7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā
401-403.
Te
M0.293V0.294 paccayeti te hetuādike paccaye .Paṭipāṭiyāti ettha paccayapaṭipāṭiyā kusalādipadapaṭipāṭiyā vāti āsaṅkāyaṃ ubhayavasenapi attho yujjatīti dassento paṭhamaṃ tāva sandhāyāha ‘‘ yathākkamenā ’’ tiādi .
Tassattho –
‘‘ hetupaccayo ārammaṇapaccayo ’’ tiādinā nayena desanākkamena yāya paṭipāṭiyā paṭiccavāre paccayā āgatā , tadanurūpaṃ te dassetunti .
Dutiyaṃ pana dassetuṃ ‘‘ kusalo kusalassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sā panāyaṃ padapaṭipāṭi yasmā na kusalapadadassanamattena dassitā hoti , tasmā taṃ ekadesena sakalaṃ nayato dassento āha ‘‘ kusalo kusalassāti … pe … hotī ’’ ti .
Tenāti nidassanamattena ‘‘ kusalo kusalassā ’’ ti padena .
Sabbo pabhedoti yaṃ tattha tattha paccaye ‘‘ kusalo kusalassā ’’ tiādiko yattako pabhedo vissajjanaṃ labhati , so sabbo pabhedoti attho .
Te paccaye paṭipāṭiyā dassetun ti te hetuādipaccaye kusalādipadapaṭipāṭiyā dassetuṃ .
404. Phalavisesaṃ ākaṅkhantā paṭiggāhakato viya dāyakatopi yathā dakkhiṇā visujjhati , evaṃ dānaṃ dentīti āha ‘‘ visuddhaṃ katvā ’’ ti .
Tesanti vattabbatārahan ti iminā vodānassa sakadāgāmiādīnaṃ āveṇikataṃ dasseti .
Kāmaṃ aggamaggapurecārikampi vodānameva , asekkho pana hutvā taṃ paccavekkhatīti na taṃ idha gahitaṃ .
Tan ti vodānaṃ .
Gotrabhucittan ti aṭṭhamakassa uppajjanakāle ‘‘ gotrabhū ’’ ti vattabbatārahaṃ cittaṃ .
Gotrabhusadisanti vā sotāpannādigotrābhibhāvīti vā gotrabhucittan ti evamettha attho veditabbo .
Paccayuppannaṃ bhūmito vavatthapeti ,‘‘ tebhūmakakusalamevā ’’ ti ettha viya na paccayadhammanti attho .
Desanantarattāti ‘‘ kusalacittasamaṅgissā ’’ tiādinā puggalāmasanadesanato aññattā , aññathā gahitaṃ puna na gaṇheyyāti adhippāyo .
405. Rāgarahitassa viya somanassarahitassa ca rāgassa na ārammaṇe assādanavasena pavatti ajjhupekkhanatoti vuttaṃ ‘‘ assādanaṃ … pe … kiccan ’’ ti .
Sahasākārappavattāya uppilāvitasabhāvāya pītiyā āhitavisesāya taṇhāya taṃ taṇhābhinandananti vuccatīti taṃ sandhāyāha
M0.294 ‘‘ pītikiccasahitāya taṇhāya kiccan ’’ ti .Yathā ca yathāvuttakiccavisesāya pītiyā āhitavisesā taṇhā taṇhābhinandanā , evaṃ diṭṭhābhinandanā veditabbā .
Yasmā pana sā
V0.295 atthato paccayavisesavisiṭṭhā diṭṭhiyeva , tasmā vuttaṃ ‘‘ diṭṭhābhinandanā diṭṭhiyevā ’’ ti .Ettha panāti ‘‘ abhinandatī ’’ ti padassa taṇhādiṭṭhivasena vuttesu etesu pana dvīsu atthesu .
Abhinandantassāti idaṃ diṭṭhābhinandanaṃyeva sandhāya vuttanti adhippāyena ‘‘ pacchimatthameva gahetvā ’’ ti vuttaṃ .
Abhinandantassāti pana avisesato vuttattā taṇhāvasena diṭṭhivasena abhinandantassāti ayamettha attho adhippeto , tasmā ‘‘ abhinandanā … pe … na sakkā vattun ’’ ti idamidha vacanamanokāsaṃ .
Kasmā ?
Diṭṭhirahitepi santāne abhinandanassa vuttattā .
Taṇhāvasena nandatīti taṇhābhinandanavaseneva vutto attho purimo attho .
Dvīsu pana somanassasahagatacittuppādesūti diṭṭhirahitāni somanassasahagatacittāni sandhāyāha .
Yathāvuttenāti ‘‘ sarāgassa somanassassā ’’ tiādinā vuttena somanassena assādentassa , rāgena ca tesuyeva yathāvuttesu dvīsu cittesu assādentassa , catūsupi somanassasahagatacittesu sappītikataṇhāya abhinandantassa , catūsupi diṭṭhisampayuttesu diṭṭhābhinandanāya abhinandantassa diṭṭhi uppajjatīti evamettha yojanā veditabbā .
Tena vuttaṃ ‘‘ itipi sakkā yojetun ’’ ti .
Yathā diṭṭhūpanissayato diṭṭhābhinandanā sambhavati , evaṃ taṇhūpanissayato taṇhābhinandanāpi sambhavatīti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Abhinandati rāgo uppajjatī ’’ ti vacanato sappītikataṇhāya abhinandantassa rāguppattipi vattabbā , na vā vattabbā taṇhābhinandanāya eva rāguppattiyā vuttattā .
406.‘‘ Tadārammaṇatāyā ’’ ti vattabbe ‘‘ tadārammaṇatā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ vibhattilopo hettha kato ’’ ti .
Tadārammaṇatāti ettha tā-saddābhidheyyo attho bhāvo nāma , so pana tadārammaṇasaddābhidheyyato añño natthīti dassento āha ‘‘ bhāvavantato vā añño bhāvo nāma natthī ’’ ti .
Etena sakatthe ayaṃ tā -saddoti dasseti .
Tenāha ‘‘ vipāko tadārammaṇabhāvabhūtoti attho ’’ ti .
Etasmiñcatthe ‘‘ tadārammaṇatā ’’ ti paccattekavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Viññāṇañcāyatana … pe … na vuttan ti yadipi kāmāvacaravipākānampi kammaṃ
M0.295 ārammaṇaṃ labbhati , taṃ pana viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākānaṃ viya na ekantena imassa vipākacittassa idaṃ kammaṃ ārammaṇanti vavatthitaṃ kāmāvacaravipākacittānaṃ bahubhedattā , tasmā taṃ labbhamānampi na vuttanti attho .Yadi evaṃ kiṃ taṃ labbhamānampi na dassitamevāti āsaṅkāyaṃ āha ‘‘ tadārammaṇena panā ’’ tiādi .
Anulomato samāpajjane yebhuyyena āsannasamāpattiyā ārammaṇabhāvo dassito , aññathā ‘‘ paṭilomato vā ekantarikavasena vā ’’ ti vacanaṃ niratthakaṃ siyāti adhippāyo .
Bhaveyyāti anāsannāpi samāpatti ārammaṇaṃ bhaveyya , na sakkā paṭikkhipitunti
V0.296 attho .Teneva hi ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ satīti yadi āvajjanāya eva ārammaṇabhāvena kusalānaṃ khandhānaṃ abyākatārammaṇatā adhippetā , evaṃ sante .
Vattabbaṃ siyāti ‘‘ iddhividhañāṇassā ’’ ti ca pāḷiyaṃ vattabbaṃ siyā tassāpi āvajjanāya ārammaṇabhāvato .
Taṃ na vuttan ti taṃ abyākataṃ iddhividhañāṇaṃ ‘‘ kusalā khandhā iddhividhañāṇassā ’’ ti na vuttaṃ .
Hontīti ārammaṇaṃ honti .
Tānīti cetopariyañāṇādīni .
Yāya kāyacīti cetopariyañāṇādīnaṃ aññesañca kusalānaṃ ārammaṇakaraṇavasena āvajjantiyā .
407-409.
Ādīnavadassanena sabhāvato ca aniṭṭhatāmattavasena ca domanassassa uppatti veditabbāti yojetabbaṃ .
Āghātavatthuādibhedena akkhantibhedā veditabbā .
410. Sabbassāti pakaraṇaparicchinne gayhamāne sabbassa abyākatassa , atthantaravasena pana gayhamāne sabbassa ñeyyassāti attho .
Asakkuṇeyyattāti idaṃ vattabbassa anantāparimeyyatāya vuttaṃ , na aññāṇapaṭighātato .
417. Vodānasaṅkhātaṃ vuṭṭhānaṃ apubbato na hotīti vuttaṃ ‘‘ apubbato cittasantānato vuṭṭhānaṃ bhavaṅgamevā ’’ ti .
Tañhi yathāladdhassa visesassa vodāpanaṃ paguṇabhāvāpādanaṃ apubbaṃ nāma na hoti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti , tasmā vodānampi vuṭṭhānanti vuttan ’’ ti .
Avajjetabbattā vattabbaṃ natthīti kusalabhāvena
M0.296 samānattā vajjetabbatāya abhāvato vibhajitvā vattabbaṃ natthi , tasmā yadettha visesanaṃ labbhati , taṃ dassento ‘‘ nevasaññānāsaññāyatanaṃ … pe … samāpattiyā ’’ ti āha .Cittuppādakaṇḍe vuttamevāti paṭṭhāne pana ‘‘ kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ tiādinā ‘‘ kiriyānantaraṃ tadārammaṇabhāve ’’ ti yaṃ vattabbaṃ , taṃ cittuppādakaṇḍavaṇṇanāyaṃ vuttameva .
Tā ubhopīti yā ‘‘ kusalavipākāhetukasomanassasahagatā upekkhāsahagatā cā ’’ ti dve manoviññāṇadhātuyo vuttā , tā ubhopi somanassasahagatamanoviññāṇadhātuvasena vuttā .
Kasmā ?
Dasannaṃ kāmāvacarabhavaṅgānaṃ attano tadārammaṇakāle santīraṇakāle ca voṭṭhabbanassa anantarapaccayabhāvato .
Upekkhāsahagatā pana yathāvuttānaṃ dasannaṃ vipākānaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ attano
V0.297 tadārammaṇādikāle voṭṭhabbanakiriyassa santīraṇakāle manodhātukiriyassa bhavaṅgakāleti yojetabbaṃ . 423. Paṭivijjhitvāti jānitvā .
Daḷhaṃ na gahetabban ti daḷhaggāhaṃ na gahetabbaṃ .
Balavato … pe … vipaccanatoti etena balavatā dubbalatā ca appamāṇaṃ , katokāsatā pamāṇanti dasseti .
Katokāsatā ca avasesapaccayasamavāye vipākābhimukhatāti daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ kiñcīti ca balavaṃ dubbalaṃ vāti attho .
Vipākajanakampi kiñci kammaṃ upanissayapaccayo na hotīti sakkā vattuṃ .
Sati hi kammaupanissayapaccayānaṃ avinābhāve vipākattike upanissayapaccaye gahite kammapaccayo visuṃ na uddharitabbo siyā , vedanāttike ca upanissaye paccanīyato ṭhite kammapaccayena saddhiṃ aṭṭhāti na vattabbaṃ siyāti adhippāyo .
Paccayadvayassa pana labbhamānatapparāya desanāya upanissaye gahitepi kammapaccayo uddharitabboyevāti sakkā vattuṃ .
Labbhamānassa hi uddharaṇaṃ ñāyāgataṃ , tathā upanissaye paccanīyato ṭhitepi kammapaccayo vattabbova upanissayassa anekabhedattā , vipākaṃ janentaṃ kammaṃ vipākassa upanissayo na hotīti na vattabbamevāti veditabbaṃ .
Parassa
M0.297 pavattaṃ omānan ti parasantāne attānaṃ uddissa pavattaṃ avamānaṃ .Tesūti yo anena pubbe hato , tassa ñātimittesu .
Mātughātanatthaṃ pavattitatāya purimacetanāya mātughātakammena sadisatā , yathā ca āṇattiyaṃ pahārepi eseva nayo .
Tena vuttaṃ ‘‘ esa nayo dvīhi pakārehīti etthāpī ’’ ti .
Vaṭṭanissito dānādivasena saddhaṃ uppādento rāgaṃ upanissāya dānādivasena saddhaṃ uppādeti nāma , na vivaṭṭanissito avisesena vuttattāti āha ‘‘ iminā adhippāyena vadatī ’’ ti .
Etesan ti kāyikasukhadukkhānaṃ .
Ekatopīti idaṃ yadipi ekasmiṃ santāne sukhadukkhānaṃ ekasmiṃ khaṇe uppatti natthi , paccayasamāyogo pana tesaṃ ekajjhampi hotīti katvā vuttaṃ .
425. Purimavāresu viyāti paṭiccavārādīsu purimesu viya .
Imasmin ti pañhāvāre .
Paccayena uppatti vuccatīti hetuādinā tena tena paccayena taṃtaṃpaccayuppannassa uppatti na vuccati
V0.298 .Tesaṃ tesaṃ dhammānan ti hetuādīnaṃ tesaṃ tesaṃ paccayadhammānaṃ .
Taṃtaṃpaccayabhāvoti hetuādīnaṃ taṃtaṃpaccayabhāvo vuccati .
Teneva purimesu chasu vāresu ‘‘ kusalo dhammo uppajjatī ’’ tiādinā tattha tattha uppādaggahaṇaṃ kataṃ , idha pana ‘‘ kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo ’’ tiādinā paccayabhāvo gahito .
Tenāti upatthambhakattena paccayabhāvena .
Idhāti pañhāvāre .
427. Patiṭṭhābhūtassāti nissayabhūtassa .
Kammapaccayoti sahajātakammapaccayo .
Dukamūlakadukāvasānāti ‘‘ kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa ca abyākatassa ca dhammassā ’’ ti evaṃ dukamūlakadukāvasānā katvā vuttapañhā .
Tatthāti paccayavāre .
Kusalo ca abyākato ca dhammāti kusalābyākatappabhedā paccayuppannā dhammā .
Yato tato vāti paccayadhammaniyamaṃ akatvā yato tato vā kusalābyākatavasena ubhayapaccayato uppattimattameva tattha paccayavāre adhippetaṃ , ubhayassa yathāvuttassa paccayuppannassa ubhinnaṃ yathāvuttānaṃyeva paccayadhammānaṃ paccayabhāvo na adhippeto uppādapadhānattā tassā desanāyāti adhippāyo .
Nissayādibhūtāti nissayaatthiavigatabhūtā paccayadhammā na labbhanti , tasmā kusalo ca … pe … na vuttanti yojanā .
Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .