9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā
9. Upanissaye tayoti anantarārammaṇapakatūpanissayappabhede tayo upanissaye .
Anekasaṅgāhakatāyāti anekesaṃ paccayadhammānaṃ saṅgahaṇato .
Ekanteneva honti cittaniyamahetubhāvena
V0.254 pavattiniyamato .Yesu padesūti yesu kusalādipadesu .
Saṅgahitoti saṅgahaṃ gato , kusalādipadesu yesaṃ padānaṃyeva anantarūpanissayo labbhatīti attho .
Tesu ‘‘ kesañcī ’’ ti na vuttaṃ .
Kasmā ?
Na sakkā vattuṃ ekanteneva upalabbhanato .
Tesūti kusalākusalapadesu .
Na hi kusalo akusalassa anantarūpanissayo hoti , akusalo vā kusalassa , ārammaṇapakatūpanissayā pana anekantikā , tasmā tattha ‘‘ kesañcī ’’ ti vuttaṃ .
Siddhānaṃ paccayadhammānan ti paccayabhāvena purimanipphannānaṃ kusalādīnaṃ kusalassa akusalassa vāti attho .
Akusalādīhīti yathāsaṅkhyaṃ akusalena kusalena vā .
Avisesenāti yathāvuttavisese niyamaṃ aggahetvā akusalādīsu akusalakusalānaṃ ‘‘ kesañcī ’’ tiādinā .
Anārammaṇattā ārammaṇūpanissayaṃ pubbāparaniyamena appavattito anantarūpanissayaṃ na labhatīti yojanā .
Pakatassāti nipphāditassa , upasevitassa vā .
Na hi rūpasantānassa saddhādinipphādanaṃ atthi , utubhojanādiupasevanaṃ vā sambhavati .
Tenāha ‘‘ yathā hi … pe … rūpasantānenā ’’ ti .
Nanu ca rūpasantāne pubbenāparaṃ viseso labbhati
M0.253 , so ca na vinā samānajātiyena kāraṇenāti svāyaṃ pakatūpanissayalābhoti kadāci āsaṅkeyyāti āha ‘‘ yasmiñcā ’’ tiādi .Tattha tan ti utubījādikaṃ kammādi ca tena rūpena purimanipphannena .
Uppādanaṃ sābhisandhikaṃ daṭṭhabbaṃ .
Adhipatīsu pubbābhisaṅkhāro viya pakappanaṃ saṃvidahanaṃ .
Pakaraṇaṃ vuttalakkhaṇena kāraṇabhāvena avaṭṭhānaṃ , yato kāraṇaviseso ‘‘ pakatī ’’ ti vuccati .
Yadi evaṃ kasmā rūpasseva taṃ paṭikkhipīyatīti āha ‘‘ yathā ca … pe … daṭṭhabbā ’’ ti .
Evampi utubījādīnaṃ aṅkurādīsu kathaṃ paccayavisesabhāvoti āha ‘‘ utubījādayo pana … pe … bhāvato ’’ ti .
Upanissayoti ca yasmā balavatākāraṇaṃ adhippetaṃ , tasmā na ettha ekantena purimanipphatti icchitabbā .
Yadi evaṃ pāḷiyaṃ kathaṃ purimaggahaṇanti āha ‘‘ purimapurimānaṃyeva panā ’’ tiādi .
Tepi vā parikappanavasena purimanipphannāyeva nāma honti .
Na hi asaṃviditākāre vatthusmiṃ patthanāpavattīti .
Tenāha ‘‘ taṃsamānalakkhaṇatāyā ’’ ti .
Dhammeti puggalasenāsanapaññattīnaṃ upādānabhūte dhamme .
Ayaṃ nayoti paññattimukhena paññapetabbā tadupādānabhūtā dhammā gayhantīti yathāvutto nayo .
Etthevāti ‘‘ senāsanampi upanissayapaccayena paccayo ’’ ti etasmiṃyeva vacane .
Kathaṃ paccuppannassa pakatūpanissayabhāvoti codanāya ‘‘ vakkhatī ’’ tiādinā āgamaṃ dassetvā yuttiṃ dassetuṃ ‘‘ paccuppannānampica tādisānaṃ pubbe
V0.255 pakatattā ’’ ti vuttaṃ .Tādisānan ti yādisā utuādayo paccupaṭṭhitā , tādisānaṃ tato pubbe puretaraṃ pakatattā pakatūpanissayayogyatāya āpāditattā .
Kasiṇādīnampi ārammaṇūpanissayatā sambhavatīti katvā vuttaṃ ‘‘ iminā adhippāyena ‘ ekaccāyā ’ ti āhā ’’ ti .
Tathā hi ‘‘ kasiṇamaṇḍalaṃ disvā ’’ tiādinā tassa upanissayabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vutto .
Arūpāvacarakusalampi upanissayo hoti , pageva kāmāvacararūpāvacarakusalanti adhippāyo .
Taṃ pana yathā upanissayo hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ yasmiṃ kasiṇādimhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Anuppannajhānuppādaneti rūpāvacarajjhānaṃ sandhāyāha , arūpāvacarajjhāne pana vattabbameva natthi .
Taduppādakakusalānan ti tassa rūpāvacaravipākassa uppādakakusalānaṃ , rūpāvacarakusalānanti
M0.254 attho .Paṭisandhiniyāmakassāti rūpāvacarapaṭisandhiniyāmakassa .
Cutitoti rūpāvacarapaṭisandhiyā anantarapaccayabhūtāya cutiyā .
Purimajavanassa vasenāti cutiyā āsannajavanabhāvena .
Rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacaravipākassāti etthāpi ‘‘ taduppādakakusalānan ’’ tiādinā ānetvā yojetabbaṃ .
Yathā ca ‘‘ rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacaravipākassa upanissayo ’’ ti vuttaṃ , evaṃ ‘‘ kāmāvacarakusalampi taduppādakakusalānan ’’ tiādinā yojetabbaṃ .
Lokuttaravipākassa tebhūmakakusalānampi pādakādivasena upanissayabhāvo pākaṭoyeva , tathā taṃtaṃbhūmakakusalānaṃ taṃtaṃbhūmakakiriyānaṃ , kāmāvacarakusalassa rūpārūpāvacarakiriyānaṃ , rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakiriyāya upanissayabhāvoti imamatthaṃ dassento ‘‘ evaṃ paccekaṃ … pe … veditabbo ’’ ti āha .
‘‘ Saddhaṃ upanissāya dānaṃ detī ’’ tiādinā pakatūpanissayo uddesavaseneva pāṭho āgato , na vibhajanavasenāti āha ‘‘ pāḷiyampi … pe … vissajjito ’’ ti .
Kusalattikādīsu anulomādibhedabhinnattā pañhāvāresūti bahuvacananiddeso .
Lokuttaranibbattanaṃ upanissāya parassa sinehuppādane lokuttaradhammā upanissayo viya hontīti ayamettha leso , bhāvino pana lokuttarassa akusalānaṃ upanissayatā sambhavatīti āha ‘‘ na idaṃ sārato daṭṭhabbanti adhippāyo ’’ ti .
Rūpāvacarādikusalānan ti rūpārūpāvacaralokuttarakusalānaṃ uppādiyamānassa rūpāvacarakusalassāti yojanā .
Rūpāvacarakiriyassa ca arūpāvacaravipāko upanissayo kathanti āha ‘‘ pubbe nivutthādīsu … pe … arahato ’’ ti
V0.256 .Taṃ taṃ vipākaṃ patthento tassa tassa vipākassa hetubhūtaṃ kusalaṃ nibbattetīti vipākānaṃ kusalūpanissayatāti āha ‘‘ catubhūmakā … pe … upanissayo ’’ ti .
Lokiyakusalānaṃ pana lokuttaravipākā upanissayo na hontīti dassento ‘‘ yadipī ’’ tiādimāha .
Teneva hi ‘‘ tathā tebhūmakavipāko ’’ ti tebhūmakaggahaṇaṃ kataṃ .
Tattha tenāti anāgāminā .
Tan ti arahattaphalaṃ .
Tasmāti adiṭṭhapubbattā .
Tāni viyāti sotāpattiphalāni viya .
Tesan ti puthujjanādīnaṃ .
Imassāti anāgāmino .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā puthujjanādīnaṃ santāne jhānādīnaṃ sotāpattiphalādīnaṃ na upanissayapaccayo anupaladdhapubbattā , evaṃ anāgāmino jhānādīnaṃ
M0.255 aggaphalaṃ upanissayapaccayo adiṭṭhapubbattā .Tenāha ‘‘ upaladdhapubbasadisameva hi anāgatampi upanissayo ’’ ti .
Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimaphalānaṃ kusalūpanissayatā vuttā eva .
Yathā vipākā kusalānaṃ , evaṃ kiriyāpi tesaṃ upanissayo hotīti taṃ nayaṃ dassetuṃ ‘‘ kiriyaṃ atthapaṭisambhidādin ’’ tiādi vuttaṃ .
Yonisomanasikāre vattabbameva natthīti catubhūmakakusalassapi yonisomanasikāro upanissayo hotīti ettha vattabbameva natthi , tadatthaṃ yonisomanasikāraṃ pavattentassāti attho .
Tan ti yonisomanasikāraṃ .
Akusalassa ca catubhūmakavipākassa upanissayo yonisomanasikāroti yojanā .
Evaṃ kiriyassapīti yathā kusalassa yonisomanasikārassa vasena upanissayo vutto , evaṃ kiriyassapi yonisomanasikārassa vasena yojetabbanti attho .
So hi taṃ upanissāya rāgādiuppādane akusalassa vuttanayena kusalākusalūpanissayabhāvamukhena catubhūmakavipākassa upanissayo hotiyeva .
Yadi kiriyasaṅkhāto … pe … hotiyeva , atha kasmā pakatūpanissayavibhajane kiriyā na gahitā , utubhojanasenāsanāniyeva gahitānīti āha ‘‘ nevavipākanavipākadhammadhammesu … pe … nayadassanamattamevā ’’ ti .
Evamādikan ti ādi -saddena ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ sahajāto abyākato dhammo uppajjati na upanissayapaccayā ’’ ti evamādikaṃ saṅgaṇhāti .
Upanissayapariyāyo upanisasaddoti katvā vuttaṃ ‘‘ viññāṇūpanisaṃ nāmarūpaṃ , nāmarūpūpanisañca saḷāyatanantiādikenā ’’ ti .
Ettha hi viññāṇassa nāmarūpānaṃ phassarūpādīnaṃ cakkhāyatanādīnañca upanissayabhāvo vuttoti .
Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .