1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā
1. Hetupaccayena paccayabhāvo hetupaccayoti uddiṭṭho , na hetupaccayadhammoti attho .
Soti hetubhāvena paccayo .
Ettha ca paṭhamavikappe yo hetupaccayena paccayabhāvo vutto , yo ca dutiyavikappe hetubhāvena paccayo vutto , so yasmā atthato yathāvuttassa paccayadhammassa yathāvuttānaṃ
V0.242 paccayuppannānaṃ hetupaccayabhāvoyeva , tasmā vuttaṃ ‘‘ ubhayathāpi hetubhāvena upakārakatā hetupaccayoti uddiṭṭhoti dassitaṃ hotī ’’ ti .Yathā cettha , evaṃ ‘‘ ārammaṇapaccayena paccayabhāvo , ārammaṇabhāvena vā paccayo ārammaṇapaccayo ’’ tiādinā ārammaṇapaccayādīsu attho netabboti dassento
M0.240 ‘‘ esa nayo sesapaccayesupī ’’ ti āha .Dhammasabhāvo eva , na dhammato aññā dhammasatti nāma atthīti .
Upakārakaṃ dhamman ti paccayadhammaṃ āha .
Upakārakatan ti paccayataṃ .
Paccattaniddiṭṭhoti paccattavasena niddiṭṭho , paṭhamāya vibhattiyā niddiṭṭhoti attho .
Tenāti paccayadhammaniddesabhūtena paccattaniddiṭṭhena paṭhamena hetusaddena .
Etassāti hetusaddābhidheyyamatthamāha .
So hi chabbidho navavidho dvādasavidhoti anekabhedena bhinnopi hetubhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ekavacanena vutto .
Dutiyo hetusaddoti ānetvā yojanā .
Hetunā sampayuttānan ti adhikatattā vuttaṃ ‘‘ hetu sampayuttānaṃ paccayo honto hetunā sampayuttānameva paccayo hoti , na vippayuttānan ’’ ti evaṃ padametaṃ .
Na hi sabbena sabbaṃ hetuvippayuttadhammānaṃ hetupaccayo na hotīti .
Sampayuttasaddassa sambandhīsaddattā ‘‘ sampayuttasaddassa sāpekkhattā ’’ ti vuttaṃ .
Sampayuttoti hi vutte kena sampayuttoti ekantato sambandhiantaraṃ apekkhitabbaṃ .
Tenāha ‘‘ aññassa … pe … viññāyatī ’’ ti .
Nāyaṃ ekantoti yvāyaṃ ‘‘ dutiye hetusadde avijjamāne ’’ tiādinā vutto attho , ayamekanto na hoti , aññāpekkhopi saddo aññassa visesanaṃ hotīti idaṃ na sabbattheva sambhavatīti attho .
‘‘ Paccattaniddiṭṭho ’’ ti iminā paṭhamassa hetusaddassa sampayuttasaddānapekkhataṃ āha .
Tena vuttaṃ ‘‘ hehupaccayena paccayoti ettheva byāvaṭo ’’ ti .
Avisiṭṭhāti na visesitā .
Evan ti yathā hetusaddena aññattha byāvaṭena sampayuttā na visesiyanti kiccantarapasutattā , evaṃ sampayuttasaddena hetusaddavisesanarahitena tadatthamattabyāvaṭattā avisesato sampayuttānaṃ gahaṇaṃ siyā .
Tena vuttaṃ ‘‘ sampayuttasaddenā ’’ tiādi .
Āhārindriyāsampayuttassa abhāvatoti āhārehi indriyehi ca nasampayuttassa dhammassa abhāvato .
Na hi phassacetanāviññāṇavedanājīvitavirahito cittuppādo atthi .
Tenāha ‘‘ vajjetabbā … pe … taṃ na katan ’’ ti .
Vajjetabbaṃ hetuvippayuttaṃ .
Evampīti dutiyena hetusaddena gayhamānepi nāpajjati .
Yadipi hetavo bahavo , sāmaññaniddeso cāyaṃ , tathāpi sāmaññajotanāya visesaniddiṭṭhattāti
M0.241 adhippāyo .Tena vuttaṃ ‘‘ paccatta … pe … vuttattā ’’ ti .
Vināpi dutiyena hetusaddena hetusampayuttabhāve siddhepīti iminā yaṃ
V0.243 vuttaṃ ‘‘ nāyamekanto ’’ ti , tameva ulliṅgeti .Na pana hetūnan ti idaṃ hetussa paccayabhāvena gahitattā paccayuppannabhāvena gahaṇaṃ na yujjeyyāti āsaṅkamānaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenevāha ‘‘ evampi gahaṇaṃ siyā ’’ ti .
Soti dutiyo hetusaddo .
Apare pana ‘‘ hetusampayuttakānan ’’ ti ettha hetūnañca sampayuttakānañcāti samāsaṃ vikappenti .
Patiṭṭhāmattādibhāvena nirapekkhāti hetujhānamaggadhammā patiṭṭhānaupanijjhānaniyyānamattena aññadhammanirapekkhā hetujhānamaggapaccayakiccaṃ karonti .
Sāpekkhā evāti aññasāpekkhā eva .
Āharitabbaisitabbā āhārindriyapaccayehi upakattabbadhammā .
Tasmāti yasmā yehi sāpekkhā , te attano paccayuppannadhamme paccayabhāveneva paricchinditvā tiṭṭhanti , tasmā .
Tenāha ‘‘ te vināpi … pe … na katan ’’ ti .
Paricchindanti visesenti .
Tan ti dutiyaṃ āhārindriyaggahaṇaṃ .
Tatthāti āhārindriyapaccayaniddese .
Na kevalañca tattheva , idha ca hetupaccayaniddese dutiyena hetuggahaṇena paccayuppannānaṃ puna visesanakiccaṃ natthi , kasmā ?
Paccayabhūteneva hetunā sampayuttānaṃ aññesañca hetūnaṃ avicchinnattā .
Purimavacanāpekkho vuttasseva niddesoti taṃ-saddassa paṭiniddesabhāvamāha .
Pākaṭībhūte eva atthe pavattati , pākaṭībhāvo ca aññānapekkhena saddena pakāsitattā veditabbo .
Anapekkhanīyo atthantarabyāvaṭattā .
Aññoti hetusaddato añño .
Niddisitabbapakāsako vutto natthi , yo taṃ-saddena paṭiniddesaṃ labheyya .
Yadi evaṃ ‘‘ taṃsamuṭṭhānānan ’’ ti ettha kathanti āha ‘‘ hetusampayuttakānanti iminā panā ’’ tiādi .
Tattha pana -saddo satipi hetū hetusampayuttakānaṃ niddesabhāve hetusampayuttakasadde labbhamānānaṃ niddisitabbānaṃ pākaṭīkaraṇasaṅkhātaṃ hetusaddato visesaṃ joteti .
‘‘ Hetusampayuttakānan ’’ ti imassa samāsapadassa uttarapadatthappadhānattamāha ‘‘ paccayuppannavacanenā ’’ ti .
Tena ca yathādhippetassa atthassa ekadesova vuccati dhammānaṃ visesanabhāvatoti āha ‘‘ asamattenā ’’ ti .
Visesanaṃ nāma visesitabbāpekkhanti āha ‘‘ paccayuppannavacanantarāpekkhenā ’’ ti .
Vuttatāya vinā paṭiniddesatā natthīti ‘‘ pubbe vuttenā ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ-saddena
M0.242 niddisitabban ti ‘‘ taṃsamuṭṭhānānan ’’ ti ettha taṃ-saddena niddisitabbaṃ hetusampayuttakasadde pākaṭībhūtaṃ kiṃ panāti pucchati .Te hetū ceva … pe … hetusampayuttakā ca
V0.244 taṃ-saddena niddisitabbā hetusampayuttakasadde pākaṭībhūtāti sambandho .Aññathāti ‘‘ yehi hetūhī ’’ tiādinā vuttappakārato aññathā aññena pakārena .
Taṃ aññaṃ pakāraṃ dassento ‘‘ te hetū … pe … sambandhe satī ’’ ti āha .
Idhāti anantaraṃ vuttasambandhanaṃ bhummaniddesena parāmasati .
Tenevāti paṭhameneva hetusaddena .
Taṃ-saddena niddisitabbāti ‘‘ taṃsamuṭṭhānānan ’’ ti ettha taṃ-saddena niddisitabbā yathā pākaṭā , evaṃ pubbe ‘‘ taṃsampayuttakānan ’’ ti vuttacodanāyampi evameva teneva taṃ-saddena niddisitabbā pākaṭā bhavituṃ arahanti .
Tathā ca sati niddisitabbassa … pe … na yujjeyya .
Duvidhampi vā hetuggahaṇaṃ apanetvāti ‘‘ hetū hetusampayuttakānan ’’ ti ettha kataṃ dvippakārahetuggahaṇaṃ avicāretvā ‘‘ taṃsampayuttakānanti avatvā ’’ tiādinā taṃ-saddavacanīyataṃ codeti ,‘‘ niddisitabbassa apākaṭattā ’’ tiādinā pariharati ca .
Hetū hi paccayāti idaṃ ayaṃ hetupaccayakathāti katvā vuttaṃ .
Taṃ na vuttan ti cittasamuṭṭhānavacanaṃ na vuttaṃ .
