Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā
439. Etthāti
M0.298 abyākatamūlake .Yadi evan ti yadi kusalākusalamūlehi alabbhamānampi labbhati , evaṃ sante .
Gaṇanamattasāmaññato , na paccayasāmaññatoti adhippāyo .
440. Nidassanavasena daṭṭhabbo yebhuyyena indriyamaggapaccayānañca hetupaccayassa visabhāgattā .
Indriyamaggapaccayā ca visabhāgāti visesanena yo tattha sabhāgabhāvo , taṃ nivatteti .
Tathā bhāvābhāvatoti tasmiṃ hetupaccayākāre sati bhāvato , hetudhammānaṃ hetupaccayabhāve
V0.299 sati sahajātādipaccayabhāvatoti attho .Adhipatipaccayādīnan ti adhipatindriyamaggapaccayānaṃ .
Visabhāgatā hetupaccayassa .
Kusalādihetūnan ti kusalākusalakiriyābyākatahetūnaṃ .
Hetupaccayabhāveti hetupaccayatte hetubhāvena upakārakatte .
Vipākapaccayabhāvābhāvatoti vipākapaccayabhāvassa abhāvato .
Na hi vipākānaṃ vipākapaccayatā atthi .
Vipākahetūnaṃ itarahetūhi hetupaccayatāya atthi sabhāgatāti āha ‘‘ hetuvajjānan ’’ ti .
Vipākānaṃ visabhāgatāya bhavitabbaṃ , na hi vipākadhammadhammanevavipākanavipākadhammadhammānaṃ vipākehi sabhāgatā atthi rāsantarabhāvatoti adhippāyo .
Ubhayapaccayasahiteti hetuvipākapaccayasahite .
Hetupaccayabhāve vipākamhīti hetupaccayabhāvena vattamāne vipākadhamme .
Vipākapaccayattābhāvābhāvatoti vipākapaccayabhāvābhāvassa abhāvato .
Na hi vipāko vipākassa vipākapaccayo na hoti , tasmā natthi hetuvipākapaccayānaṃ visabhāgatāti adhippāyo .
Idāni vuttamevatthaṃ udāharaṇena samatthento ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .
Hetusahajātapaccayasahiteti hetupaccayasahajātapaccayasahite , ubhayapaccayayutteti attho .
Hetūnan ti idaṃ ‘‘ sahajātapaccayattābhāvo ’’ ti imināpi sambandhitabbaṃ .
Hetūnañhi hetupaccayasahite rāsimhi hetupaccayabhāvo viya sahajātapaccayabhāvopi atthīti .
Tattha hetuvajjānaṃ sahajātadhammānaṃ hetudhammassa ca na sabhāgatā vuccati sahajātapaccayena sabhāgabhāvato .
Evamidhāpīti yathā hetusahajātapaccayesu vuttappakārena natthi visabhāgatā , evamidhāpi
M0.299 hetuvipākapaccayesu natthi visabhāgatāti attho .Esa nayo vippayuttapaccayepīti yvāyaṃ nayo hetusahajātapaccayesu visabhāgatābhāvo vutto , esa nayo hetusahite vippayuttapaccayepīti attho .
Tatthāpi hi ‘‘ hetuvippayuttapaccayasahite rāsimhī ’’ tiādi sakkā yojetunti .
Paccuppanno eva paccayuppanno , paccayo pana atītopi anāgatopi kālavinimuttopi hotīti paccuppannakkhaṇe hetupaccayabhāve sahajātādipaccayabhāvaṃ sandhāya tathābhāvābhāvavasena sabhāgatāya vuccamānāya nānākkhaṇikānaṃ kusalādīnaṃ hetūnaṃ vipākānañca vasena visabhāgatā tasseva hetussa na vattabbāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ apicā ’’ tiādinā .
Aggahitavisesato sāmaññato viseso na suviññeyyo hotīti adhippāyenāha ‘‘ kusalā vīmaṃsādhipatīti evaṃ vattabban ’’ ti .
441-443.
‘‘ Itarāni
V0.300 dve labhatī ’’ ti evaṃ vattuṃ na sakkā , hetādhipatidukehi dassitāni yāni ‘‘ kusalo dhammo kusalassa dhammassa , kusalo dhammo abyākatassa , kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca , abyākato dhammo abyākatassā ’’ ti cattāri vissajjanāni , tesu hetusahajātanissayaatthiavigataindriyamaggapaccayesu sampayuttapaccaye paviṭṭhe ‘‘ kusalo dhammo kusalassa , abyākato dhammo abyākatassā ’’ ti imāni dve labhati .Yaṃ sandhāya aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ sace tehi saddhiṃ … pe … tāneva dve labhatī ’’ ti , tehi pana itarāni nāma ‘‘ kusalo dhammo abyākatassa , kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā ’’ ti imāni dvepi siyuṃ .
Na hi kusalo dhammo kusalassa vippayuttapaccayena paccayo hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ itarāni dve labhatīti purimapāṭho ’’ tiādi .
Itarāni dveti vā aññāni dve , yāni sampayuttapaccayavasena dve vissajjanāni , vippayuttapavese pana tato aññāni aññathābhūtāni dve vissajjanāni .
Yāni sandhāya vuttaṃ ‘‘ kusalo abyākatassa , abyākato abyākatassāti dve labhatīti paṭhantī ’’ ti .
Tesūti ūnataragaṇanāhetūsu vipākaaññamaññādīsu .
Anāmaṭṭhavipākānīti
M0.300 aggahitavipākapaccayāni , ghaṭanaṃ apekkhitvā ayaṃ napuṃsakaniddeso .Na vipākaheturahitāni sādhāraṇavasena vuttattā .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sāmaññato navannampi hetūnaṃ vasena vuttānī ’’ ti ,‘‘ vipākahetupi labbhatī ’’ ti ca .
Tatthāti pañcamaghaṭanato paṭṭhāya pañcasu ghaṭanesu .
Tena vipākena saha , samaṃ vā uṭṭhānaṃ etassāti samuṭṭhānan ti ayampi attho sambhavatīti vuttaṃ ‘‘ paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātī ’’ ti .
Eseva nayoti iminā kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātīti imamevatthaṃ atidisati .
Evampīti ‘‘ etesu panā ’’ tiādinā saṅkhepato vuttappakārepīti attho .
Tenāha ‘‘ etesu pana … pe … vuttanayenapī ’’ ti .
Yo yo paccayoti yo yo hetuādipaccayo mūlabhāvena ṭhito paresaṃ paccayānaṃ .
Tappaccayadhammānan ti tehi hetuādipaccayehi paccayabhūtānaṃ hetuādidhammānaṃ .
Niravasesaūnaūnataraūnatamalābhakkamenāti te dhammā yesu vissajjanesu yathārahaṃ niravasesā labbhanti
V0.301 , yesu ūnā ūnatarā ūnatamā ca labbhanti , tena kamena ghaṭanāvacanato paccayuppannāpi yathākkamaṃ niravasesādikkameneva labbhanti .Tenāha ‘‘ niravasesalābhe ca … pe … veditabbo ’’ ti .
Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ .
445. Pañcame ekanti sanissayato abyākatamūlaṃ akusalan ti idaṃ sandhāyāha ‘‘ vatthuvasena sanissayaṃ vakkhatī ’’ ti .
Na idan ti idaṃ catutthaṃ ghaṭanaṃ labbhamānassapi vatthussa vasena ghaṭanaṃ na hoti tassa vakkhamānattā , tasmā ‘‘ ārammaṇavasenevā ’’ ti ekaṃso gahitoti atthayojanā .
446. Sahajātapurejātā eko nissayapaccayoti iminā satipi paccayadhammabhede paccayabhāvabhedo natthīti dasseti , tathā ‘‘ atthipaccayo ’’ ti imināpi .
Avigatapaccayopettha atthipaccayeneva saṅgahitoti daṭṭhabbo .
‘‘ Atthiavigatapaccayo ’’ ti pāṭho .
Sahajātārammaṇādhipati pana na kevalaṃ paccayadhammappabhedova , atha kho paccayabhāvabhedopi atthevāti āha ‘‘ evaṃ … pe … abhāvato ’’ ti .
Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ
M0.301 kātuṃ ‘‘ nissayabhāvo hī ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha sahajātapurejātanissayādīnan ti sahajātanissayapurejātanissayādīnaṃ .
Ādi -saddena sahajātapurejātaatthiavigatabhāve saṅgaṇhāti .
Na panevan tiādinā vuttamevatthaṃ vivaranto ‘‘ sahajāto hī ’’ tiādimāha .
Bhinnasabhāvāti samānepi adhipatisaddavacanīyabhāve paccayabhāvavisiṭṭhena sabhāvena bhinnasabhāvā , na hetupaccayādayo viya sabhāvamattena .
Tenevāti bhinnasabhāvattā eva .
Aññathā ‘‘ kusalo kusalassa sahajātavasena , abyākato ārammaṇavasena adhipatipaccayena paccayo hotī ’’ ti tadubhayaṃ ekajjhaṃ katvā vattabbaṃ siyā , na ca vuttanti dassento āha ‘‘ pañhāvāravibhaṅge … pe … na vuttan ’’ ti .
447-452.
Sādhāraṇavasenāti adhipatindriyabhāvasāmaññena .
Tathā ceva cha ghaṭanāni yojetvā dasseti ‘‘ adhipatī ’’ tiādinā .
Dve paccayadhammāti vīriyavīmaṃsānaṃ vasena dve paccayadhammā , ekoyeva cittādhipativasena .
Samaggakāni pubbe vattabbāni siyuṃ adhipatipaṭipāṭiyāti adhippāyo .
Paṭhamañhi vīriyādhipati pacchā cittādhipatīti .
Tesaṃ āhāramaggapaccayānaṃ
V0.302 pacchā vuttāni samaggakāni .Sadisattāti idaṃ parato ‘‘ hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisattā ’’ tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ .
457-460.
Dumūlakan ti kusalābyākatamūlakaṃ .
Taṃ kusalamūlakesu kasmā vuttanti codanāyaṃ āha ‘‘ abyākatasahitassa kusalassa paccayabhāvadassanavasenā ’’ ti .
Etthāti anulomagaṇane .
Yathāvuttesūti ‘‘ sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatamūlakesū ’’ ti evaṃ vuttesu sahajātādimūlakesu .
Atthiavigatamūlakavajjesūti atthiavigatamūlakāni ṭhapetvā avasesesu āhārena āhārapaccayena ghaṭanāni na yojitānīti sambandho .
Adhipatindriyehi ca nissayādivajjesu sahajātādīsu ghaṭanāni na yojitānīti yojanā .
Tesūti hetukammajhānamaggesu āhāre adhipatindriyesu ca taṃtaṃghaṭanavasena yathāvuttesu yojiyamānesu .
Tenāti hetuādiarūpadhammānaṃyeva labbhanato .
Tehi ghaṭanānīti hetuādīhi yojiyamānāni ghaṭanāni .
Rūpamissakattābhāvenāti idaṃ vuttasadisatāya kāraṇavacanaṃ .
Kasmā panettha atthiavigatamūlakāni nissayavippayuttaatthiavigatāni
M0.302 tehi vajjitānīti āha ‘‘ atthiavigatehi panā ’’ tiādi .Nissayādīhi yojiyamānāni adhipatindriyāni rūpamissakāni hontīti na vuttānīti sambandho .
Yadi evaṃ kasmā atthiavigatamūlakesu āhārena , nissayādimūlakesu ca adhipatindriyehi yojanā katāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ adhipatāhārindriyamūlakesū ’’ tiādi .
473-477.
Edisesu ṭhānesu khandha-saddo arūpesveva niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘ na pavatte viya khandhāyeva paccayuppannabhāvena gahetabbā ’’ ti .
Kaṭattārūpampi pana labbhatīti iminā ‘‘ ekakkhaṇikakammavasena vuttānī ’’ ti vacanaṃ paṭikkhipati .
Yamatthaṃ sandhāya ‘‘ kasmā na vuttan ’’ ti vuttaṃ , taṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘ nanū ’’ tiādiṃ vatvā puna taṃ udāharaṇena vibhāvetuṃ ‘‘ yathācā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ārammaṇanissayapaccayabhāvenāti ārammaṇapaccayabhāvena nissayapaccayabhāvena ca .
Kammassa ca paccayabhāvo pākaṭoyevāti āha ‘‘ kammampi ārammaṇapaccayabhāvena vattabban ’’ ti .
Dvinnaṃ paccayabhāvānan ti kammārammaṇapaccayabhāvānaṃ .
Aññamaññapaṭikkhepatoti iminā dvinnaṃ paccayabhāvānaṃ bhinnattā pavattiākārassa ekakkhaṇe ekasmiṃ paccayadhamme ayujjamānataṃ dasseti .
Yathādassitassa nidassitabbena asamānataṃ dassento ‘‘ paccuppannañhi … pe … yuttaṃ vattun ’’ ti āha .
Kammaṃ panātiādinā kammārammaṇapaccayānaṃ
V0.303 pavattiākārassa bhinnattā ekajjhaṃ hutvā appavattimeva vibhāveti .Yato te aññamaññaṃ paṭikkhepakā vuttā , kasmā pana taṃyeva vatthu ārammaṇapaccayo hoti nissayapaccayo ca , na taṃyeva kammaṃ ārammaṇapaccayo ca kammapaccayo cāti ?
Na codetabbametaṃ , dhammasabhāvo esoti dassento ‘‘ esa ca sabhāvo ’’ tiādimāha .
Tattha vattamānānan ti paccuppannānaṃ .
Yan ti idaṃ ‘‘ vattabbatā ’’ ti iminā sambandhiyamānaṃ ‘‘ yā ’’ ti itthiliṅgavasena vipariṇāmetabbaṃ .
Yathātiādinā tamevatthaṃ udāharaṇadassanena vibhāveti .
478-483.
Yaṃ viññāṇaṃ adhipatipaccayo na hoti , taṃ anāmaṭṭhādhipatibhāvaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vatthussa vasenāti hāpetabbassa vatthussa vasena .
484-495.
Arūpindriyāni
M0.303 rūpānaṃ paccayattena labbhantīti yojanā .Yadipi evaṃ vuttaṃ rūpindriyānaṃ arūpānaṃ paccayattañca labbhatīti āha ‘‘ cakkhādīni ca pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhantī ’’ ti .
Taṃsamānagatikāti vīriyena samānagatikā maggapaccayatāya .
511-514.
Vippayuttamūlake ‘‘ dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānānan ’’ ti idaṃ pavattivasena aṭṭhakathāyaṃ vuttanti āha ‘‘ paṭisandhiyaṃ pana ‘ khandhā kaṭattārūpānaṃ vatthu ca khandhānan ’ ti idampi labbhatī ’’ ti .
Tassa dassanavasenāti tassa vatthussa dassanavasena , na anavasesato paccayadhammassa dassanavasena .
Tenāha ‘‘ khandhā ca vatthussāti idampi pana labbhatevā ’’ ti .
Na vajjetabbānīti tesampi paccayuppannabhāvena yojetabbattā .
515-518.
Arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ paccayadhammānanti attho .
‘‘ Āhārindriyapaccayā cā ’’ tipi pana vattabbaṃ .
Kasmā ?
Na hi indriyāhārānaṃ vasena sahajātādayo labbhanti , indriyāhārānaṃ pana vasena indriyāhārapaccayāva labbhanti .
‘‘ Sahajātaṃ purejātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriyan ’’ ti hi uddisitvā atthipaccayo vibhattoti .
Keci panettha ‘‘ āhāraggahaṇena kabaḷīkāro āhārova gahito , indriyaggahaṇena ca rūpajīvitindriyameva , sesāhārindriyāni sahajātādīsveva antogadhāni katāni .
Yāni tadantogadhāni , te sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘ arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasenā ’ ti ettha indriyāhāraggahaṇaṃ katanti ‘ sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhantī ’ ti vuttan ’’ ti vadanti .
Tattha
V0.304 arūpānaṃ sahajātapacchājātāhārindriyapaccayabhāvo yathārahaṃ veditabbo .Vatthu sahajātaṃ purejātañca , ārammaṇaṃ purejātameva , abhiññāñāṇassa pana kadāci sahajātampi ārammaṇapaccayo hotiyeva .
Sahajātaggahaṇena panettha sahajātapaccayabhūtova gayhati , so ca ekuppādādilakkhaṇayuttovāti yo dhammo sahajāto hutvā ārammaṇaṃ hoti , na so idha adhippeto .
Yadi sahajātopi ārammaṇaṃ hoti , kasmā pāḷiyaṃ tathā na vibhattanti ?
Ekakalāpapariyāpannassa ekuppādādilakkhaṇayuttassa bhinnakalāpapariyāpannato saṅkaramocanatthaṃ .
Apica appacurabhāvato apākaṭabhāvato ca taṃ na gahitaṃ
M0.304 .Tatoti navamatoti attho , na dasamatoti adhippāyo .
Na hi ekādasame adhipati atthīti .
Tathā cuddasameti ettha tathā -saddena vatthuggahaṇena cakkhādivatthūnipi gahitānīti imamatthaṃ upasaṃharati .
Tadevāti ārammaṇameva .
519. Sahajātāni viyāti sahajātapaccayasahitāni viya ghaṭanāni .
Sahajātenāti sahajātapaccayena .
Tānīti ‘‘ pakiṇṇakaghaṭanānī ’’ ti vuttaghaṭanāni .
Yāni hi sahajātapaccayena na yojitāni , tānettha pakiṇṇakaghaṭanānīti vuttāni .
Purejāta … pe … vasenāti ettha ayaṃ yojanā – purejātassa pacchājātassa āhārassa indriyassa ca sahajātena aññamaññañca sāmaññavasena , tesaṃyeva sahajātena aññamaññañca asāmaññavasena cāti vuttaṃ hoti .
Yathā purejātassa pacchājātassa ca sahajātena asāmaññaṃ bhinnasabhāvattā , tato eva āhārindriyānampi tena asāmaññaṃ , evaṃ purejātādīnaṃ catunnampi aññamaññaṃ asāmaññaṃ bhinnasabhāvattā .
Evaṃ asāmaññavasena asamānatāvasena yathāvuttāni ghaṭanāni vippakiṇṇāni .
Yathā pana sahajātapaccayadhammā arūpakkhandhādayo teneva sahajātapaccayatāsaṅkhātena mithūnaṃ samānabhāvena aññehi asaṃkiṇṇā attano paccayuppannānaṃ paccayo hontīti asāmaññavasena tesaṃ pavatti , evaṃ purejātādipaccayadhammāpīti tesaṃ sahajātena aññamaññañca yathāvuttassa sāmaññassa asāmaññassa ca vasena tāni ghaṭanāni vippakiṇṇānīti pakiṇṇakāni vuttāni .
Evaṃ sante sahajātānampi ghaṭanānaṃ pakiṇṇakabhāvo āpajjatīti ?
Nāpajjati , tesaṃ sahajātatāya eva avippakiṇṇabhāvasiddhito .
Tena vuttaṃ ‘‘ sahajātaṃ aggahetvā vuttāni pakiṇṇakāni nāmā ’’ ti .
Tānīti pakiṇṇakaghaṭanāni .
Kusalavipākāti kusalā ca vipākā ca , ye abhinnalakkhaṇā hutvā kusalasabhāvā vipākasabhāvā cāti attho .
Evaṃsabhāvañca ekaṃ aññindriyamevāti
V0.305 āha ‘‘ idaṃ … pe … labbhatī ’’ ti .Nanu ca saddhindriyādivasenapi ayamattho labbhatīti ?
Tesaṃ kiriyasabhāvatāpi atthevāti .
Dukkhan ti cetasikadukkhaṃ .
Tenāha ‘‘ akusalamevā ’’ ti .
Vipākassa dukkhassāti yojanā .
Tena vuttaṃ ‘‘ ajhānaṅgattā ’’ ti .
Akusalavipākakiriyāti vicikicchācittapañcaviññāṇakiriyāmanodhātūsu pavattanato akusalavipākakiriyāva hoti cittaṭṭhitīti
M0.305 attho .Yasmā akusalavipākāti evamatthe gayhamāne dukkhassa cittaṭṭhitiyā ca vasena yathā jhānesu , evaṃ aññesaṃ vasena aññesu ca na labbhati , tasmā akusalassa vipākāti evamatthe gayhamāne dukkhindriyassa vasena indriyesu labbhatīti dassento āha ‘‘ akusalassa … pe … labbheyyā ’’ ti .
Imasmiṃ kusalattike vipāko vipākābyākatamicceva gayhati , na akusalādipadehi visesetvāti imamatthaṃ dassento ‘‘ kusalavipākā … pe … natthī ’’ ti āha .
Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā niṭṭhitā .