2. Dutiyapārājikavaṇṇanā

Gāmā vā araññā vāti lakkhaṇānupaññattikattā ādimhi vuttā .

Sabbasmiñhi vinayapiṭake gāmo , gāmūpacāro , gāmakkhettaṃ , gāmasīmā , gāmasīmūpacāroti pañcavidho gāmabhedo veditabbo .

Tathā āraññakasīmāya ekaṃ agāmakaṃ araññaṃ , saṃvidhānasikkhāpadānaṃ ( pāci .180 ādayo ) ekaṃ , sagāmakaṃ ekaṃM0.30 , avippavāsasīmāya ekaṃ , gaṇamhāohīyanakassa ( pāci .691) ekanti pañcavidho araññabhedo veditabbo .

Tattha atthiV0.28 gāmo na gāmaparihāraṃ katthaci labhati , atthi gāmo na gāmakiccaṃ karoti , tathā atthi araññaṃ na araññaparihāraṃ katthaci labhati , atthi araññaṃ na araññakiccaṃ karotīti ayampi bhedo veditabbo .

Tattha avippavāsasīmāsammannanakammavācāya ṭhapetvā ‘‘ gāmañca gāmūpacārañcā ’’ ti ( mahāva .144) ettha gāmo nāma parikkhitto ce , parikkhepassa anto , aparikkhitto ce , parikkhepokāsato anto veditabbo .

Ayaṃ udositasikkhāpade ‘‘ antogāmo ’’ ti ( pārā .478) āgato .

Sāsaṅkasikkhāpade ‘‘ antaragharan ’’ ti ( pārā .654) āgato anāsaṅkato .

Yathāha ‘‘ antaraghare nikkhipeyyāti samantā gocaragāme nikkhipeyyā ’’ ti ( pārā .654).

Tathā antaragharappaṭisaṃyuttānaṃ sekhiyānaṃ ayameva paricchedo veditabbo .

‘‘ Yā pana bhikkhunī ekā gāmantaraṃ gaccheyyā ’’ ti ( pāci .687) etthāpi ayameva paricchedo adhippeto ‘‘ parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantiyā , aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkamantiyā ’’ ti vuttattā .

Yesu purāṇapotthakesu ‘‘ upacāraṃ okkamantiyā ’’ ti likhitaṃ , taṃ vikāle gāmappavesanasikkhāpadesu āciṇṇaṃ nayaṃ gahetvā pamādena likhīyati , na pamāṇaṃ .

Yesu ca potthakesu vikāle gāmappavesanasikkhāpadassa vibhaṅge ( pāci .513)‘‘ gāmaṃ paviseyyāti parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa , aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkamantassā ’’ ti likhīyati , sā pamādalekhā .

Upacāraṃ okkamantassāti tattha pāṭho .

Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ ‘‘ aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabbo ’’ ti ( pāci . aṭṭha .512).

Idha kaṅkhāvitaraṇiyampi vuttaṃ ‘‘ santaṃ bhikkhuṃ anāpucchitvāti … pe … upacāraṃ okkamantassā ’’ tiādi ( kaṅkhā . aṭṭha . vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā ).

Yaṃ pana katthaci potthake ‘‘ bhikkhuniyā gāmantarādhikāre ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepaṃ vā atikkamante , upacāraṃ vā okkante thullaccayaṃ , dutiyena atikkantamatte , okkantamatte ca saṅghādiseso ’’ ti pāṭho dissati .

Tattha ‘‘ okkante , okkantamatte ’’ ti etāni padāni adhikāniM0.31 , kevalaṃ likhitakehi aññehi likhitāni .

Katthaci potthake ‘‘ okkantamatte cā ’’ ti padaṃ na dissati , itaraṃ dissati .

Tāni dve padāni pāḷiyā virujjhanti .

‘‘ Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkāmentiyā ’’ ti ( pāci .692) hi pāḷiV0.29 .

Tathā samantapāsādikāya ( pāci . aṭṭha .692) virujjhanti .

‘‘ Parikkhepārahaṭṭhānaṃ ekena pādena atikkamati , thullaccayaṃ , dutiyena atikkamati , saṅghādiseso .

Apicettha sakagāmato … pe … ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā upacāre vā atikkante thullaccayaṃ , dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso ’’ ti ( pāci . aṭṭha .692) hi vuttaṃ .

Gaṇṭhipade cassa ‘‘ parikkhepaṃ atikkāmentiyā ’’ ti vatvā ‘‘ upacārepi eseva nayo ’’ ti vuttaṃ .

Anugaṇṭhipade ca ‘‘ aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ ‘ okkamantiyā ’ tipi potthakesu ekaccesu dissati , taṃ na gahetabban ’’ ti vuttaṃ .

Aparampi vuttaṃ ‘‘ aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ ‘ atikkāmentiyā ’ ti vacanenāpi evaṃ veditabbaṃ – vikāle gāmappavesane dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ eva vasena upacāro paricchinditabbo , itarathā yathā ettha parikkhepārahaṭṭhānaṃ parikkhepaṃ viya katvā ‘ atikkāmentiyā ’ ti vuttaṃ , evaṃ tatthāpi ‘ aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkāmentassā ’ ti vadeyya .

Yasmā pana tattha parikkhepārahaṭṭhānato uttarimeko leḍḍupāto upacāroti adhippeto .

Tasmā tadatthadīpanatthaṃ ‘ aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassā ’ ti vuttan ’’ ti .

Yaṃ pana andhakaṭṭhakathāyaṃ parikkhepārahaṭṭhānaṃyeva upacāranti sallakkhetvā ‘‘ parikkhepapaakkhepārahaṭṭhānānaṃ ninnānākaraṇadīpanatthaṃ upacāraṃ okkamantassā ’’ ti vuttaṃ , pāḷivisesamasallakkhetvā ‘‘ aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ atikkamantassa idha upacāro parikkhepo yathā bhaveyya , taṃ upacāraṃ paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentassa āpatti dukkaṭassa , dutiyaṃ pādaṃ atikkāmentassa āpatti pācittiyassā ’’ ti vuttaṃ , taṃ na gahetabbameva pāḷiyā visesasambhavatoti .

Porāṇagaṇṭhipade ‘‘ upacāraṃ atikkāmentiyā bhikkhuniyā gāmantarāpattī ’’ ti vuttaṃ .

Tasmā idha kaṅkhāvitaraṇiyā ‘‘ ekena pādena itarassa … pe … atikkantamatte saṅghādiseso ’’ ti ayameva pāṭho veditabbo .

Ettāvatā imesu yathāvuttesu ṭhānesu yathāvuttaparicchedova gāmoti veditabbo .

ImassaM0.32 atthassa dīpanatthaṃ ‘‘ gāmo nāma ekakuṭikopī ’’ tiādi ( pārā .92) vuttaṃ .

Imassa vasena asatipi parikkhepātikkame , upacārokkamane vā antarārāmato vā bhikkhunupassayato vā titthiyaseyyato vā paṭikkamanato vā taṃ gāmaṃ pavisantassa antarārāmaparikkhepassa , upacārassa vā atikkamanavasena gāmapaccayā āpattiyo veditabbā .

Gāmūpacāro pana ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā ’’ ti ( mahāva .144) ettha parikkhittassaV0.30 gāmassa parikkhepova , aparikkhittassa gāmassa parikkhepokāsova .

Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ gāmūpacāroti parikkhittassa gāmassa parikkhepo , aparikkhittassa gāmassa parikkhepokāso .

Tesu adhiṭṭhitatecīvariko bhikkhu parihāraṃ na labhatī ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .144).

Kiṃ panettha kāraṇaṃ , yena ayaṃ gāmo , gāmūpacāro ca idha aññathā , aññattha tathāti ?

Aṭṭhuppattito ‘‘ tena kho pana samayena bhikkhū ‘ bhagavatā ticīvarena avippavāsasammuti anuññātā ’ ti antaraghare cīvarāni nikkhipantī ’’ ti ( mahāva .143) imissā hi aṭṭhuppattiyā ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā ’’ ti ( mahāva .144) vuttaṃ .

Tasmā yattha antaragharasaññā , tattha avippavāsasīmā na gacchatīti veditabbā .

Tena ca udositasikkhāpade ‘‘ antogāme cīvaraṃ nikkhipitvā antogāme vatthabban ’’ ti ( pārā .478) ca ‘‘ sabhāye vā dvāramūle vā , hatthapāsā vā na vijahitabban ’’ ti ca vuttaṃ .

Kappiyabhūmiyaṃ vasantoyeva hi kappiyabhūmiyaṃ nikkhittacīvaraṃ rakkhati .

Sāsaṅkasikkhāpade pana ‘‘ yasmā yattha gāme cīvaraṃ nikkhittaṃ , tena gāmena vippavasanto cīvarena vippavasatīti vuccati , tasmā puna gāmasīmaṃ okkamitvā vasitvā pakkamatī ’’ ti vuttaṃ .

Tasmiñhi sikkhāpade gāmasīmā gāmo nāmāti adhippeto .

Tattha vikāle gāmappavesanasikkhāpadavibhaṅge ‘‘ parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassā ’’ ti ( pāci .513) vacanato parikkhepo na gāmo .

Kintu gāmūpacāroti lesena dassitaṃ hoti .

Imasmiṃ pana sikkhāpadavibhaṅge ‘‘ gāmūpacāro nāmā ’’ ti ārabhitvā ‘‘ aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti iminā aparikkhittassa parikkhepokāso gāmūpacāroti siddhaṃ .

Tadatthasambhavato tasmiṃ gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupāto gāmūpacāroti kurundaṭṭhakathāyaṃ , mahāpaccariyampi vuttaṃM0.33 .

Upacāro hi ‘‘ gāmo ekūpacāro nānūpacāro ’’ tiādīsu dvāraṃ ,‘‘ ajjhokāso ekūpacāro ’’ ti ettha samantā sattabbhantarasaṅkhātaṃ pamāṇaṃ , tasmā ‘‘ gāmūpacāroti parikkhittassa gāmassa parikkhepo , aparikkhittassa gāmassa parikkhepokāso ’’ ti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Tathā kurundiyaṃ , mahāpaccariyañca .

Tathā pāḷiyampi ‘‘ ajjhārāmo nāma parikkhittassa ārāmassa anto ārāmo , aparikkhittassa upacāro .

Ajjhāvasatho nāma parikkhittassa āvasathassa anto āvasatho , aparikkhittassa upacāro ’’ tiādīsu dissati .

Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ gāmūpacāro ’’ tiādīsu dissati .

Tasmā dutiyo leḍḍupāto upacāroti adhippeto .

‘‘ Aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā ’’ ti pāḷivisesasambhavato ca paṭhamo leḍḍupāto gāmo eva , dutiyo gāmūpacāroti vuttaṃ .

ParikkhittassaV0.31 pana gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto gāmūpacāroti vuttanti ettha bhedo natthi .

Ettāvatā parikkhittassa duvidho upacāro , aparikkhittassa catubbidho upacāro yattha sambhavati , yattha ca na sambhavati , taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti .

Gāmakhettassa ca gāmasīmāya ca lakkhaṇaṃ aṭṭhakathāyameva vuttaṃ .

Ubhayañhi atthato ekaṃ .

Tattha gāmasīmāya gāmabhāvo sāsaṅkasikkhāpadavasena veditabbo .

Gāmasīmūpacāro nāma manussānaṃ kaṭṭhatiṇapupphaphalādiatthikānaṃ vanacarakānaṃ valañjanaṭṭhānaṃ .

Imassa gāmasīmūpacārabhāvo udositasikkhāpade ,‘‘ agāmake araññe samantā sattabbhantarā ’’ ti ( pārā .494) āgataṭṭhāne khandhake ( mahāva .147) ca veditabbo .

Ettha hi bhagavā gāmantavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ sīmaṃ dassento ‘‘ yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharatī ’’ ti ( mahāva .147) vatvā dasseti .

Tadanantarameva ‘‘ agāmake ’’ tiādinā sattabbhantarasīmaṃ dasseti .

Tasmā yo bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya na viharati , kevalaṃ nāvāyaṃ vā thalamaggena vā addhānamaggappaṭipanno hoti , tassa tattha tattha sattabbhantarasīmā labbhatīti veditabbo .

Vuttañhi ‘‘ ekakulassa sattho hotiM0.34 , satthe cīvaraṃ nikkhipitvā purato vā pacchato vā sattabbhantarā na vijahitabban ’’ tiādi ( pārā .489).

Idameva araññaṃ sandhāya ‘‘ āraññakasīmāya ekaṃ agāmakaṃ araññan ’’ ti vuttaṃ .

Yaṃ sandhāya ‘‘ agāmake araññe addhayojane addhayojane āpatti pācittiyassā ’’ ti ( pāci .414) pāḷiyaṃ vuttaṃ .

Idaṃ saṃvidhānasikkhāpadānaṃ ekaṃ agāmakaṃ araññaṃ nāma .

Purimena pana sagharaṃ saṅgahitaṃ , iminā tamasaṅgahitanti .

Yaṃ sandhāya gaṇamhā ohīyanādhikāre aṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .692)‘‘ agāmake araññeti ettha ‘ nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ araññan ’ ti evaṃ vuttaṃ lakkhaṇaṃ araññaṃ .

Taṃ paneta kevalaṃ gāmābhāvena ‘ agāmakan ’ ti vuttaṃ , na viñjhāṭavisadisatāyā ’’ ti vuttaṃ .

Yaṃ sandhāya ‘‘ āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654; pāci .573) vuttaṃ .

Idaṃ āraññakasenāsanaṃ nāma parikkhittassa parikkhepato bahi , aparikkhittassa pana parikkhepokāsato bahi sarukkhaṃ vā arukkhaṃ vā vihāre kunnadisamākiṇṇampi araññaṃ nāma .

Tathā ‘‘ gaṇamhā ohīyanakassa ekan ’’ ti vuttaṃ .

Idaṃ araññaṃva .

Idaṃ pana pubbe agāmakabhāvena āgataṭṭhāne vuttalakkhaṇameva hutvā nikkhamitvā bahi indakhīlā dassanūpacāravijahaneV0.32 ekameva āpattiṃ karoti , tato uddhaṃ anāpatti .

‘‘ Saṃvidhānasikkhāpadānaṃ ekan ’’ ti vuttaṃ pana addhayojane addhayojane ekekaṃ āpattiṃ karoti , na tato oraṃ .

Itarāni tīṇi yathāvuttaparicchedato orameva tattha vuttavidhiṃ na sampādenti , paraṃ sampādenti .

Evametesaṃ aññamaññanānattaṃ veditabbaṃ .

Tattha pañcavidhe gāme yo ‘‘ parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa leḍḍupāto ’’ ti ( pārā .92) vutto , so na katthaci vinayapiṭake upayogaṃ gato , kevalaṃ aparikkhittassa parikkhepokāsato aparo eko leḍḍupāto gāmūpacāro nāmāti dīpanatthaṃ vutto .

Parikkhittassapi ce gāmassa eko leḍḍupāto kappiyabhūmisamāno upacāroti vutto , pageva aparikkhittassa parikkhepokāsato eko .

So pana pākaṭattā ca ajjhokāsattā ca okkamantassa āpattiṃ karoti ṭhapetvāM0.35 bhikkhuniyā gāmantarāpattiṃ .

Bhikkhuniyo hi tasmiṃ dutiyaleḍḍupātasaṅkhāte gāmūpacāre vasantī āpattiñca āpajjanti , gāmaṃ pavisantī gāmantarāpattiñca .

Tāsañhi ṭhitaṭṭhānaṃ araññasaṅkhyaṃ gacchati ‘‘ tāvadeva chāyā metabbā … pe … tassā tayo ca nissaye , aṭṭha ca akaraṇīyāni ācikkheyyāthā ’’ ti ( cūḷava .430) vacanato .

Araññappaṭisaṃyuttānaṃ sikkhāpadānaṃ , vikālegāmappavesanasikkhāpadassa ( pāci .508) ca bhikkhunīnaṃ asādhāraṇattā ca antarārāmabhikkhunupassayappaṭikkamanādīnaṃ kappiyabhūmibhāvavacanato ca ‘‘ ekā gaṇamhā ohīyeyyāti agāmake araññe dutiyikāya bhikkhuniyā dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā vijahantiyā āpatti thullaccayassā ’’ tiādisikkhāpadapaññattito ( pāci .692) ca bhikkhunikkhandhakanayaena vā yasmā parikkhittassa gāmassa indakhīlato paṭṭhāya aparikkhittassa upacārato paṭṭhāya nīyati , tattha antaraghare nikkhittacīvare sati caturaṅgasamodhānena bhikkhū vasanti , tasmā sagāmakaṃ nāma hoti .

Avippavāsasīmāya ekaṃ nāma ‘‘ na , bhikkhave , bhikkhuniyā araññe vatthabbaṃ , yā vaseyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti ( cūḷava .431) vacanato bhikkhunīnaṃ araññavāso nāma natthīti siddhaṃ .

Tāya hi araññe bhikkhunupassaye sati antoāvāsepi dutiyikāya dassanasavanūpacāraṃ vijahantiyā āpatti .

Tasmā avippavāsasīmādhikāre ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā ’’ ti ( mahāva .144) ettha yaṃ ṭhānaṃ ṭhapitaṃ , tattheva bhikkhunupassayopi kappati , na tato paraṃ .

TāsañcaV0.33 avippavāsasīmākammavācāyaṃ ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā ’’ ti vacanaṃ natthīti katvā tesveva gāmagāmūpacāresu pharati .

Tato paraṃ dutiyesu leḍḍupātādīsu tāsaṃ akappiyabhūmikattā na samānasaṃvāsakasīmā araññe pharati bhikkhūnaṃ gāmagāmūpacāraṃ viya .

Tasmā vuttaṃ ‘‘ bhikkhuniyā ṭhapetvā gāmantarāpattin ’’ ti .

Evaṃ tāva pañcavidhaṃ gāmabhedaṃ , araññabhedañca ñatvā idāni ‘‘ atthi gāmo na gāmaparihāraṃ katthaci labhatī ’’ tiādibhedo veditabbo .

Tattha yo aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ amanusso nāma yo sabbaso vā manussānaṃ abhāvena yakkhapariggahabhūto ’’ ti vutto , so gāmo na gāmaparihāraṃ katthaci sikkhāpade labhati .

Yañhi sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ taṃ panetaṃ buddhakāle , cakkavattikāleM0.36 ca nagaraṃ hoti , sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.84; dī . ni . aṭṭha .1.150) vuttaṃ .

Yo pana paṭirājacorādīhi viluttattā , kevalaṃ bhayena vā chaḍḍito sagharova antarahitagāmabhūto , so ‘‘ gāmantare gāmantare āpatti pācittiyassā ’’ ti ( pāci .183) vuttapācittiyaṃ janeti , vikāle gāmappavesanaṃ , sekhiye cattāri janetīti veditabbā .

Yo pana gāmo yato vā manussā kenacideva karaṇīyena punapi āgantukāmā eva apakkantāti vutto , amanusso so pakatigāmasadisova .

Atthi araññaṃ na araññaparihāraṃ katthaci labhatīti ettha ‘‘ ajjhokāso ekūpacāro nāma agāmake araññe samantā sattabbhantarā ekūpacāro , tato paraṃ nānūpacāro ’’ ti ( pārā .494) ettha yvāyaṃ nānūpacāroti vutto , taṃ veditabbaṃ .

Yo pana parikkhittassa ekaleḍḍupātasaṅkhāto gāmūpacāranāmako gāmo , yo vā sattho nātirekacātumāsaniviṭṭho , so atthi gāmo na gāmakiccaṃ karoti .

Na hi taṃ ṭhānaṃ okkamanto gāmappavesanāpattiṃ āpajjati .

Yaṃ pana gāmasīmāya pariyāpannaṃ manussānaṃ valañjanaṭṭhānabhūtaṃ araññaṃ , taṃ atthi araññaṃ na araññakiccaṃ karoti nāma .

Na hi tattha āraññakasīmā labbhatīti .

Ettāvatā ‘‘ gāmā vā araññā vā ’’ ti imissā anupaññattiyā lakkhaṇānupaññattibhāvo dassito hoti .

‘‘ Gonisādiniviṭṭhopi gāmo ’’ ti ettha sace tassa gāmassa gāmakhettaparicchedo atthi , sabbopi eko gāmo .

No ce , upacārena vā parikkhepena vā paricchinditabbo .

Sace gāmakhette sati kānici tāni gharāni aññamaññaupacārappahonakaṃ ṭhānaṃ atikkamitvā dūre dūre katāni honti , vikāle gāmappavese upacārova pamāṇaṃ .

Antaragharappaṭisaṃyuttesu sekhiyesu ,V0.34 bhikkhuniyā gāmantarāpattīsu ca gharānaṃ parikkhepārahaṭṭhānaṃ pamāṇaṃ , uposathādikammānaṃ gāmakhettaṃ pamāṇaṃ , āraññakasenāsanassa āsannagharassa dutiyaleḍḍupātato paṭṭhāya pañcadhanusatantaratā pamāṇanti evaṃ no paṭibhānanti ācariyā .

‘‘ Yampi ekasmiṃyeva gāmakhette ekaṃ padesaṃ ‘ ayampi visuṃgāmo hotū ’ ti paricchinditvā rājā kassaci deti , sopi visuṃgāmasīmā hotiyevā ’’ tiM0.37 ( mahāva . aṭṭha .147) aṭṭhakathāvacanato taṃ pavisantiyā bhikkhuniyā gāmantarāpatti hoti eva .

Sace tattha vihāro vā devakulaṃ vā sabhā vā gehaṃ vā natthi , kevalaṃ vatthumattakameva hoti , gāmoti vinayakammaṃ sabbaṃ tattha kappati .

‘‘ Amanusso gāmo ’’ ti hi vuttaṃ .

Tañca ṭhānaṃ itarassa gāmassa parikkhepabbhantare vā upacārabbhantare vā hoti , vikāle gāmappavesanaṃ āpucchitvāva gantabbaṃ .

No ce , araññaṃ viya yathāsukhaṃ gantabbaṃ .

Tattha ce ārāmo vā titthiyaseyyādīsu aññatarovā hoti , laddhakappameva .

Bhikkhunupassayo ce hoti , gāmaṃ piṇḍāya pavisantiyā bhikkhuniyā gāmantarāpatti pariharitabbā .

‘‘ Araññaṃ nāma ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññaṃ nāmā ’’ ti ( pārā .92) ettha parikkhepe sati yathāvuttaparicchedaṃ gāmameva ṭhapetvā avasesaṃ tassa upacāraṃ , tato parañca araññaṃ nāma , parikkhepe asati yathāvuttaparicchedaṃ gāmūpacārameva ṭhapetvā tato paraṃ avasesaṃ araññaṃ nāmāti adhippāyo .

Evaṃ sati ‘‘ nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ araññan ’’ ti ( vibha .529) vuttalakkhaṇe agāmake araññe gaṇamhāohīyanāpatti , tattha avippavāsasīmāya pharaṇaṃ vikāle gāmappavesanāpattiyā anāpattīti evamādivinayavidhi sameti , aññathā na sameti .

‘‘ Ṭhapetvā gāmūpacāraṃ avasesaṃ araññaṃ nāmā ’’ ti ( mahāva .144) vutte gāmūpacārato paro araññanti siddhe ‘‘ ṭhapetvā gāman ’’ ti visesattho na dissati , gāmassa pana araññabhāvappasaṅgabhayā vuttanti ce ?

Na , gāmūpacārassa abhāvappasaṅgato .

Sati hi gāme gāmūpacāro hoti , so ca tava matena araññabhūto .

Kuto dāni gāmūpacāro .

Gāmūpacāropi ce araññasaṅkhyaṃ gacchati , parova gāmoti katvā na yuttaṃ gāmassa araññabhāvappasaṅgato ca .

Tasmā ‘‘ gāmā vā araññā vā ’’ ti ettha gāmūpacāropi ‘‘ gāmo ’’ tveva saṅgahito .

Tasmā gāmassa araññabhāvappasaṅgo na yujjati .

Yadi evaṃ ‘‘ ṭhapetvā gāmaṃ avasesaṃ araññaṃ nāmā ’’ ti ettakaṃ vattabbanti ce ?

Na , araññassa paricchedajānanappasaṅgato .

Tathā hi vutto ‘‘ araññaparicchedo na paññāyatī ’’ ti no laddhi .

Gāmūpacārapariyanto hi idha gāmo nāma .

Yadi evaṃ ‘‘ gāmassa ca araññassa ca paricchedadassanatthaṃ vuttan ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vattabbaṃ ,‘‘ araññassaV0.35 paricchedadassanatthaṃ vuttan ’’ ti kimatthaṃM0.38 vuttanti ce ?

Vuccate – aṭṭhakathācariyena paṭhamagāmūpacāraṃyeva sandhāya vuttaṃ ‘‘ araññaparicchedadassanatthan ’’ ti sabbasikkhāpade hi bāhiraindakhīlato paṭṭhāya gāmūpacāraṃ araññaṃ nāma .

Gāmaparicchedavacane payojanaṃ panettha natthi parikkhepeneva pākaṭabhūtattā .

Dutiyagāmūpacārova gāmassa paricchedadassanatthaṃ vutto parikkhepabhāvena apākaṭattā .

Tattha paṭhamagāmūpacāro ce araññaparicchedadassanatthaṃ vutto , tattha na vattabbo .

‘‘ Nikkhamitvā indakhīlā sabbametaṃ araññan ’’ ti vattabbaṃ .

Evaṃ sante subyattataraṃ araññaparicchedo dassito hoti , micchāgāho ca na hoti .

‘‘ Majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti hi vutte ayaṃ gāmūpacārova araññaṃ gāmūpacārassa vibhaṅgattā .

Yadi araññaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ , avuttakameva , araññato paranti ca micchāgāho hotīti ce , nanu vuttaṃ ‘‘ paṭhamameva idaṃ parikkhittassa gāmassa upacāraniyamanatthaṃ vuttan ’’ ti ?

Araññaparicchedadassanatthaṃ kiñcāpi ‘‘ gāmūpacāro ’’ tiādi āraddhaṃ , indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupātoti pana evaṃ vacanappayojanaṃ .

Aparikkhittassa ca gāmassa yvāyaṃ leḍḍupāto upacāro ’’ ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutto , tassa niyamananti vuttaṃ hoti .

Kathaṃ paññāyatīti ce ?

‘‘ Araññaṃ nāmā ’’ ti padaṃ anuddharitvā ‘‘ gāmūpacāro nāmā ’’ ti uddharaṇassa katattā .

Tattha ‘‘ gāmūpacāro nāmā ’’ ti mātikāyaṃ avijjamānaṃ padaṃ uddharanto tayo atthavase dasseti .

Seyyathidaṃ – araññaparicchedadassanameko attho , aparikkhittassa gāmassa upacārena saddhiṃ paricchedadassanameko , na kevalaṃ aparikkhittassayeva upacāro vinayādhikāre sappayojano dassitabbo , nippayojanopi parikkhittassa upacāro iminā pariyāyena labbhatīti anusaṅgappayojanameko atthopi veditabbo .

‘‘ Aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti idaṃ bhagavā tayo atthavase paṭicca abhāsi .

Seyyathidaṃ – aparikkhittassa gāmassa paricchedadassanameko , avippavāsasīmādhikāre ayameva gāmūpacāroti dassanameko , tattha ṭhitassa dutiyo leḍḍupāto sabbattha gāmappaṭisaṃyuttesu sikkhāpadesu sakiccako upacāroti dassanamekoti evaṃ bhagavā attano desanāvilāsappattiyā ekekapaduddhāraṇena tayo atthavase dassetīti veditabbaṃ .

TathāM0.39 avippavāsasīmākammavācāya ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā ’’ ti ( mahāva .144) etthāpiV0.36 parikkhepe sati gāmaṃ ṭhapetvā , asati gāmūpacāraṃ ṭhapetvāti attho .

Parikkhittassa , aparikkhittassa ca majjhe ārāme avippavāsasīmāsammannanakāle ayaṃ nayo ativiya yujjati .

Ubhayaparivajjanato pubbe vuttanayena vā ubhayattha ubhayaṃ labbhateva .

‘‘ Antarārāmesu pana āciṇṇakappā bhikkhū avippavāsasīmaṃ sammannantī ’’ ti gaṇṭhipade vuttaṃ .

‘‘ Antaragharappaṭisaṃyuttānaṃ sekhiyānaṃ antarārāmesu asambhavato antarārāmo na gāmasaṅkhaṃ gacchati , tasmā tatthapi avippavāsasīmā ruhatevā ’’ ti eke .

Te bhikkhū dutiyassa gāmūpacārassa gāmasaṅkhāsabhāvato tāsaṃ imāya dutiyāya avippavāsakammavācāya abhāvaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā .

Ajjhārāmo pana gāmopi samāno titthiyaseyyādi viya kappiyabhūmīti veditabbo .

Āpattiyā paricchedaṃ , tathānāpattiyāpi ca ;

Dassetuṃ gāmasambandha-sikkhāpadavibhāvane .

Gāmagāmūpacārā dve , dassitā idha tādinā ;

Sīmā sīmūpacārā tu , anekantāti nuddhaṭā .

Upacārā ca dve honti , bāhirabbhantarabbasā ;

Parikkhittāparikkhitta-bhedā ce caturo siyuṃ .

Ayañhi upacāra saddo vinayapiṭake ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , agilānenapi ārāme ārāmūpacāre chattaṃ dhāretun ’’ ti ( cūḷava .270) evamādīsu bāhire upacāre dissati .

Bāhiro upacāro nāma parikkhepato , parikkhepārahaṭṭhānato vā eko leḍḍupāto .

‘‘ Ajjhārāmo nāma parikkhittassa ārāmassa antoārāmo , aparikkhittassa upacāro .

Ajjhāvasatho nāma parikkhittassa āvasathassa antoāvasatho , aparikkhittassa upacāro ’’ tiādīsu ( pāci .506) pana upacārasaddo abbhantare upacāre dissati .

Abbhantaro upacāro ca nāma parikkhepo , parikkhepārahaṭṭhānañca hoti .

Idha pana parikkhepo ‘‘ ajjhārāmo , ajjhāvasatho ’’ ti vā na vuccati , anto eva ārāmo , āvasathoti vā .

Tesu bāhirabbhantarabhedabhinnesu dvīsu upacāresu avippavāsasīmādhikāre ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā ’’ ti ( mahāva .144) ettha gāmūpacāro nāma abbhantarūpacāroM0.40 adhippeto , na bāhiro .

Bhikkhuniyā araññasaññitatāya tassa bāhirassa , tassā gāmantarāpattiyā ṭhānabhūtattā ca abbhantaraupacārassātiV0.37 idamettha kāraṇadvayaṃ veditabbaṃ .

Tattha idha adinnādānapārājikavibhaṅgeyeva paṭhamo gāmūpacāro dassito , so bāhiro , dutiyo abbhantaroti veditabbo .

Paṭhamena ca aparikkhittassa gāmassa dutiyaleḍḍupātasaṅkhāto bāhiro upacāro , dutiyena ca parikkhittassa gāmassa parikkhepato bāhirasaṅkhāto abbhantaro upacāro lesena dassitoti veditabbo .

Evaṃ cattāropi upacārā idha bhagavatā desanāvilāsappattena desanālīlāya dassitā hontīti ayaṃ nayo suṭṭhu lakkhetvā ācariyehi sammantayitvā yathānurūpaṃ tattha yojetabbo .

Itarathā –

Asambudhaṃ buddhamahānubhāvaṃ ;

Dhammassa gambhīranayattatañca ;

Yo vaṇṇaye naṃ vinayaṃ aviññū ;

So duddaso sāsananāsahetu .

Pāḷiṃ tadatthañca asambudhañhi ;

Nāseti yo aṭṭhakathānayañca ;

Anicchayaṃ nicchayato parehi ;

Gāmoti teyeva purakkhato so .

Anukkameneva mahājanena ;

Purakkhato paṇḍitamāni bhikkhu ;

Apaṇḍitānaṃ vimatiṃ akatvā ;

Ācariyalīlaṃ purato karoti .

Tattha hi pāḷiyaṃ ‘‘ gāmassa upacāro gāmūpacāro , gāmasaṅkhāto upacāro gāmūpacāro nāmā ’’ ti uddharitvā gāmassa upacāraṃ dassento ‘‘ indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti ( pārā .92) vatvā puna gāmasaṅkhātaṃ upacāraṃ dassento ‘‘ gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti vuttaṃ .

Imamatthaṃ sandhāya vikāle gāmappavesanagāmantaraaappavāsasammutiādīsu parikkhepārahaṭṭhānameva gāmūpacāranti vuttanti likhitaṃ .

AtthatoM0.41 ekan ti ettha saṅkhāsaddaṃ saṅkhātasaddena samānayati .

‘‘ Ādiyeyyā ’’ ti idaṃ pañcavīsatiyā avahārānaṃ sādhāraṇapadaṃ .

Ṭhānācāvanavasena ca khīlādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasenaV0.38 cāti attho .

Ṭhānācāvane yathā sāmikassa dhuranikkhepādiṃ anoloketvāva āpatti , tathā ihāpīti gahetabbā .

‘‘ Asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ avaharissāmī ’’ ti sabbesaṃ ekāsayattā ‘‘ ekenāpī ’’ ti vuttaṃ .

Yadi āṇatti icchitabbā , saṃvidhāvahāro nāma eko avahāro parihāyitabbo .

Okāsaparikappe ṭhānācāvanāya gahitampi okāsaparikappitattā rakkhati .

Okāsātikkamova pamāṇaṃ pubbe asuddhacittena gahitattā .

Idāni suddhacittena gahitepi hoti evāti vadanti , taṃ na sundaraṃ .

Ettha pana vinicchayo samantapāsādikaṃ oloketvā gahetabbo .

Uddhāro natthīti ṭhānācāvanaṃ natthīti attho .

Uddhatamatte avahāro sakalassa payogassa niṭṭhāpitattā , na atthasādhakavasena .

Uddhāreyeva rakkhatīti ettha eva-saddena pātane na rakkhatīti atthe siddhepi atthasādhakavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘ taṃ uddharitvā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Pathabyārājapadesarājādayo bahū , tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ‘ rājāno ’ ti bahuvacanaṃ vuttan ’’ ti likhitaṃ .

Kiñcāpi bahuvacanaṃ kataṃ , idaṃ pana ekaṃ bimbisāramevāti daṭṭhabbaṃ .

Rājānoti kiñci aniddisitvā sādhāraṇavasena kiñcāpi vuttaṃ , idaṃ pana bimbisāramevāti .

Pubbappayogeti ettha gamanakāle maggasodhanādhikaraṇe apācittiyakhette dukkaṭaṃ , latācchedanādīsu pācittiyameva .

Gantvā pana kumbhimatthake jātalatādicchedane sahapayogattā dukkaṭaṃ .

‘‘ Ekabhaṇḍe evaṃ bhāriyamidaṃ ,‘ tvampi ekapassaṃ gaṇha , ahampi ekapassaṃ gaṇhāmī ’ ti saṃvidahitvā ubhayesaṃ payogena ṭhānācāvane kate kāyavācācittehi samuṭṭhāti .

Aññathā sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hotiM0.42 , āṇattikaṃ vā sāhatthikassāti vuttalakkhaṇena virujjhatī ’’ ti vinayagaṇṭhipade likhitaṃ .

Pi -saddo panettha tattheva likhito .

Kāyavācāsamuṭṭhānaṃ , yassā āpattiyā siyā ;

Tatra vācaṅgaṃ cittaṃva , kammaṃ nassā vidhīyati .

KiriyākiriyādikaṃV0.39 yañce , yampi kammattayaṃ bhave ;

Na yuttaṃ taṃ viruddhattā , kammamekaṃva yujjatīti .( vajira . ṭī . pārājika 131 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā );

Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa-ṭīkā

Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa-ṭīkā