Tassāti sahajātapaccayassa .
Kaṭattārūpassa paccayabhāvo na vutto bhaveyya , vuttova so ‘‘ vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayo , tayo khandhā ekassa khandhassa kaṭattā ca rūpānan ’’ tiādinā , tasmā cittacetasikānaṃ kaṭattārūpapaccayabhāvo na sakkā nivāretuṃ .
Tatthāti sahajātapaccayaniddese .
Tattha hi ‘‘ cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayo ’’ ti cittasamuṭṭhānarūpāni eva niddiṭṭhāni .
Idhāpīti imasmiṃ hetupaccayaniddesepi .
Evaṃ bhavitabban ti ‘‘ cittasamuṭṭhānānan ’’ ti niddesena bhavitabbaṃ .
Yadi evaṃ kasmā tathā na vuttanti āha ‘‘ cittasamuṭṭhānānanti panā ’’ tiādi .
Visesitaṃ hoti sabbacittacetasikāsamuṭṭhānabhāvena .
Vacanenāti yathādassitena sahajātapaccayaniddesavacanena .
Cittacetasikānaṃ paccayabhāvo eva hi tattha paccayaniddese vutto , na cittacetasikānaṃ samuṭṭhānabhāvoti adhippāyo .
Hetuādipaṭibaddhatañca dasseti yadaggena tāni cittapaṭibaddhavuttīni , tadaggena taṃsampayuttadhammapaṭibaddhavuttīnipi hontīti .
Ārammaṇametaṃ hotīti
M0.243 yadetaṃ kusalākusalacetanāvasena manodvāre cetanaṃ sesadvāresu kāyavacīpayogavasena saṅkappanaṃ , yañca kāmarāgādīnaṃ santāne anusayanaṃ , etaṃ ārammaṇaṃ eso paccayo kammaviññāṇassa ṭhitiyā patiṭṭhānāya .Patiṭṭhiteti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāpatiṭṭhāpatte kammaviññāṇe viruḷheti
V0.245 tato eva kammaviññāṇato paṭisandhiviññāṇabīje viruḷhe viruhanteti attho .Atha vā patiṭṭhā viññāṇassa hotīti kilesābhisaṅkhārasaṅkhāte kammaviññāṇassa ṭhitiyā pavattiyā ārammaṇe paccaye paṭisiddhe āyatipaṭisandhiviññāṇassa patiṭṭhā hoti , tasmiṃ paṭisandhiviññāṇe punabbhavābhinibbattivasena patiṭṭhite patiṭṭhahante viruḷhe bījabhāvena viruhante nāmarūpassa avakkanti hotīti evamettha attho veditabbo .
Tenāha ‘‘ paṭisandhināmarūpassa viññāṇapaccayatā vuttā ’’ ti .
Purimatarasiddhāyāti khettabhāvanibbattiyā puretarameva siddhāya pathaviyā .
Attalābhoyeva cettha patiṭṭhānaṃ , na paṭiladdhattabhāvānaṃ avaṭṭhānanti dassento ‘‘ patiṭṭhānaṃ kammassa kaṭattā uppattīti vuttaṃ hotī ’’ ti āha .
Sesarūpānan ti paṭisandhikkhaṇe pathavīdhātuādīnaṃ sesarūpānaṃ , pavatte pana tisantatirūpānampi .
Sahabhavanamattaṃ vā dasseti .
Sahabhāvenapi hi atthi kāci visesamattā .
Katthaci katthacīti pakatikālabhavavisesādike .
Tatiyapakatiyañhi paṭhamakappikakāle ca bhāvakalāpo natthi , rūpabhave kāyakalāpopi .
Ādi -saddena tattheva ghānajivhākalāpā , kāmabhave ca andhādīnaṃ cakkhādikalāpā saṅgayhanti .
Katthaci abhāvābhāvatoti nāmarūpokāse katthacipi abhāvābhāvato .
Tesan ti pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ .
Na hi hetu pavattiyaṃ kaṭattārūpassa paccayo hoti , utuāhārajānaṃ pana sambhavoyeva natthi .
Tena vuttaṃ ‘‘ paccayabhāvappasaṅgoyeva natthī ’’ ti .
Na pana labbhati paccayapaccanīye tādisassa vārassa anuddhaṭattā .
Idan ti ‘‘ pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato ’’ ti idaṃ ‘‘ hetū sahajātānan ’’ ti adesanāya parihāravacanaṃ , īdisī pana codanā anokāsā evāti dassetuṃ ‘‘ bhagavā panā ’’ tiādi
M0.244 vuttaṃ .Yo hi dhammo yathā bhagavatā desito , so tatheva gahetabboti .
Hetupaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .