问题
编辑器
设置
Paṭṭhānapakaraṇa-anuṭīkā
Paṭṭhānapakaraṇa-anuṭīkā

1. Paṭiccavāravaṇṇanā

作者： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Paṭiccavāravaṇṇanā

1. Paccayānulomaṃ

(1) Vibhaṅgavāravaṇṇanā
53. Tikapadānaṃ tikantarapadehi visadisatā pākaṭāyevāti vuttaṃ ‘‘ tikapadanānattamattena vinā ’’ ti .
Mūlāvasānavasenāti ‘‘ ekamūlekāvasānaṃ navā ’’ tiādinā vuttamūlāvasānavasena .
‘‘ Na tāyeva vedanāttikādīsū ’’ ti ettha yā sadisatā paṭikkhittā , taṃ dassetuṃ ‘‘ sadisataṃ sandhāyaV0.276 ‘ na tāyevā ’ ti vuttan ’’ ti āha .
Yāti yā pucchā .
Sabbapucchāsamāharaṇan ti sabbāsaṃ ekūnapaññāsāya pucchānaṃ samuccayanaṃ anavasesetvā kathanaṃ .
Idha imasmiṃ paṭiccavāruddese kattabbaṃ .
Ādito hi anavasesato vutte pacchā yathārahaṃ tadekadesavacanaṃ yuttaṃ .
Na hi tattha ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ labhantīti tattha tasmiṃ dhammānulomapaccanīye pītittike ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ na hi labhanti , aṭṭhavīse pana labhantīti attho .
Tena sahajātapaccayabhūtenāti tena vedanādibhedena ekena dhammena sahajātapaccayo hontena , sahajātapaccayataṃ vā pattena pāpuṇantenātiM0.275 attho .
Anuññātaṃ viya hotīti yadipi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yāva nirodhagamanā ’’ tiādivacanehi khaṇattayasamaṅgī uppajjatīti anuññātaṃ viya hoti , uppādakkhaṇasamaṅgīyeva pana uppajjatīti vutto paṭiccavārādīnaṃ channaṃ vārānaṃ uppādameva gahetvā pavattattā .
Tathā hi tesu pacchājātapaccayo anulomato na tiṭṭhati .
Idha kusalavacanena gahite khandhe sandhāya vuttan ti imasmiṃ paṭiccavāre ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjatī ’’ ti kusalasaddena gahite khandhe sandhāya vuttaṃ catūsupi kusalakhandhesu ekato uppajjamānesu sāmaññato vuttesu sahajātādisādhāraṇapaccayavasena avisesato sabbe sabbesaṃ paccayāti ayameva imassa paccayo , imasseva ayaṃ paccayoti ca niyametvā vattuṃ na sakkā .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ekasseva dvinnaṃyeva vā ’’ tiādi .
‘‘ Sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā ’’ tiādīsu pana visesanabhāvena vedanādīnaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā ’’ tiādi vattuṃ sakkā .
Tena vuttaṃ ‘‘ vedanāttikādīsu panā ’’ tiādi .
Tathāti iminā ‘‘ ekekassapi dukādibhedānañcā ’’ ti imaṃ anukaḍḍhati .
Etasmin ti ‘‘ vipākābyākataṃ kiriyābyākatan ’’ ti evaṃ vipākakiriyābyākataggahaṇe .
‘‘ Sabbasmiṃ na gahetabban ’’ ti vuttaṃ , kattha pana gahetabbanti āha ‘‘ cittasamuṭṭhānañca rūpanti etthevā ’’ ti .
Evaṃ paṭhame vākye atibyāpitaṃ pariharitvā dutiye abyāpitaṃ pariharituṃ ‘‘ na kevalan ’’ tiādi vuttaṃ .
Etthāti ‘‘ vipākābyākataṃ kiriyābyākatan ’’ ti ettha na gahetabbaṃ tassapi āruppe uppajjamānassa rūpena vinā uppattito .
Ettha ca yathā hetupaccayaggahaṇeneva ahetukaṃ nivattitaṃ , evaṃ cittasamuṭṭhānañca rūpanti rūpaggahaṇeneva āruppe vipākopi tattha uppajjamānena cittuppādena saddhiṃ na gahito .
Taṃ panetaṃ atthasiddhameva akatvā sarūpato pākaṭataraṃV0.277 katvā dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ vipākābyākatan ’’ tiādi vuttaṃ .
Paṭisandhipacchimacittāni panettha satipi rūpassa anuppādane vavatthānābhāvato na gahitānīti daṭṭhabbaṃ .
Paccayabhūtassāti khandhānaṃ paccayabhūtassa vatthussa aggahitatāpattiṃ nivāretuṃ , kathaṃ ?
Paccayuppannabhāvena , kattha ?
‘‘ Kaṭattā ca rūpan ’’ ti etasmiṃ sāmaññavacane ‘‘ khandhe paṭicca vatthū ’’ ti vuttaṃ , evañhissa paccayuppannatā dassitāM0.276 hotīti .
Aññamaññāpekkhaṃ vacanadvayan ti ‘‘ khandhe paṭicca vatthu , vatthuṃ paṭicca khandhā ’’ ti padadvayaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sāmaññena gahitan ti ‘‘ kaṭattā ca rūpan ’’ ti iminā sāmaññavacanena , kaṭattārūpasāmaññena vā gahitaṃ .
Upādārūpaggahaṇena vinā ‘‘ upādārūpan ’’ ti aggahetvā kevalaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ ‘‘ kaṭattārūpaṃ ’’ icceva gahetvāti attho .
Etasmiṃ pana dassaneti ‘‘ mahābhūtepi paṭicca uppattidassanatthan ’’ ti vutte etasmiṃ atthadassane .
Khandhapaccayasahitan ti paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpaṃ , pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ vadati .
Asahitan ti pana pavattiyaṃ kaṭattārūpaṃ āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhānaṃ anindriyabaddhaṃ asaññabhavasaṅgahitañca rūpaṃ .
Paṭisandhiyampīti pi -saddena pavattiyampi kaṭattārūpaṃ aññañca tattha uppajjanakaṃ upādārūpanti attho daṭṭhabbo .
Kathaṃ panettha bhūte paṭicca uppajjamānassa rūpassa hetupaccayā uppajjatīti ?
‘‘ Khandhe paṭicca hetupaccayā uppajjamānaṃ rūpaṃ bhūtepi paṭicca uppajjatī ’’ ti evaṃ padametaṃ , bhūtānaṃ vā hetupaccayato nibbattattā evaṃ vuttaṃ .
Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇantveva vuccati yathā ‘‘ corehi gāmo daḍḍho ’’ ti .
Bhūte paṭicca upādārūpan ti paduddhāro kato ,‘‘ mahābhūte paṭicca upādārūpan ’’ ti pana pāṭhoti aṭṭhakathāyañca tameva vuttaṃ .
Ayaṃ hetthattho –
‘‘ mahābhūte paṭicca upādārūpan ’’ ti imasmiṃ pāṭhe vuttanayena upādārūpampi kusale khandhe mahābhūte ca paṭicca uppajjatīti .
Ko pana so nayoti taṃ dassetuṃ ‘‘ mahābhūte … pe … sandhāyāhā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha atthato ayaṃ nayo vuttoti ‘‘ mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti iminā abyākate khandhe mahābhūte ca paṭicca upādārūpānaṃ uppattivacanena kusale khandhe mahābhūte ca paṭicca upādārūpānaṃ uppatti atthato vutto hotīti attho .
54. RūpenaV0.278 vinā paccayuppannaṃ na labbhatīti etena yā pucchā arūpamissakāvasānā , tāpi idha na gayhanti , pageva rūpāvasānāti dasseti .
57. Tāya samānalakkhaṇāti pañcakkhandhapaṭisandhitāya gabbhaseyyakapaṭisandhiyā samānalakkhaṇā .
Paripuṇṇadhammānan ti pariyattivibhāgānaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ .
Etthāti etasmiṃ sahajātapaccayaniddese .
Cittakammasamuṭṭhānarūpan tiM0.277 cittasamuṭṭhānarūpaṃ kammasamuṭṭhānarūpañca .
Puna āhārasamuṭṭhānan ti ettha punagahaṇaṃ utusamuṭṭhānāpekkhaṃ .
Na hi taṃ pubbe bāhiraggahaṇena aggahitaṃ , āhārasamuṭṭhānaṃ pana aggahitameva , utusamuṭṭhānassa kasmā punagahaṇanti āha ‘‘ etehī ’’ tiādi .
Tatthāti asaññasattesu .
Tassāti utusamuṭṭhānassa .
Ādimhīti bāhiraāhārasamuṭṭhānautusamuṭṭhānaasaññasattavasena āgatavārehi paṭhamavāre .
Avisesavacanan ti bāhirādivisesaṃ akatvā vuttavacanaṃ , arūpampi paccayaṃ labhantaṃ atthaṃ hetādike paccaye labhantaṃ saha saṅgaṇhitvāti yojanā .
Tassāti , tatthāti ca padadvayena yathāvuttaṃ paṭhamavārameva paccāmasati .
Taṃsamānagatikan ti cittasamuṭṭhānagatikaṃ .
Idhāpīti imasmiṃ sahajātapaccayaniddesepi .
Kammapaccayavibhaṅge viyāti nānākkhaṇikakammapaccayaniddese viya .
Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ taṃsamuṭṭhānanti iminā paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpampi saṅgaṇhātī ’’ ti .
Ayañca atthaviseso ettha ekaṃsena icchitabboti dassento ‘‘ na hi … pe … atthī ’’ ti āha .
Avisesetvāti ‘‘ utusamuṭṭhānan ’’ tiādinā visesaṃ akatvā .
Upādārūpanti visesetvāva kasmā pana vuttānīti yojanā .
Hetupaccayādīsūti ādi -saddena sahajātapaccayādiṃ saṅgaṇhāti .
Sahāti cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpanti evaṃ ekato .
Visun ti cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpato visesetvā .
Tattha bāhiraggahaṇādīhi viyāti yathā ‘‘ bāhiraṃ ekaṃ mahābhūtan ’’ tiādīsu bāhiraāhārasamuṭṭhānautusamuṭṭhānaggahaṇehi mahābhūtāni visesitāni , evaṃ ettha ‘‘ mahābhūte paṭiccā ’’ ti etasmiṃ niddese mahābhūtānaṃ kenaci visesanena avisesitattā cittasamuṭṭhānarūpabhāvakaṭattārūpabhāvehi visesetvāva vuttānīti yojanā .
Idāni aññenapi kāraṇena tesaṃ visesitabbataṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha naV0.279 koci paccayoti idaṃ paṭṭhāne āgataniyāmena rūpaṃ upanissayapaccayaṃ na labhatīti katvā vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ hetādīsū ’’ ti .
Tadavinābhāvato pana tassa cittakammānaṃ kāraṇabhāvo veditabbo , yato iddhicittanibbattāni kammapaccayāni cāti vuttāni .
Nanu cittaṃ āhārautusamuṭṭhānānaṃ paccayo hotīti ?
Saccaṃ hoti , so pana upatthambhakattena , na janakattenāti dassento āha ‘‘ āhāra … pe … janakan ’’ tiM0.278 .
Kiṃ pana tesaṃ janakanti āha ‘‘ mahābhūtāneva … pe … janakānī ’’ ti .
Cittena kammunā ca vinā abhāve yathākkamaṃ cittakammasamuṭṭhānaupādārūpānanti attho .
Cittasamuṭṭhānarūpakaṭattārūpabhūtānevāti cittakammasamuṭṭhānamahābhūtanibbattāneva mahābhūtānaṃ tesaṃ āsannakāraṇattā .
Aññānīti utuāhārasamuṭṭhānāni upādārūpāni vadati .
Visesanaṃ kataṃ ‘‘ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti .
Samānajātikena rūpena utunā āhārena cāti attho .
Pākaṭavisesanānevāti idaṃ yehi mahābhūtehi tāni nibbattāni , tesaṃ ‘‘ āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhānan ’’ ti visesitattā vuttaṃ .
Na visesanaṃ arahanti na visesitabbāni kāraṇavisesaneneva visesassa siddhattā ,‘‘ mahābhūte paṭicca upādārūpan ’’ tveva vattabbanti attho .
Etāni pana cittajakammajarūpāni .
Savisesenāti yena visesena visesitā , taṃ dassento cittaṃ sandhāyāha ‘‘ sahajātādipaccayabhāvato ’’ ti , itaraṃ pana sandhāya ‘‘ mūlakāraṇabhāvato ’’ ti , kammūpanissayapaccayabhāvatoti attho .
Itarānīti āhārautusamuṭṭhānānipi upādārūpāni .
Mahābhūtavisesaneneva visesitānīti ‘‘ āhārasamuṭṭhānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca utusamuṭṭhānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā ’’ ti mahābhūtavisesaneneva janakapaccayena āhārena utunā ca visesitāni .
Idhāti ‘‘ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpan ’’ ti imasmiṃ vacane .
Ettha hi upādārūpānaṃ cittakammasamuṭṭhānatāvacanena taṃnissayānampi tabbhāvo pakāsitoti .
Aññataravisesanaṃ ubhayavisesanaṃ hoti ubhayesaṃ avinibbhogena pavattanato .
58. Pubbeti hetupaccayādīsu .
Visuṃ paccayabhāvenāti ‘‘ paṭisandhikkhaṇe vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā kaṭattā ca rūpan ’’ tiādinā vatthussa visuṃ paccayabhāvena .
Ettha ca visuṃyeva paccayabhāvena dassitānīti na sakkā vattuṃ ,‘‘ khandhe paṭicca vatthu , vatthuṃ paṭicca khandhā ’’ ti paccayuppannabhāvo viya khandhānaṃ ekatopi paccayabhāvo dassito .
Teneva hi tasmiṃ atthe attano aruciṃ vibhāvento āha ‘‘ iminā adhippāyenāhā ’’ ti .
Yo panattho attanoV0.280 ruccati , taṃ dassetuṃ ‘‘ khandhe paṭicca vatthūti idaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Khandhānaṃ paccayabhūtānaṃ paṭiccaṭṭhapharaṇatādassanaṃM0.279 , vatthussa paccayabhūtassa paṭiccaṭṭhapharaṇatādassanaṃ , na khandhānanti sambandho .
Idhevāti imasmiṃ aññamaññapaccaye eva .
Hetupaccayādīsupi ayameva nayo , tattha hi paṭiccaṭṭhapharaṇassa samānatā .
Dassitāya paṭiccaṭṭhadvayapharaṇatāya .
Khandhavatthūnañca dassitāyevāti khandhavatthūnañca ekato paṭiccaṭṭhapharaṇatā dassitāyeva .
Evamādīti ādi -saddena ‘‘ akusalaṃ dhammaṃ paṭiccā ’’ ti evamādi saṅgayhati .
Nanu bhavitabbanti yojanā .
Hetupaccayādīhi viyāti sadisūdāharaṇanti taṃ dassento ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .
Yaṃ ‘‘ ekaṃ , tayo , dve ca khandhe paṭiccā ’’ ti vuttaṃ paccayajātanti attho .
Paccayaṭṭho hi paṭiccaṭṭho .
Tenāha ‘‘ te hetupaccayabhūtā eva na hontī ’’ ti .
Etena na paṭiccaṭṭhapharaṇakassa ekantiko hetuādipaccayabhāvoti dasseti .
Tenāha ‘‘ esa nayo ārammaṇapaccayādīsū ’’ ti .
Na hi ārammaṇapaccayabhūto dhammo paṭiccaṭṭhaṃ pharati .
Vuttañca ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati ārammaṇapaccayā ’’ ti .
Paccayantarenapi upakārakatāmattampi gahetvā paṭiccavāre vārantare ca hetuādipaccayā dassitāti upacayena yathāvuttaṃ vibhāvento ‘‘ paccayavāre cā ’’ tiādimāha .
Taṃpaccayāti vatthupaccayā , yathārahaṃ paccayabhūtaṃ vatthuṃ labhitvāti attho .
Teti kusale khandhe paṭicca .
Tesan ti mahābhūtānaṃ khandhānaṃ .
Paccayabhāvābhāvatoti idaṃ khandhānaṃ hetusahajātādipaccayabhāvassa mahābhūtesu diṭṭhattā vuttaṃ .
Yadi evaṃ aññamaññapaccayāpi te tesaṃ bhaveyyunti parassa āsaṅkanirāsaṅkaṃ karonto ‘‘ aññamaññasaddo hī ’’ tiādimāha .
Nirapekkhoti aññanirapekkho .
Na hi hetudhammo dhammantarāpekkho hutvā hetupaccayo hoti , saddasīsenettha attho vutto .
Aññatarāpekkhoti attanā sahakārikāraṇabhūtaṃ , itaraṃ vā yaṃ kiñci aññataraṃ apekkhatīti aññatarāpekkho .
Yathāvuttetaretarāpekkhoti arūpakkhandhādibhedaṃ pāḷiyaṃ vuttappakāraṃ itaretaraṃ mithu paccayabhūtaṃ apekkhatīti itaretarāpekkho .
Paccayapaccayuppannā ca khandhā mahābhūtā idha yathāvuttā bhaveyyun ti kasmā vuttaṃ .
Na hi khandhā mahābhūtā aññamaññaṃ aññamaññapaccayabhāvena vuttā , atha khandhā ca mahābhūtā cāti visuṃ visuṃ gayheyyuṃ , evaṃ sati ‘‘ mahābhūtā khandhānaṃ na koci paccayo ’’ ti na vattabbaṃ .
YassaM0.280V0.281 sayaṃ paccayo , tato tena tannissitena vāti yassa dhammassa sayaṃ attanā paccayo hoti , tato dhammato sayaṃ uppajjamānaṃ kathaṃ tena dhammena tannissitena vā aññamaññapaccayena evaṃbhūtaṃ taṃ dhammajātaṃ aññamaññapaccayā uppajjatīti vattabbataṃ arahatīti vuttamevatthaṃ udāharaṇena vibhāveti ‘‘ yathā ’’ tiādinā .
Tattha ‘‘ khandhe paṭicca khandhā ’’ ti idaṃ ‘‘ tena aññamaññapaccayena uppajjamānan ’’ ti imassa udāharaṇaṃ ,‘‘ vatthuṃ paccayā khandhā ’’ ti idaṃ pana ‘‘ tannissitena aññamaññapaccayena uppajjamānan ’’ ti etassa .
Tasmāti vuttameva atthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati .
Attano paccayassa paccayattābhāvatoti attano paccayabhūtassa arūpakkhandhassa paccayabhāvābhāvato .
Na hi mahābhūtā yato khandhato uppannā , tesaṃ paccayā honti .
Tadapekkhattāti itaretarapaccayabhāvāpekkhattā .
Khandhe paṭicca paccayā cāti paṭiccavāre vuttaniyāmeneva khandhe paṭicca , paccayavāre vuttaniyāmena khandhe paccayā ca .
Naaññamaññapaccayā ca vuttāti aññamaññapaccayato aññasmā nissayapaccayādito mahābhūtānaṃ uppatti vuttā cāti attho .
Vatthuṃ paccayā uppajjamānāti vatthuṃ purejātapaccayaṃ katvā uppajjamānā .
Tannissitena ca aññamaññapaccayenāti taṃ vatthuṃ nissitena khandhena aññamaññapaccayabhūtena uppajjanti , tasmā yathāvuttena kāraṇena vatthuṃ paccayā … pe … vuttā , iminā pariyāyena pana ujukaṃ pavattiyaṃ vatthussa aññamaññapaccayabhāvoti attho .
59. Sā na gahitāti yā ‘‘ cakkhāyatanaṃ nissāyā ’’ tiādinā cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā vuttā , sā idha paṭiccavāre na vuttāti attho sahajātattho paṭiccatthoti katvā .
Tenāha ‘‘ cakkhāyatanādīni … pe … adhippāyo ’’ ti .
Yesaṃ pana arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtarūpidhammānaṃ vasena chadhā nissayapaccayo icchito , tesaṃ vasena idha vibhatto eva .
Kathaṃ rūpivasena vibhattoti ce ?
‘‘ Vatthuṃ paṭicca khandhā ’’ ti hadayavatthuvasena sarūpato dassito eva .
Itaresampi vasena ‘‘ abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati nissayapaccayā ’’ ti ettha dassito .
Yathā hi ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati ārammaṇapaccayā ’’ tiādīsu rūpāyatanādīnaṃ asatipi paṭiccaṭṭhapharaṇe ārammaṇapaccayabhāvo dassito hoti , evamidhāpi cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayabhāvo dassito hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ nissaya … pe … na gahitānī ’’ ti .
60. DvīsuM0.281 upanissayesūti anantarapakatūpanissayesu .
Kusalāpi pana mahaggatāti pi -saddenaV0.282 abyākate mahaggate ākaḍḍhati ‘‘ kusalāpi mahaggatā ārammaṇūpanissayaṃ na labhanti , pageva abyākatā ’’ ti .
Kadāci na labhanti , yadā garuṃ katvā na pavattantīti attho .
61. Aññattha hetupaccayādīsu .
Paccayaṃ aniddisitvāti paccayaṃ dhammaṃ sarūpato aniddisitvā .
Na hi hetupaccayaniddesādīsu alobhādikusalādisarūpavisesato hetuādidhammā dassitā .
Kusalādīsūti idaṃ alobhādivisesanaṃ .
Tena yathā alobhādīsu ayameva paccayoti niyamo natthi , evaṃ tabbisesesu kusalādīsūti dasseti .
Idha pana purejātapaccaye .
Vatthunavatthudhammesūti niddhāraṇe bhummaṃ .
Purejātapaccayā uppajjamānānan ti iminā paṭisandhikkhaṇe , āruppe uppajjamāne ca khandhe nivatteti .
Kasmā panettha vatthupurejātameva gahitaṃ , na ārammaṇapurejātanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ ārammaṇapurejātampi hi vatthupurejāte avijjamāne na labbhatī ’’ ti .
Tassāti paṭisandhivipākassa .
Na uddhaṭoti vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ nevavipāka … pe … tīṇīti vuttan ’’ ti vuttaṃ .
Alābhatoti yadi labbheyya ,‘‘ cattārī ’’ ti vattabbaṃ siyāti dasseti .
Tatthāti vipākattike .
Tīṇīti ‘‘ vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati purejātapaccayā , vipākadhammadhammaṃ , nevavipākanavipākadhammadhammaṃ paṭiccā ’’ ti imāni tīṇi .
63. Tadupādārūpānan ti te mahābhūte nissāya pavattaupādārūpānaṃ .
Vadatīti ekakkhaṇikanānākkhaṇikakammapaccayaṃ vadati avinibbhogavasena pavattamānānaṃ tesaṃ paccayena visesābhāvato .
Pavattiyaṃ kaṭattārūpānan ti visesanaṃ paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ ekakkhaṇikassapi kammapaccayassa icchitattā .
Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtānan ’’ ti duvidhopi kammapaccayo vutto .
64. Yaṃ yaṃ paṭisandhiyaṃ labbhatīti cakkhundriyādīsu yaṃ yaṃ indriyarūpaṃ paṭisandhiyaṃ labbhati , tassa tassa vasena indriyarūpañca vatthurūpañca ‘‘ kaṭattārūpan ’’ ti vuttaṃ .
69. Kesañcīti pañcavokāre paṭisandhikkhandhādīnaṃ .
Tesañhi vatthu niyamato vippayuttapaccayo hoti .
Samānavippayuttapaccayāti sadisavippayuttapaccayā .
Kusalākusalā hi khandhā ekacce ca abyākatā yassaM0.282 vippayuttapaccayā honti , na sayaṃ tato vippayuttapaccayaṃ labhanti cittasamuṭṭhānānaṃ vippayuttapaccayābhāvato vatthunāva vippayuttapaccayena uppajjanato .
Ekacce pana abyākatā yassa vippayuttapaccayā honti , sayampi tato vippayuttapaccayaṃ labhantiV0.283 yathā paṭisandhikkhaṇe vatthukkhandhā .
Tena vuttaṃ ‘‘ kesañci khandhā … pe … nānāvippayuttapaccayāpī ’’ ti .
Paccayaṃ paccayaṃ karotīti paccayadhammaṃ vatthuṃ khandhe ca attano paccayabhūtaṃ karoti , yathāvuttaṃ paccayadhammaṃ paccayaṃ katvā pavattatīti attho .
Taṃkiriyākaraṇatoti vippayuttapaccayakiccakaraṇato .
Paṭicca uppatti natthīti paṭiccaṭṭhapharaṇaṃ natthi sahajātaṭṭho paṭiccaṭṭhoti katvā .
‘‘ Paṭicca uppajjantī ’’ ti ettakamevāha , kiṃ paṭicca ?
Khandheti pākaṭoyamatthoti .
Tenāha ‘‘ kiṃ pana paṭiccā ’’ tiādi .
Paccāsattiñāyena anantarassa vidhi paṭisedho vā hotīti gaṇheyyāti taṃ nivāretuṃ vuttanti dassento ‘‘ anantarattā … pe … vuttaṃ hotī ’’ ti āha .
71-72.
Saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vuttan ti saṅkhipitvā dassitānaṃ paccayānaṃ vasena etaṃ ‘‘ ime tevīsati paccayā ’’ tiādivacanaṃ vācanāmaggaṃ dassentehipi pāḷiyaṃ vuttanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Ekenapīti kusalādīsu ca padesu ekenapi padena , tasmiṃ tasmiṃ vā paccayaniddese vākyasaṅkhātena ekenapi padena .
Tayo paccayāti hetuārammaṇādhipatipaccayā .
Te cattāro pacchājātañca vajjetvāti ettha yathāvutte cattāro paccaye vitthāritattā ‘‘ vajjetvā ’’ ti vuttaṃ , pacchājātaṃ pana sabbena sabbaṃ aggahitattā .
Ettakā hi ekūnavīsati paccayā yathāvutte paccaye vajjetvā avasiṭṭhā .
Ye panāti padakārake vadati .
Saṅkhipitvāti padassa ‘‘ pāḷiyaṃ vitthāritaṃ avitthāritañca sabbaṃ saṅgahetvā vuttan ’’ ti atthaṃ vadanti .
‘‘ Tevīsati paccayā ’’ ti pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘ sabbaṃ saṅgahetvā ’’ ti vuttattā .
Pacchājātapaccayoyeva hi vajjetabboti .
Evaṃ vādantare vattabbaṃ vatvā idāni pāḷiyā aviparītaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘ ādimhi panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vibhaṅgavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
(2) Saṅkhyāvāravaṇṇanā
73. YathāM0.283V0.284 aññamaññapaccaye viseso vibhaṅge atthīti idaṃ hetupaccayādivibhaṅgato visesabhāvasāmaññena vuttaṃ .
Na hi yādiso aññamaññapaccayavibhaṅge viseso , tādiso purejātapaccayavibhaṅge .
Tathā hi aññamaññapaccaye paṭisandhi labbhati , na purejātapaccaye .
‘‘ Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā ’’ tiādike vibhaṅgeti iminā yasmiṃ paccaye vipākābyākataṃ uddhaṭaṃ , taṃ nidassanavasena dasseti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hetupaccayādīsu ‘‘ vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā ’’ tiādinā vibhaṅge vipākābyākataṃ uddhaṭaṃ atthi , evaṃ vipākābyākatābhāvaṃ āsevanapaccaye visesaṃ dassetīti .
74. Etasmiṃ anulometi imasmiṃ paṭiccavāre paccayānulome .
Suddhikanayeti paṭhame naye .
Dassitagaṇanatoti ‘‘ nava , tīṇi , ekan ’’ ti evaṃ saṅkhepato dassitagaṇanato .
Tato paresu nayesūti tato paṭhamanayato paresu dutiyādinayesu .
Aññissāti navādibhedato aññissā gaṇanāya .
Abahugaṇanena yuttassa bahugaṇanassa paccayassa , tena abahugaṇanena .
Samānagaṇanatā cāti ca -saddo byatireko .
Tena paccanīyato anulome yo viseso vuccati , taṃ joteti .
Tenāha ‘‘ anulomeyeva daṭṭhabbā ’’ ti .
Anulomeyevāti avadhāraṇena nivattitaṃ dassetuṃ ‘‘ paccanīye … pe … vakkhatī ’’ ti vuttaṃ .
76-79.
Te pana terasamūlakādike naye sāsevanasavipākesu dvīsu dvāvīsatimūlakesu sāsevanameva gahetvā itaraṃ pajahanto āha ‘‘ pacchājātavipākānaṃ parihīnattā ’’ ti .
Virodhābhāve satīti idaṃ ‘‘ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjeyyā ’’ tiādīsu viya parikappavacanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ pucchāya dassitanayenā ’’ ti .
Tassa ca tevīsatimūlakassa .
Nāman ti tevīsatimūlakanti nāmaṃ .
Dvāvīsati … pe … vuttan ti etena dvāvīsatimūlakova paramatthato labbhati , na tevīsatimūlakoti dasseti .
AññapadānītiM0.284 hetuadhipatipadādīni .
Suddhikanayoti paṭhamanayo , yaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ekamūlan ’’ ti vuttaṃ .
Ārammaṇamūlakādīsu na labbhatīti dumūlakādīsu taṃ na yojīyati .
Heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ sodhetvā eva hi abhidhammapāḷi pavattā , tasmā ‘‘ ārammaṇe … pe … pañhā ’’ ti vuttantiV0.285 sambandho .
Tatthāti ‘‘ tīṇiyeva pañhā ’’ ti pāṭhe .
‘‘ Vattu adhippāyānuvidhāyī saddappayogo ’’ ti katvā adhippāyaṃ vibhāvento āha ‘‘ tato uddhaṃ gaṇanaṃ nivāreti , na adho paṭikkhipatī ’’ ti .
Gaṇanāya upanikkhittapaññattibhāvato heṭṭhāgaṇanaṃ amuñcitvāva uparigaṇanā sambhavatīti āha ‘‘ tīsu ekassa antogadhatāya ca ‘ tīṇiyevā ’ ti vuttan ’’ ti .
Attano vacanan ti ‘‘ tatridaṃ lakkhaṇan ’’ tiādinā vuttaṃ attano vacanaṃ .
80-85.
Avigatā … pe … vuttepi vipallāsayojanaṃ akatvāti adhippāyo .
Sā dassitā hotīti sā vipallāsayojanaṃ akatvā dassiyamānā yadipi dassitā hoti , na evaṃ āvikaraṇavasena dassitā hoti tādisassa liṅganassa abhāvato yathā vipallāsayojanāyanti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ vipallāsa … pe … hotī ’’ ti .
Evameva adhippāyo yojetabboti ‘‘ ye … pe … taṃ dassetun ’’ ti ettha ‘‘ yadipi avigatānantaran ’’ tiādinā yathā adhippāyo yojito , evameva ‘‘ tenetaṃ āvikarotī ’’ ti etthāpi adhippāyo yojetabbo .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathā tattha ‘‘ ūnataragaṇanehi samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane ūnatarā samānā ca gaṇanā hotī ’’ ti ayamattho ñāpanavasena dassito , evamidhāpīti .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ tikadukādibhedaṃ gacchati , sabbattha tīṇeva pañhavissajjanāni veditabbānī ’’ ti .
Na kevalamatthavisesāvikaraṇatthamevettha tathā yojanā katā , atha kho desanākkamoyeva soti dassetuṃ ‘‘ paccanīyādīsupi panā ’’ tiādimāha .
Tattha mūlapadan ti ārammaṇapaccayādikaṃ tasmiṃ tasmiṃ naye mūlabhūtaṃ padaṃ .
Tatthāti paccanīyādīsu .
Etaṃ lakkhaṇan ti ‘‘ tatridaṃ lakkhaṇan ’’ tiādinā vuttalakkhaṇaṃ .
Tasmāti yasmā pubbenāparaṃ pāḷi evameva pavattā , tasmā eva .
Tena mūlapadaṃ ādimhiyeva ṭhapetvā desanā ñāyāgatāti dasseti .
Yadi evaṃ liṅganena atthavisesāvikaraṇaṃ kathantiM0.285 āha ‘‘ na ca viññāte atthe vacanena liṅgena ca payojanaṃ atthī ’’ ti .
Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭiccavāro

Paccayapaccanīyavaṇṇanā

86-87.
RūpasamuṭṭhāpakavasenevaV0.286 veditabban ti idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ anantaraṃ ‘‘ cittasamuṭṭhānañca rūpan ’’ ti pāḷiyaṃ āgatattā vuttaṃ , pañcaviññāṇānaṃ pana ahetukapaṭisandhicittānañca vasena yojanā sambhavatīti katvā vuttaṃ ‘‘ sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ na na sakkā yojetun ’’ ti .
93. Sahajātapurejātapaccayāti idaṃ paccayena paccayadhammopalakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘ sahajātā ca hetuādayo … pe … attho daṭṭhabbo ’’ ti vatvā ‘‘ na hī ’’ tiādinā tamevatthaṃ samattheti .
94-97.
So paccayoti so paṭiccaṭṭhapharaṇako paccayo .
99-102.
Cittasamuṭṭhānādayoti ādi -saddena bāhirarūpaāhārasamuṭṭhānādayo rūpakoṭṭhāsā saṅgayhanti .
Tassāti maggapaccayaṃ labhantassa rūpassa .
Evameva panāti iminā yathā namaggapaccaye vuttaṃ , evameva nahetupaccayādīsu yaṃ hetupaccayaṃ labhati , tassa parihīnattāti imamatthaṃ upasaṃharati .
Tenāha ‘‘ ekaccarūpassa paccayuppannatā daṭṭhabbā ’’ ti .
107-130.
Sabbatthāti pannarasamūlakādīsu sabbesu nayesu .
Kāmaṃ suddhikanayādīsu visadisavissajjanā , idhādhippetatthaṃ pana dassetuṃ ‘‘ ekesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Idhāti etesu nāhāramūlakādinayesu .
Gaṇanāyeva na sarūpadassanan ti suddhikanaye viya gaṇanāya eva na sarūpadassanaṃ adhippetanti attho .
Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā

131-189.
Tiṇṇan tiM0.286V0.287 hetu adhipati maggoti imesaṃ tiṇṇaṃ paccayānaṃ .
Sādhāraṇānan ti ye tesaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇā paccayā paccanīkato na labbhanti , yasmā tesaṃ saṅgaṇhanavasena vuttaṃ , tasmā .
Maggapaccayeti maggapaccaye anulomato ṭhite .
Itarehīti hetuadhipatipaccayehi .
Sādhāraṇā sattevāti maggapaccayavajje satteva .
Hetupaccayopi paccanīyato na labbhatīti heturahitesu adhipatino abhāvā .
So panāti hetupaccayo asādhāraṇoti katvā na vutto sādhāraṇānaṃ alabbhamānānaṃ vuccamānattā .
Na hi hetupaccayo maggapaccayassa sādhāraṇo .
Yehīti yehi paccayehi .
Teti anantarapaccayādayo .
Ekantikattāti avinābhāvato .
Arūpaṭṭhānikāti arūpapaccayā arūpadhammānaṃyeva paccayabhūtā anantarapaccayādayo .
Tenāti ‘‘ ekantikānaṃ arūpaṭṭhānikā ’’ ti idhādhippetattā .
Tehīti purejātāsevanapaccayehi .
Tesaṃ vasenāti tesaṃ ūnataragaṇanānaṃ ekakādīnaṃ vasena .
Tassa tassāti paccanīyato yojitassa tassa tassa dukādikassa bahugaṇanassa .
Gaṇanāti ūnataragaṇanā .
Anulomato ṭhitassapīti pi -saddena anulomato ṭhito vā hotu paccanīyato yojito vā , ūnataragaṇanāya samānanti dasseti .
Nayidaṃ lakkhaṇaṃ ekantikan ti iminā yathāvuttalakkhaṇaṃ yebhuyyavasena vuttanti dasseti .
Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā

190. Sabbesupīti pacchājātaṃ ṭhapetvā sabbesupi paccayesu .
So hi anulomato alabbhamānabhāvena gahito ‘‘ sabbesū ’’ ti ettha saṅgahaṃ na labhati .
Arūpāvacaravipākassa āruppe uppannalokuttaravipākassa ca purejātāsevanānaṃ alabbhanatoti ‘‘ kiñci nidassanavasena dassento ’’ ti āha .
Avasesānaṃ lābhamattan ti avasesānaṃ ekaccānaṃ lābhaṃ .
Tenāha ‘‘ na sabbesaṃ avasesānaṃ lābhan ’’ tiV0.288 .
Pacchājāte pasaṅgo natthīti pacchājātoM0.287 anulomato tiṭṭhatīti ayaṃ pasaṅgo eva natthi .
Purejā … pe … labbhatīti iminā vippayutte paccanīyato ṭhite purejāto labbhatīti ayampi atthato āpanno hotīti taṃ niddhāretvā tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ purejāto pana vippayutte paccanīyato ṭhite anulomato labbhatīti idampī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ avasesā sabbepīti atthe gayhamāne āpajjeyyā ’’ ti idaṃ tassā atthāpattiyā sabbhāvadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ , attho pana tādiso na upalabbhatīti ayamettha adhippāyo .
Tenāha ‘‘ yampi kecī ’’ tiādi .
Tattha kecīti padakāre sandhāyāha .
Te hi ‘‘ arūpadhātuyā cavitvā kāmadhātuṃ upapajjantassa gatinimittaṃ ārammaṇapurejātaṃ hotīti ñāpetuṃ ‘ navippayuttapaccayā purejāte ’ ti ayamattho niddhārito ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati āruppe rūpaṃ ārabbha cittuppādassa asambhavato .
Tathā heke asaññabhavānantarassa viya āruppānantarassa kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇassa purimānupaṭṭhitārammaṇaṃ icchanti .
Tenevāha ‘‘ tampi tesaṃ rucimattamevā ’’ tiādi .
Yujjamānakapaccayuppannavasena vāti yasmiṃ yasmiṃ paccaye anulomato ṭhite yaṃ yaṃ paccayuppannaṃ bhavituṃ yujjati , tassa tassa vasenāti attho .
Na vicāritaṃ suviññeyyattāti adhippāyo .
Navāti ārammaṇaanantarasamanantarūpanissayapurejātāsevanasampayuttanatthivigatapaccayā .
Tampi tesaṃ navannaṃ paccayānaṃ anulomato alabbhamānataṃ .
191-195.
Na aññamaññena ghaṭitassa mūlassāti aññamaññapaccayena paccanīyato ṭhitena yojitassa sattamassa mūlassa vitthāritattā .
Sabbaṃ sadisan ti sabbapāḷigamanaṃ sadisaṃ .
Imasmiṃ … pe … veditabboti ettha imasmiṃ etthāti dve bhummaniddesā .
Tesu paṭhamassa visayo paccanīyānulometi aṭṭhakathāyameva dassitoti adassitassa visayaṃ dassetuṃ ‘‘ etesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Pi-saddenāti ‘‘ imesampī ’’ ti ettha pi-saddena .
Kismiñci paccaye .
Kammapaccayaṃ labhantānipi cakkhādīni vipākaviññāṇādīni ca indriyaṃ na labhantīti katvā ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti vuttaṃ , katipayaṃ na labhatīti vuttaṃ hoti .
Maggapaccayan tiādīsupi eseva nayo .
Yathāvuttānīti pañcavokārapavattiasaññabhavapariyāpannāni kaṭattārūpāneva vadati , na cittasamuṭṭhānarūpānītiM0.288 adhippāyo .
Ye rūpadhammānaṃ paccayā hontīti ye hetuadhipatisahajātādipaccayā rūpadhammānaṃ paccayā honti , eteyeva hetuadhipatiādike cha paccayeV0.289 na labhanti .
Eteyevāti vacanena aññe katipaye labhantīti siddhaṃ hotīti taṃ dassento ‘‘ pacchājātā … pe … labhatī ’’ ti āha .
Ayañca paccayalābho na janakavasena veditabboti dassetuṃ ‘‘ labbhamānā … pe … dassanan ’’ ti vuttaṃ .
Dhammavasenāti paccayuppannadhammavasena .
Indriyan ti indriyapaccayaṃ .
Yadi evan ti kaṭattārūpaṃ yaṃ yaṃ na labhati , taṃ taṃ yadi vattabbaṃ , evaṃ sante rūpadhammesu bhūtarūpāniyeva aññamaññapaccayaṃ labhantīti āha ‘‘ upādārūpāni … pe … vattabban ’’ ti .
Taṃ pana upādārūpānaṃ aññamaññapaccayālābhavacanaṃ .
Arūpindriyālābhan ti arūpīnaṃ indriyānaṃ vasena indriyapaccayālābhaṃ .
196-197.
Bahugaṇanampi ūnataragaṇanena yojitaṃ ūnataragaṇameva hotīti katvā vuttaṃ ‘‘ yadipi tikādīsu ‘ hetuyā pañcā ’ ti idaṃ natthī ’’ ti .
Anuttānaṃ duviññeyyatāya gambhīraṃ .
Yathā ca bhūtarūpāni nārammaṇapaccayā aññamaññapaccayā uppajjanti , evaṃ paṭisandhikkhaṇe vatthurūpanti āha ‘‘ vatthupi pana labhatī ’’ ti .
Yathā heṭṭhā ekamūlakaṃ ‘‘ dumūlakan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ idhāpi dumūlakaṃ ‘‘ timūlakan ’’ ti vadanti .
203-233.
Cetanāmattasaṅgāhaketi cetanāmattaṃyeva paccayuppannaṃ gahetvā ṭhite pañhe .
Tattha hi ‘‘ nakammapaccayā hetupaccayā ’’ ti vattuṃ sakkā .
Evaṃpakāreti idaṃ ‘‘ tīṇītiādīsū ’’ ti ettha ādi-saddassa atthavacananti dassento ‘‘ ādi-saddo hi pakāratthova hotī ’’ ti āha .
Rūpampi labbhati cetanāmattameva asaṅgaṇhanato .
Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭiccavāravaṇṇanā niṭṭhitā .