattiyā , dutiyena nirodhasampattiyā .
Tathā paṭhamena niyyānabhāvena , dutiyena nissaraṇabhāvena .
Paṭhamena vā hetubhāvena , dutiyena asaṅkhatabhāvena .
Paṭhamena vā dassanabhāvena , dutiyena vivekabhāvena .
Paṭhamena vā adhipatibhāvena , dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi .
Atha vā paṭhamena niyyānikabhāvadassanato svākkhātatāya dhammaṃ thometi , dutiyena sacchikātabbabhāvato sandiṭṭhikatāya .
Tathā purimena akālikatāya , pacchimena ehipassikatāya .
Purimena vā opaneyyikatāya , pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi .
‘‘ Uttaman ’’ ti ca etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena paripuṇṇatāya dhammaṃ thometiV0.11 ,‘‘ sammāsambuddhapūjitan ’’ ti etena parisuddhatāya .
Sabbadosāpagamena hissa pūjanīyatā .
Parisuddhatāya cassa pahānasampadā , paripuṇṇatāya pabhavasampadā .
Pahānasampattiyā ca bhāvanāpāripūrī anavasesadosasamugghāṭanato , pabhavasampattiyā sacchikiriyanibbatti tatuttari karaṇīyābhāvato .
Anaññasādhāraṇatāya hi uttamoti .
Tathā bhāvetabbabhāvenassa saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā , sacchikātabbabhāvena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti .
Evaṃ saṅkhepena sabbasaddhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘ sīlādiguṇasampanno ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sīlādiguṇasampannoti sīlasamādhipaññāvimuttiyādiguṇehi sampanno samannāgato , sampannasīlādiguṇo vā .
Ariyānañhi taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānena hatapaṭipakkhā suvisuddhā sīlādayo ‘‘ sampannā ’’ ti vattabbataṃ arahantiM0.12 , na puthūjjanānaṃ , yato ‘‘ suppaṭipanno ’’ tiādinā ( ma . ni .1.74; a . ni .6.10; udā .18) ariyasaṅgho thomīyati .
Atha vā sīlādiguṇasampannoti paripuṇṇasīlādiguṇo .
Ariyapuggalānañhi ariyasaccappaṭivedhena saheva yathārahaṃ sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā pāripūriṃ gacchantīti .
Ṭhito maggaphalesūti maggesu , phalesu ca ṭhito , maggaṭṭho , phalaṭṭho cāti attho .
Yoti aniyamato ariyasaṅghaṃ niddisati , tassa ‘‘ tan ’’ ti iminā niyamaṃ veditabbaṃ .
Nanu ca ariyasaṅghe na sabbe ariyapuggalā maggaṭṭhā , nāpi sabbe phalaṭṭhāti ?
Saccametaṃ , avayavadhammena pana samudāyaṃ niddisanto evamāha yathā ‘‘ samaṃ cuṇṇan ’’ ti .
Yathā hi yogacuṇṇassa avayavesu labbhamāno samabhāvo samudāye apadisīyati ‘‘ samaṃ cuṇṇan ’’ ti , evaṃ ariyasaṅghassa avayavabhūtesu ariyapuggalesu labbhamāno maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvo samudāyabhūte ariyasaṅghe ṭhito ‘‘ maggaphalesū ’’ ti apadiṭṭhoti veditabbaṃ .
Ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye ca iriyanato , sadevakena ca lokena ‘‘ saraṇan ’’ ti araṇīyato ariyo , diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅgho , ariyo ca so saṅgho cāti ariyasaṅgho , taṃ ariyasaṅghaṃ .
Pujjabhavaphalanibbattanato attano santānaṃ punātīti vā puññaṃ , khittaṃ vuttaṃ bījaṃ viruhanaṭṭhānatāya tāyati rakkhatīti khettaṃ kedārādi , khettaṃ viyāti khettaṃ , sattānaṃ puññassa mahapphalabhāvakaraṇena viruhanaṭṭhānatāya khettanti puññakkhettaṃ .
Anuttaraṃ vandeti sambandho .
EtthaV0.12 ca ‘‘ sīlādiguṇasampanno ’’ ti etena ariyasaṅghassa bhagavato anujātaputtataṃ dasseti , tenassa pabhavasampadā dīpitā hoti .
‘‘ Ṭhito maggaphalesū ’’ ti etena pahānasampadaṃ , ñāṇasampadañca dasseti kilesānaṃ samucchedappaṭippassaddhippahānadīpanato , maggaphalañāṇādhigamadīpanato ca .
‘‘ Ariyasaṅghan ’’ ti etena pabhavasampadaṃ sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato , sadevakena ca lokena araṇīyabhāvadīpanato .
‘‘ Puññakkhettaṃ anuttaran ’’ ti etena lokassa bahūpakārataṃ dasseti aggadakkhiṇeyyabhāvadīpanato .
TathāM0.13 ‘‘ sīlādiguṇasampanno ’’ ti idaṃ ariyasaṅghassa sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ .
‘‘ Ṭhito maggaphalesū ’’ ti idaṃ satipi santānavibhāgena anekabhāve catupurisayugaaṭṭhapurisapuggalabhāvadīpanaṃ .
‘‘ Ariyasaṅghan ’’ ti idaṃ āhuneyyādibhāvadīpanaṃ .
‘‘ Puññakkhettaṃ anuttaran ’’ ti idaṃ lokassa hitasukhāya paṭipannatādīpanaṃ .
Tathā ‘‘ ṭhito maggaphalesū ’’ ti idaṃ ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvadīpanaṃ , tenassa bhagavato orasaputtabhāvo dassito hoti .
‘‘ Sīlādiguṇasampanno ’’ ti iminā panassa vihatavidhastakilesā anavasesā sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā dassitā .
‘‘ Ariyasaṅghaṃ puññakkhettaṃ anuttaran ’’ ti iminā tesaṃ tesaññeva yathāvuttaguṇavisesānaṃ suparisuddhataṃ dīpeti .
Tenassa mahānubhāvataṃ , anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ , vandanārahabhāvaṃ , attano ca vandanākiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti .
Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi , sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe , asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe ariyasaṅghaguṇā imāya gāthāya pakāsitāti veditabbaṃ .
Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘ vandanājanitan ’’ ti gāthamāha .
Tattha vandanājanitan ti vandanākārena nibbattitaṃ , ratanattayaguṇābhitthavanavasena , nipaccakāravasena vā uppāditanti attho .
Itīti evaṃ ‘‘ mahākāruṇikan ’’ tiādippakārena .
Ratijananaṭṭhena ratanaṃ , buddhadhammasaṅghā , cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Cittīkataṃ mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;
Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatī ’’ ti .( khu . pā . aṭṭha .6.3; dī . ni . aṭṭha .2.33; saṃ . ni .5.223; su . ni . aṭṭha .1.226; mahāni . aṭṭha .50; dī . ni . ṭī .1. ganthārambhakathā ; ma . ni . ṭī .1.4; saṃ . ni . ṭī .1.1.4; a . ni . ṭī .1.1.4; sārattha . ṭī .1. ganthārambhakathāvaṇṇanā );
CittīkatabhāvādayoV0.13 ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhanti , ratanānaṃ tayaṃ ratanattayaṃ , tasmiṃ ratanattaye .
Hatantarāyoti vidhastaupaddavo hutvāti sambandho , etena attano pasādasampattiyā , ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā tassa puññassa atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃM0.14 vihanane samatthataṃ dasseti .
Sabbatthāti sabbasmiṃ anto ceva bahi ca , ajjhattikabāhiravatthūsūti attho .
Sabbatthāti vā sabbasmiṃ kāle , saṃvaṇṇanāya ādimajjhapariyosānakālesūti vuttaṃ hoti .
Hutvāti pubbakālakiriyā , tassa ‘‘ karissāmatthavaṇṇanan ’’ ti etena sambandho .
Tassāti yaṃ ratanattaye vandanājanitaṃ puññaṃ , tassa .
Tejasāti ānubhāvena balena .
Evaṃ ratanattayavandanāya payojanaṃ dassetvā idāni nettippakaraṇassa gambhīratthattā atthasaṃvaṇṇanāya dukkarabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ ṭhitin ’’ tiādimāha .
Tattha ṭhitin ti ṭhānaṃ anantaradhānaṃ avicchedappavattiṃ .
Ākaṅkhamānenāti icchamānena patthayantena ,‘‘ ahovatāyaṃ saddhammanetti ciraṃ tiṭṭheyyā ’’ ti evaṃ patthayantenāti vuttaṃ hoti .
Ciran ti dīghakālaṃ , pañcavassasahassaparimāṇaṃ kālanti attho .
Saddhammanettiyāti saddhammasaṅkhātāya nettiyā .
Saddhammo hi veneyyasantānesu ariyaguṇānaṃ nayanato netti , saddhammassa vā netti saddhammanetti , tassā saddhammanettiyā , svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vicārito eva .
Therenāti thiraguṇayuttena .
Abhiyācitoti ādaragāravena yācito .
Abhimukhaṃ vā yācito , anuttaraṃ katvā yācitoti attho .
Uddissa vā yācito , garutaraṃ katvā yācitoti attho ,‘‘ karotu āyasmā nettippakaraṇassa kañci atthasaṃvaṇṇanan ’’ ti evaṃ nettiyā atthasaṃvaṇṇanaṃ pati ajjhesitoti vuttaṃ hoti .
Ettha ca saddhammassa ciraṃ ṭhitikāmena ajjhāsayasampannena sāsane thiraguṇayuttena sabrahmacārinā ādaragāravena , abhimukhaṃ vā yācitena me na sakkā tassa abhiyācanaṃ paṭikkhipitunti dasseti ‘‘ ṭhitiṃ ākaṅkhamānenā ’’ ti gāthāya .
Padumuttaranāthassāti padumuttarassa sammāsambuddhassa .
Passatāti pubbenivāsacakkhunā , samantacakkhunā eva vā hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya abhinīhāraṃ passantena .
Tādināti tādibhāvayuttenaV0.14 , sabbattha vā nibbikārena ,‘‘ amhākaṃ bhagavatā ’’ ti vacanaseso .
Yassāti āyasmato mahākaccānattherassa .
Ṭhapitoti –
‘‘ Etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno ’’ ti ( a . ni .1.188,197)–
EvaṃM0.15 ṭhapito .
Sīlādiguṇavisesehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā ( theragā . aṭṭha .2.1288; a . ni . ṭī .2.3.59), mahākassapādayo , tesu ayamāyasmā aññataroti , mahāsāvako ca so guṇavisesayogato uttamo cāti mahāsāvakuttamo .
Jhānādīsu sātisayānaṃ āvajjanādivasībhāvānaṃ , ariyiddhivasena paramassa ca cetovasībhāvassa adhigatattā vasippatto .
Atthādīsu savisesabhedagatapaṭisambhidāñāṇattā pabhinnapaṭisambhido .
‘‘ Paṇḍito , bhikkhave , mahākaccāno , mahāpañño , bhikkhave , mahākaccāno ’’ tiādinā ( ma . ni .1.205) anekesu ṭhānesu bhagavatā pasaṃsitattā sambuddhena pasaṃsito .
Tena vuttaṃ ‘‘ satthu ceva saṃvaṇṇito saṃbhāvito , viññūnañca sabrahmacārinan ’’ ti .
Anumoditāti ‘‘ sādhu sādhu , kaccāna , sādhu kho , tvaṃ kaccāna , imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ abhāsī ’’ ti evaṃ anumoditā .
Ekasmiṃ kira samaye ayaṃ mahāthero jambuvanasaṇḍe viharanto attano santikāvacarānaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ hāranayapaṭimaṇḍitaṃ pakaraṇaṃ abhāsi .
Bhāsitvā ca bhagavato santikaṃ upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisinno yathābhāsitaṃ imaṃ pakaraṇaṃ bhagavato nivedesi .
Taṃ sutvā bhagavā ‘‘ sādhu sādhū ’’ tiādinā anumoditvā ‘‘ tasmātiha , tvaṃ kaccāna , imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ dhammanettitveva dhārehī ’’ ti nāmaggahaṇaṃ akāsīti vadanti .
Desanāhārādinandiyāvaṭṭanayādihāranayānusāreneva sabbadhammasaṃvaṇṇanānaṃ gatiyoti āha ‘‘ sāsanassa sadāyattā , navaṅgassatthavaṇṇanā ’’ ti .
Gambhīrañāṇehī hi gambhīrehi ñāṇehi , na saddhāmattakena , gambhīrañāṇehi vā mahāpaññehi ariyehi .
Pakaraṇassa gambhīratthataṃ , attano ca ñāṇassa nātivisayataṃ viditvā saṃvaṇṇanārambhe saṃsīdantampi maṃ sāsanaguṇādiupanissayasampadā ussāhesīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādinā .
‘‘ PañcapiV0.15 nikāye ogāhetvā ’’ ti iminā nettiyā pañcapi mahānikāye anupavisitvā avaṭṭhānaṃ , tesaṃ saṃvaṇṇanābhāvañca dīpeti .
TatthaM0.16 ‘‘ katamo assādo ca ādīnavo cā ’’ tiādipeṭakopadesapāḷiṃ ( peṭako .23) ānetvā idha desanāhārādīnaṃ padatthavinicchayo peṭakena saṃsandanaṃ nāma .
‘‘ yathābalan ’’ ti iminā sabbathā sabbabhāgenāpi nettiyā saṃvaṇṇanā mayā na sukarā kātuṃ , attano pana ñāṇabalānurūpaṃ karissāmīti niratimānataṃ dīpeti .
Suvisuddhan ti suṭṭhu visuddhaṃ , nikāyantaraladdhidosehi antarantarā anuppavesitehi asammissanti adhippāyo .
Asaṃkiṇṇan ti sanikāyepi padatthantaraparikappanādinā asaṃkiṇṇaṃ tādisasaṅkararahitaṃ anākulaṃ suparicchinnaṃ .
Vividhehi ākārehi nicchinotīti vinicchayo .
Atthānaṃ vinicchayo atthavinicchayo .
Gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu atthesu khilamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā , nipuṇo sukhumo saṇho atthavinicchayo etassāti nipuṇatthavinicchayo .
Atha vā atthe vinicchinotīti atthavinicchayo , yathāvuttaatthavisayañāṇaṃ , nipuṇo cheko atthavinicchayo etassāti nipuṇatthavinicchayo , taṃ nipuṇatthavinicchayaṃ .
Samayan ti siddhantaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – mahāvihāravāsīnaṃ siddhanto vuttanayena suparisuddho , anākulo , saṇhasukhumavinicchayo ca , siddhantaṃ taṃ avilomento anukūlato tattha siddhaṃyeva dhammanettiṃ pakāsayanto nettippakaraṇassa atthasaṃvaṇṇanaṃ karissāmīti .
Pamādalekhan ti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattappamādapāṭhaṃ .
Vajjetvāti apanetvā .
Pāḷiṃ sammā niyojayan ti taṃ taṃ nettipāḷiṃ tattha tattha udāharaṇabhāvena ānītasutte sammadeva niyojento , atthasaṃvaṇṇanāya vā taṃ taṃ udāharaṇasuttasaṅkhātaṃ pāḷiṃ tasmiṃ tasmiṃ lakkhaṇabhūte nettiganthe sammadeva niyojento .
Upadesan ti nettiupanisaṃ nettihadayaṃ .
Yvāyaṃ sapaṭṭhānavibhāgassa tettiṃsavidhassa nettipadatthassa saha nimittavibhāgena asaṅkarato vavatthito visayo , taṃ .
Vibhāvento pakāsento .
Tassā nettiyā karissāmi atthavaṇṇananti sambandho .
Ettha ca ‘‘ abhiyācito ’’ ti iminā atthasaṃvaṇṇanāya nimittaṃ dasseti ,‘‘ ṭhitiṃ ākaṅkhamānena ciraṃ saddhammanettiyā ’’ ti iminā payojanaṃ ,‘‘ karissāmatthavaṇṇanan ’’ tiM0.17 iminā piṇḍatthaṃ .
Saṃvaṇṇiyamānā hi pakaraṇatthā saṃvaṇṇanāya piṇḍattho .
‘‘ Tamupanissāyā ’’ tiādinā karaṇappakāraṃ .
IdāniV0.16 saṃvaṇṇanāya savane niyojento ‘‘ iti atthan ’’ ti osānagāthamāha .
Tattha ‘‘ sakkaccan ’’ ti padaṃ ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘ sakkaccaṃ vibhajantassa , sakkaccaṃ nisāmayathā ’’ ti .
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Nidānakathāvaṇṇanā
Vacanatthajānanena viditappakaraṇatthasāmaññatthassa pakaraṇakathā vuccamānā sobheyyāti nettipadatthaparijānanameva ādimhi yuttarūpanti tadatthaṃ pucchati ‘‘ tattha kenaṭṭhena nettī ’’ ti .
Tattha tatthāti ‘‘ tassā nettiyā karissāmatthavaṇṇanan ’’ ti yadidaṃ vuttaṃ , tasmiṃ ;
yassā karissāmatthavaṇṇananti paṭiññātaṃ , sā netti kenaṭṭhena nettīti attho .
Tatthāti vā ‘‘ nettippakaraṇassā ’’ ti etasmiṃ vacane yā netti vuttā , sā kenaṭṭhena nettīti attho .
‘‘ Nayanaṭṭhenā ’’ ti idaṃ kattukaraṇādhikaraṇasādhanānaṃ sādhāraṇavacananti ‘‘ ariyadhammaṃ nayatī ’’ ti kattusādhanavasena tāva nettisaddassa atthaṃ vatvā idāni karaṇādhikaraṇasādhanavasena vattuṃ ‘‘ nayanti tāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathā hi vuttan ti nettiupadesādhīnattā eva suttāvabodhassa vuttaṃ .
Peṭake ‘‘ tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā , tattha pariyesanāya ayaṃ anupubbī bhavati soḷasa hārā pañca nayā aṭṭhārasa mūlapadānī ’’ tiādi ( peṭako .3).
Hāranayavicāraṇā vinimutto atthasaṃvaṇṇanāviseso natthīti āha ‘‘ suttassa atthasaṃvaṇṇanā nettiupadesāyattā ’’ ti .
Svāyamattho parato pakiṇṇakakathāyaṃ āvi bhavissati .
Evaṃ mahāvisayā cāyaṃ netti kuto pabhavāti āha ‘‘ suttappabhavā ’’ ti , etena nettiyā pamāṇabhūtataṃ dasseti .
Idañca suttassa nettisannissayatāparidīpanaparaṃ , na therappabhavatāpaṭikkhepaparaṃ .
Thero hi pañca mahānikāye ogāhetvā taṃsannissayenevaM0.18 tesaṃ saṃvaṇṇanābhūtaṃ imaṃ pakaraṇaṃ abhāsi , tasmā ayameva saṃvaṇṇanādhammo , yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhammasannissayatā .
Pakaraṇaparicchedatoti pakaraṇassa vibhāgato .
Hāravicārādayo hi tayo nettippakaraṇassa vibhāgā , pakaraṇabhūtaparicchedato vā .
Tīṇi hi etāni pakaraṇāni tayo adhikārā , yadidaṃ hāravicārādayo .
Pāḷivavatthānatoti pāṭhasannivesato .
‘‘ SabboV0.17 hi pakaraṇattho ’’ tiādinā saṅgahavārassa anvatthasaññataṃ dasseti .
‘‘ Nanu cettha paṭṭhānaṃ asaṅgahitan ’’ ti codako byabhicāramāha .
Itaro yadipi sarūpato asaṅgahitaṃ , atthato pana saṅgahitanti dassento ‘‘ nayidameva ’’ tiādinā pariharati .
Puna ‘‘ tathā hī ’’ tiādinā tamevatthaṃ pāḷiyā pākaṭataraṃ karoti .
Atthanayā nandiyāvaṭṭādayo .
Saṅkhārattikā puññābhisaṅkhārādayo , kāyasaṅkhārādayo ca .
Tesu atthanayānaṃ aññamaññasaṅgaho parato āvi bhavissati .
Itare pana kāmāvacarā , rūpāvacarā ca kusalā cetanā puññābhisaṅkhāro , akusalā cetanā apuññābhisaṅkhāro , arūpāvacarā kusalā cetanā āneñjābhisaṅkhāro .
Puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca kāyadvārappavatto kāyasaṅkhāro , so eva vacīdvārappavatto vacīsaṅkhāro , manodvārappavatto pana tividhopi cittasaṅkhāro .
Iti jātivasena purimattike vuttā eva dhammā dvāravasena dutiyattike vuttā , te eva ca purimattiketi aññamaññasaṅgaho veditabbo .
Yatthāti yasmiṃ vāre .
Peṭaketi peṭakopadese .
Sampatamānāti saṃvaṇṇanāvasena sannipatantā .
‘‘ Byañjanavidhiputhuttā ’’ ti idaṃ ekasmiṃ sutte anekesaṃ hārānaṃ sannipatanassa kāraṇavacanaṃ .
Tathā hi ‘‘ anekasāmatthiyanicitā saddā ’’ ti akkharacintakā vadanti .
‘‘ Na sarūpato ’’ ti iminā saṅgahavāre viya uddesaniddesavāresupi paṭṭhānassa atthato uddhaṭataṃ dasseti .
Mūlapadaggahaṇeneva gahitattā uddesavāre tāva evaṃ hotu , niddesavāre pana kathanti ?
Tatthāpi nayaggahaṇeneva mūlapadānipi gahitānīti veditabbaṃ .
Na hi mūlapadehi vinā kāci nayayojanā sambhavati .
Apare pana ‘‘ hāranayā viya paṭṭhānaṃ naM0.19 suttassa saṃvaṇṇanāviseso , atha kho tasmiṃ tasmiṃ sutte saṃkilesabhāgiyatādilabbhamānavisesamattanti na tassa pakaraṇassa padatthasaṅgaho .
Evañca katvā tettiṃsāya nettipadatthesu paṭṭhānaṃ asaṅgahitaṃ , uddesaniddesavāresu ca anuddhaṭamevā ’’ ti vadanti .
‘‘ Pāḷito eva viññāyatī ’’ ti vuttamatthaṃ samatthento ‘‘ tathā hi … pe … ābhatan ’’ ti āha , tena therena bhāsitabhāvo viya bhagavatā anumoditabhāvopi pāḷianugato evāti dasseti .
Sāvakabhāsitattā nidānaṃ na vuttanti na sakkā vattunti codento ‘‘ sāvaka … pe … bhāsitan ’’ ti āha .
Nayidaṃ ekantikan ti ca sāvakabhāsitabuddhabhāsitabhāvo nidānāvacanassa , nidānavacanassa ca akāraṇaṃ ubhayatthāpi ubhayassa dassanato .
Tasmā nidānāvacanena nettiyā asāvakabhāsitatā na sijjhatīti dasseti .
Tenāha ‘‘ na ca tāvatā tāni appamāṇaṃ , evamidhāpi daṭṭhabban ’’ ti .
YenevaV0.18 kāraṇena nidānāvacanassa pamāṇabhāvasādhanatā , teneva kāraṇena imassa pakaraṇassa pamāṇabhāvasiddhīti dasseti ‘‘ nidānañca nāmā ’’ tiādinā .
Idāni ‘‘ atha vā ’’ tiādinā nettiyā nidānāvacanena abyabhicārahetumāha .
Ayañhettha payogo na nettiyā nidānaṃ vattabbaṃ pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanābhāvato .
Yā hi pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanā na tassā nidānavacanaṃ diṭṭhaṃ yathā paṭisambhidāmaggassa , niddesādīnañcāti .
‘‘ Ayaṃ vibhāgo ’’ tiādinā ekavidhato paṭṭhāya yāva caturāsītisahassappabhedā , tāva yathādassitassa pakaraṇavibhāgassa puna ‘‘ ādinā nayena pakaraṇavibhāgo veditabbo ’’ ti idaṃ nigamanaṃ .
Tattha ādinā nayenāti ādi saddena abhiññeyyadhammaniddesato paññattipaññapetabbadhammavibhajanato tiyaddhapariyāpannadhammavicārato caturoghanittharaṇatthato pañcābhinandanādippahānato chataṇhākāyupasamanato saṅgahavārādisattavārasaṅgahato aṭṭhamicchattasamugghātadīpanatoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .