2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā
2. Uppajjanakkhaṇeyevāti
V0.246 ettha uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pajjanaṃ gamanaṃ pavattanaṃ uppajjanaṃ , tassa khaṇo , tasmiṃ uppajjanakkhaṇeti evaṃ vā attho daṭṭhabbo .Evañhi sati uppajjanasaddena uppannasaddena viya sabbe pavattamānabhāvā saṅgahitā honti , na uppādamattaṃ .
Tenāti cakkhuviññāṇādīnaṃ vattamānakkhaṇeyeva rūpādīnaṃ ārammaṇapaccayattena .
Anālambiyamānānan ti sabbena sabbaṃ nālambiyamānānanti attho .
Aññathā hi yathāvuttānaṃ rūpādīnaṃ yadā ārammaṇapaccayattābhāvo , tadā anālambiyamānatāvāti .
Sabbarūpānīti sabbāni rūpāyatanāni , yattakāni tāni āpāthagatāni yogyadese ṭhitāni , tāni sabbānīti attho .
Saha na hontīti ekajjhaṃ ārammaṇaṃ na honti .
Satipi hi anekesaṃ ekajjhaṃ āpāthagamane yattha yattha pubbābhogo , taṃ taṃyeva ārammaṇaṃ hoti , na sabbaṃ .
Nīlādisaṅghātavasena cetaṃ vuttaṃ , na paccekaṃ nīlādirūpāyatanamattavasena .
Samuditāniyeva hi rūpāyatanāni cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ , na visuṃ visunti dhātuvibhaṅgavaṇṇanāyaṃ dassitoyaṃ nayo .
Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ te te visuṃ visuṃ ārammaṇapaccayo hontī ’’ tipi vuttaṃ , tampi yathāvuttamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ .
Aññathā rūpāyatanaṃ manindriyagocaraṃ nāma na siyā .
Saddādīsupi eseva nayo .
Tenevāha ‘‘ tathā saddādayopī ’’ ti .
‘‘ Saha na hontī ’’ ti vuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘ yaṃ yanti hi vacanaṃ rūpādīni bhindatī ’’ ti āha .
‘‘ Ye ete ’’ tiādiko purimo attho ,‘‘ na ekato hontī ’’ tiādiko pana pacchimo ,‘‘ sabbārammaṇatādivasena vā idhāpi attho gahetabbo ’’ ti kasmā vuttaṃ .
Na hi ‘‘ yaṃ yaṃ vā panārabbhā ’’ ti imissā pāḷiyā viya ‘‘ yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā ’’ ti imassa pāṭhassa purato manoviññāṇassa sabbārammaṇatā nāgatā .
Vuttañhi ‘‘ sabbe dhammā manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti .
Na
M0.245 hi anantarameva pāḷiyaṃ sarūpato āgatamatthaṃ gahetvā padantaraṃ saṃvaṇṇetabbaṃ .Tattha hi ‘‘ rūpārammaṇaṃ vā ’’ tiādinā niyamavasena cha ārammaṇāni vatvā ‘‘ yaṃ yaṃ vā panārabbhā ’’ ti vacanaṃ sabbārammaṇatādidassananti yuttamevetanti , idha pana sabbārammaṇataṃ vatvā puna ‘‘ yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā ’’ ti vuccamānaṃ sabbārammaṇatādassananti kathamidaṃ yujjeyya ?
Kamābhāvopi ‘‘ sabbe dhammā ’’ ti avisesavacaneneva siddho ārammaṇānupubbiyāva aggahitattā .
Na hi manodhātuyā viya
V0.247 manoviññāṇadhātuyā idha ārammaṇāni anupubbato gahitāni , tattha viya vā eteneva niyamābhāvopi saṃvaṇṇitoti veditabbo .Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayenevettha attho gahetabbo .
Pavattan ti pavattanaṃ .
Nadiyā sandanaṃ pabbatassa ṭhānanti hi vuttā aviratamavicchedanāyaṃ tathāpavattikiriyāva .
Tenāha ‘‘ avirataṃ avicchinnaṃ sandantī ’’ ti .
Evan ti yathā ‘‘ sandantī ’’ ti vattamānavacanaṃ vuttaṃ , evaṃ ‘‘ ye ye dhammā uppajjantī ’’ ti sabbasaṅgahavasena uppajjanassa gahitattā ārammaṇapavaggato ‘‘ uppajjantī ’’ ti vattamānavacanaṃ vuttanti attho .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sabbakālasaṅgahavasenā ’’ tiādi .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ atītānāgata … pe … adhippāyo ’’ ti , atītānāgatapaccuppannānaṃ cittacetasikānanti attho .
Samudāyavasenāti cittena rāsīkaraṇavasena .
Adhippāyoti iminā vattamānupacārena vināva ‘‘ ye ye dhammā uppajjantī ’’ ti ettha vattamānatthaṃ sakkā yojetunti imamatthaṃ ulliṅgeti .
Tenāha ‘‘ ime panā ’’ tiādi .
Yadipi paccayadhammā keci atītā anāgatāpi honti , paccayuppannadhammo pana paccuppanno evāti āha ‘‘ atītānāgatānaṃ na hontī ’’ ti .
Uppāde vā hi paccayuppannassa paccayena bhavitabbaṃ ṭhitiyaṃ vāti .
Tasmāti yasmā atītānāgatā paramatthato natthi , tasmā .
Tesūti paccayuppannesu .
Taṃtaṃpaccayāti taṃ taṃ rūpādiārammaṇaṃ paccayo etesanti taṃtaṃpaccayā .
Ayamattho dassito hoti samānasabhāvattā .
Na hi atthābhedena sabhāvabhedo atthi .
Na pana taṃtaṃpaccayavantatā dassitā hoti atītānāgatesu nippariyāyena tadabhāvato .
Yasmā paccayavanto paccayuppannāyeva , te ca paccuppannāyevāti .
Yaṃ
M0.246 yaṃ dhammaṃ te te dhammāti yaṃnimittāyaṃvacanabhedo , taṃ dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi āraddhaṃ .Rūpārūpadhammā hi kalāpato pavattamānāpi cittacetasikānaṃ kadāci visuṃ visuṃ ārammaṇaṃ honti , kadāci ekajjhaṃ , na ettha niyamo atthi , purimābhogoyeva pana tathāgahaṇe kāraṇaṃ .
Tayimaṃ dīpetuṃ bhagavatā yaṃvacanabhedo katoti ca sakkā vattuṃ , yasmā pana ekakalāpapariyāpannānampi dhammānaṃ ekajjhaṃ gahaṇe na samudāyo gayhati tadābhogābhāvato , atha kho samuditā dhammā evāti sahaggahaṇampi visuṃgahaṇagatikaṃ , tasmā visuṃgahaṇasabbhāvadīpanatthaṃ ‘‘ yaṃ yan ’’ ti vatvā satipi visuṃgahaṇe te sabbe ekajjhaṃ ārammaṇapaccayo hontīti dassanatthaṃ ‘‘ te te ’’ ti vuttanti imamatthaṃ dassento ‘‘ cattāro hi khandhā ’’ tiādimāha .
Tattha vedanādīsūti vedanādīsu catūsu khandhesu abhinditvā gahaṇavasena , bhinditvā pana gahaṇavasena phassādīsu .
Yo
V0.248 ca rūpādikoti idaṃ viññāṇantarassa sādhāraṇārammaṇavasena vuttaṃ , ye ca aneke phassādayoti idaṃ asādhāraṇārammaṇavasena .Te sabbeti te sādhāraṇāsādhāraṇappabhede sabbepi ārammaṇadhamme .
Ekekameva ārabbha uppajjantīti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
Rūpārammaṇadhammā ca aneke nīlādibhedato .
Tathāti aneke .
Tena bherisaddādike , mūlagandhādike , mūlarasādike , kathinasamphassādike , vedanādike ca saṅgaṇhāti .
Aneketi hi iminā anekakalāpagatānaṃyeva vaṇṇādīnaṃ indriyaviññāṇārammaṇabhāvamāha .
Sāmaññato hi vuttaṃ yathārahaṃ bhinditvā nidassitabbaṃ hotīti .
Kusalavipākassāti kusalassa vipākassa ca .
Na hi nibbānaṃ pubbe nivutthan ti idaṃ ‘‘ diṭṭhanibbānoyevā ’’ tiādinā vakkhamānameva atthaṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ .
Pubbenivāsānussatiñāṇena hi nibbānavibhāvanaṃ adiṭṭhasaccassa vā siyā diṭṭhasaccassapi vā .
Tattha adiṭṭhasaccena tāva taṃ vibhāvetumeva na sakkā appaṭividdhattā , itarassa pana pageva vibhūtamevāti taṃ tena vibhāvitaṃ nāma hotīti adhippāyo .
Ettha ca ‘‘ na ca taṃ vuttan ’’ ti iminā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇakaraṇābhāvaṃ āgamato dassetvā ‘‘ na hi nibbānan ’’ tiādinā yuttito dasseti .
Tattha ‘‘ na pubbe nivutthaṃ asaṅkhatattā ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Gocarāsevanāya āsevitassapi nivutthanti icchitattā .
Diṭṭhasaccoyeva hi pubbenivāsānussatiñāṇena
M0.247 nibbānaṃ vibhāveti , na adiṭṭhasacco .Taṃ pana ñāṇaṃ khandhe viya khandhapaṭibaddhepi vibhāvetīti nibbānārammaṇakhandhavibhāvane nibbānampi vibhāvetīti sakkā viññātuṃ .
Etena payojanābhāvacodanā paṭikkhittāti daṭṭhabbā .
Evaṃ anāgataṃsañāṇepi yojetabban ti yathā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇatā dassitā , evaṃ anāgataṃsañāṇepi yathārahaṃ yojetabbaṃ .
Tattha pana ‘‘ khandhapaṭibaddhavibhāvanakāle ’’ tiādinā yojanā veditabbā .
Tena vuttaṃ ‘‘ yathārahan ’’ ti .
Kassaci abhiññāppattassapi rūpāvacarassa , pageva itarassa .
Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .