2. Eḷakalomavaggo
1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā
Kārāpeyyāti
M0.81V0.75 attano ca parassa ca ubhinnañca kosiyaṃ ekato gaṇhitvā vuttaṃ , ubho vā ekato karontīti atthato veditabbaṃ .Tattha attanā kataṃ ce ,‘‘ nissajjanakāle sayaṃ kataṃ nissaggiyan ’’ ti vattabbaṃ .
Ubhohi ce kataṃ , yathāpāḷimeva .
Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā
Yathā paṭhame ‘‘ ekenapi kosiyaṃsunā ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . kosiyasikkhāpadavaṇṇanā ) vuttaṃ , tathā idha ‘‘ ekenapi aññena amissitānan ’’ ti vacanābhāvato aññena missabhāve satipi apaññāyamānarūpakaṃ ce ,‘‘ suddhakāḷaka ’’ micceva vuccatīti vadanti .
Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā
‘‘ Tulayitvā ’’ ti vacanato yathā tulādhāraṇāya kāḷakādhikā na honti , tathā kāḷakānaṃ dve bhāgā gahetabbā ukkaṭṭhaparicchedena .
‘‘ Ekassāpi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiyan ti vacanaṃ tulādhāraṇāya kiñcāpi na sameti , acittakattā pana sikkhāpadassa pubbe tulāya dhārayitvā ṭhapitesu ekampi lomaṃ tattha pateyya , nissaggiyanti ayamadhippāyoti no takko ’’ ti ācariyo .
Vuttaparicchedena aggahaṇaṃ akiriyā , santhatakaraṇaṃ kiriyā .
Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā
‘‘ Orena
M0.82V0.76 ce channaṃ vassānan ’’ ti vuttattā chabbasse paripuṇṇe kātuṃ vaṭṭatīti niṭṭhānadivasato paṭṭhāya channaṃ vassānaṃ paricchedo veditabbo .Yāni panettha atirekachabbassavasena vā sammutivasena vā katāni , sabbāni tāni ekato paribhuñjituṃ vaṭṭantīti .
Gilānassa ca ekaṃ nappahotīti anekampi vaṭṭati .
Yato paṭṭhāya rogassa mandatāya santhataṃ ādāya gantuṃ sakkoti , tato paṭṭhāya sammuti vā rogo vā na rakkhatīti eke .
Apica chavassabuddhanimmalaṃ sikkhāpadaṃ vicāretuṃ gambhīrattā .
Tasmā chavasse kammaṃ katanti .
Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā
Kasmā panettha ‘‘ santhataṃ pana bhikkhunā ’’ ti sikkhāpadaṃ apaññapetvā ‘‘ nisīdanasanthatan ’’ ti paññattaṃ , nanu ettha kāraṇena bhavitabbanti ?
Atthi kāraṇaṃ , cīvarasaññitāya santhatānaṃ ujjhitattā tesaṃ acīvarabhāvadassanatthaṃ tathā paññattaṃ bhagavatāti vuttaṃ hoti .
Tasmā te bhikkhū tecīvarikadhutaṅgabhedabhayā santhate catutthacīvarasaññitāya santhatāni ujjhitvā terasa dhutaṅgāni samādayiṃsu , bhagavā ca tesaṃ santhataṃ anujāni .
Tato tesaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ hoti ‘‘ nisīdanacīvarasaṇṭhānampetaṃ nisīdanasanthataṃ no bhagavatā anuññātaṃ catutthacīvarabhāvena , pageva katasanthataṃ vā ’’ ti .
Tato ‘‘ santhate tesaṃ cīvarasaññitā na bhavissatī ’’ ti tadatthaṃ bhagavatā ‘‘ santhatan ’’ ti apaññapetvā ‘‘ nisīdanasanthatan ’’ ti paññattanti adhippāyo .
Imesu pana pañcasu santhatesu purimāni tīṇi vinayakammaṃ katvā paṭilabhitvāpi paribhuñjituṃ na vaṭṭanti akappiyattā , pacchimāni dve vaṭṭantīti ( vajira . ṭī . pārājika 566-567) likhitaṃ .
Kathaṃ paññāyatīti ce ?
‘‘ Anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī ’’ ti ( pārā .570) vacanatoti veditabbaṃ .
Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā
‘‘ Addhānamaggappaṭipannassā ’’ ti
M0.83V0.77 iminā pakatiyā dīghamaggaṃ paṭipannassa uppannānipi tiyojanaparamameva haritabbāni , pageva appaṭipannassāti dasseti .Paṭipannassa ce , addhānaṃ nāma paṭipannassa akāmā vassaṃvuṭṭhabhikkhuniyā maggappaṭipatti viyāti dasseti .
Addhānamaggappaṭipannassa nissaggiyanti vā sambandho .
Teneva vāsādhippāyassa paṭippassaddhagamanussāhattā ‘‘ appaṭipanno ’’ ti saṅkhaṃ gatassa anāpattīti siddhaṃ .
Imasmiṃ pana atthavikappe ‘‘ bhikkhuno paneva eḷakalomāni uppajjeyyuṃ … pe … asantepi hārake addhānamaggappaṭipannassa nissaggiyaṃ pācittiyan ’’ ti yojanā veditabbā .
Yasmā vā eḷakalomānaṃ uppattiṭṭhānato paṭṭhāya tiyojanaparamatā adhippetā , maggaṃ appaṭipannassa ca tiyojanaparamatā natthi , tasmā ‘‘ addhānamaggappaṭipannassa uppajjeyyun ’’ ti vuttaṃ .
Tena acchinnaṃ paṭilabhitvā harato ca anāpattīti siddhaṃ .
Paṭilābho hi tesaṃ uppatti nāmāti .
‘‘ Ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbānī ’’ ti iminā attanā paṭiggahitānaṃyeva tiyojanātikkame āpattīti dasseti .
Tena anākaṅkhamānena parasantakāni paṭiggahitāni harantassa anāpattīti siddhaṃ .
Aṅgesu ‘‘ attano santakatā ’’ ti natthi , ayamattho ‘‘ bhikkhuno uppajjeyyun ’’ ti iminā ,‘‘ acchinnaṃ paṭilabhitvā ’’ ti iminā ca dīpito hotīti veditabbo .
Porāṇagaṇṭhipade ca ‘‘ aññaṃ bhikkhuṃ harāpento gacchati ce , dvinnampi anāpattī ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā dve bhikkhū tiyojanaparamaṃ patvā aññamaññassa bhaṇḍaṃ parivattetvā ce haranti , anāpattīti siddhaṃ .
Tiyojanaparamaṃ sahatthā haritabbānīti tiyojanaparamameva attanā haritabbāni , taṃ kimatthanti ?
Sīmāya etaparamato .
Vuttañhetaṃ ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , tiyojanaparamaṃ sīmaṃ sammannitun ’’ ti ( mahāva .140).
Vāsādhippāyena , paccāgamanādhippāyena vā gacchato etaparamatā ca .
Vuttañhetaṃ ‘‘ chabbaggiyā bhikkhū atimahatiyo sīmāyo sammannanti … pe … bhikkhū uposathaṃ āgacchantā uddissamānepi pātimokkhe āgacchanti , uddiṭṭhamattepi āgacchanti , antarāpi parivasantī ’’ ti ( mahāva .140).
Asante
M0.84 hāraketi āṇattiyā hārake asati .Kambalassa upari nisīditvā gacchantassa
V0.78 sace ekampi lomaṃ cīvare laggaṃ hoti , tiyojanātikkame āpatti eva kambalato vijaṭitattāti likhitaṃ .Taṃ kambalassa paṭiggahitattā attano atthāya paṭiggahitameva hotīti yuttaṃ .
Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā
‘‘ Nibbattarukkhacchāyāpi rukkhaparicchedaṃ anatikkantā ’’ ti likhitaṃ .
Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā
Jātarūparajataparivattanan ti ukkaṭṭhaparicchedena vuttaṃ .
Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā
Asante pācittiyaṃ desetabbamevāti ettha kiṃ suddhikaṃ pācittiyaṃ , udāhu nissaggiyanti ?
Nissaggiyaṃ pācittiyameva .
Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatridaṃ pakiṇṇakaṃ
Aṭṭhamasikkhāpadaṃ parena attano atthāya diyyamānassa vā pārivattakabhāvena diyyamānassa vā paṃsukūlassa vā rūpiyassa uggaṇhanauggaṇhāpanasādiyanāni paṭikkhipati .
Navamaṃ parassa vā attano vā rūpiyaparivattanaṃ paṭikkhipati .
Dasamaṃ
M0.85V0.79 arūpiyaparivattanaṃ .‘‘ Arūpiye arūpiyasaññī pañcannaṃ saha anāpattī ’’ ti ( pārā .591; vi . vi . ṭī .1.591; vajira . ṭī . pārājika 587) ca vacanaṃ itarehi saha āpattīti dīpeti .
Arūpiyañca dukkaṭavatthu .
Tasmā tassa parivattane sati nissaggiyanti ekantena vuttaṃ .
Pañcannaṃ saha dukkaṭavatthūnaṃ parivattane anāpattippasaṅgato anāpatti evāti porāṇāti ce ?
Na , kappiyavatthūnaṃyeva tattha āgatattā .
Yadi kappiyavatthu nissaggiyaṃ , pageva dukkaṭavatthūti ce ?
Na , āpattigarukalahukabhāvena vatthugarukalahukaniyamābhāvato .
Nissaggiyavatthuto hi muttāmaṇiveḷuriyādi mahagghappahonakampi dukkaṭavatthūti katvā nissaggiyavatthuto muttādi lahukaṃ hoti .
Lahukepi vatthusmiṃ yatheva dukkaṭavatthuno paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ , tatheva tassa vā tena vā cetāpanepi dukkaṭaṃ yuttanti ( pārā . aṭṭha .2.589) aṭṭhakathācariyā .
Atha vā yaṃ vuttaṃ ‘‘ kappiyavatthūnaṃyeva tattha āgatattā ’’ ti , tattha kiñcāpi dukkaṭavatthūnipi adhippetāni , na pana pāḷiyaṃ vuttāni anāpattivārappasaṅgabhayāti vuttaṃ hoti .
Muttādīsupi vuttesu anāpattiyaṃ kappiyakārakassa ācikkhati ,‘‘ idaṃ muttādi amhākaṃ atthi , amhākañca iminā ca iminā ca veḷuriyādinā attho ’’ ti bhaṇati , dasamena āpajjatīti adhippāyo siyā .
Yasmā ca idaṃ kappiyakārakassa ācikkhanādisaṃvohāro ca , tasmā taṃ navamena vuttanti veditabbaṃ .
Kiñcāpi kayavikkayeva hoti kappiyavatthūhi anuññātaṃ , imināva nayena kiñcāpi dukkaṭavatthupi dasame adhippetaṃ āpajjati , aṭṭhakathāvirodhato pana nādhippetamicceva gahetabbo .
Kā panettha kāraṇacchāyāti , pañcannaṃ saha tattha anāpattippasaṅgato anāpatti evāti ce ?
Na , tattha anāgatattā .
Anāgatakāraṇā vuttanti ce ?
Na , pañcannaṃ saha āpattivatthukassa anāpattivāralābhe visesakāraṇābhāvā , akappiyattā pañcannaṃ sahāpi āpattiyā bhavitabbanti siddho aṭṭhakathāvādo .
Aparo nayo – yadi dukkaṭavatthunā kayavikkaye nissaggiyaṃ , kappiyavatthumhi vuttapariyāyo tattha labbheyya , na pana labbhatīti navame eva tāni vattabbāni .
Tasmā saṃvohāro nāma kayavikkayopi aññathā parivattanaṃ
M0.86 pariyādiyitvā pavatto , kayavikkayañca mocetvāV0.80 ‘‘ iminā imaṃ dehī ’ ti cetāpeti , vaṭṭatī ’’ ti avatvā dasamassa anāpattivāre vuttanayeneva tesaṃ parivattane nissaggiyānumativirodhato aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva dukkaṭavatthunā cetāpane dukkaṭameva .Nesaṃ kayavikkayena nissaggiyanti ce ?
Na , sabbassapi kayavikkayattā .
Teneva vuttaṃ ‘‘ andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘ sace kayavikkayaṃ samāpajjeyya , nissaggiyaṃ pācittiyan ’ ti bhāsitaṃ , taṃ dubbhāsitaṃ .
Kasmā ?
Na hi dānaggahaṇato añño kayavikkayo nāma atthī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.589), attano matiyā kayavikkayalakkhaṇasammate dasamassa anāpattivāre vuttanayeneva tesaṃ parivattane nissaggiyānumativirodhato ca .
Bhavatu vā attano paṭisiddhamidaṃ kāraṇaṃ , dasame avassameva jānitabbānīti tāni kayavikkayānevāti tesaṃ nissaggiyabhāvañca gatānīti evampi siddho aṭṭhakathāvādo .
Etthāhu porāṇā –
‘‘ attano santakaṃ rūpiyaṃ parahatthagataṃ karoti ajjhācarati , dukkaṭaṃ .
Parassa rūpiyaṃ attano hatthagataṃ karoti , aṭṭhamena nissaggiyaṃ .
Uggahitavatthuparivattane kathaṃ jātaṃ ?
Abbohārikaṃ jātaṃ .
Atha parassa rūpiyaṃ attano hatthagataṃ paṭhamaṃ karoti , rūpiyappaṭiggahaṇassa katattā aṭṭhamena nissaggiyaṃ .
Attano santakaṃ rūpiyaṃ parassa hatthagataṃ pacchā karoti , saṃvohārena nissaggiyan ’’ ti .
‘‘ Rūpiyassa gahaṇamattena aṭṭhamena āpatti , pacchā parivattane navamenā ’’ ti hi tattha vuttaṃ , taṃ pana yuttaṃ .
‘‘ Ajjhācarati , dukkaṭan ’’ ti duvuttaṃ .
Dukkaṭassa aniyamappasaṅgato nissajjanavidhānesu dassitova .
Kiṃ vuttaṃ hoti – yadi dvīhi nissaggiyehi bhavitabbaṃ , nissajjanavidhāne ‘‘ ahaṃ , bhante , rūpiyaṃ paṭiggahesiṃ , nānāppakārakañca rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjin ’’ ti vattabbaṃ bhaveyya ‘‘ rūpiyaṃ cetāpetī ’’ ti sabbattha pāḷiyaṃ rūpiyappaṭiggahaṇassa vuttattā .
Ettāvatā yaṃ porāṇagaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘ dukkaṭavatthunā kayavikkayaṃ pariharantena catūsu nissaggiyavatthūsu ekekasmiṃ gahite aṭṭhamena nissaggiyaṃ hoti .
Dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthun ti ‘‘ iminā idaṃ dehī ’’ ti gahite teneva nissaggiyaṃ hoti .
‘‘ Kayavikkayampi nīharitvā gahite dukkaṭaṃ , cetāpitarūpiyaggahaṇe aṭṭhamena , parivattane navamenātiādinā attanā anuggahetvā kappiyavasena nīharitvā pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ parivattetuṃ
M0.87 vaṭṭatī ’’ ti , taṃ visodhitaṃ hoti .Aparampi tattha vuttaṃ ‘‘ nissajjitabbe asati kathaṃ pācittiyaṃ , dunnissaṭṭharūpiyampi ‘ na chaḍḍetī ’ ti vadantassa vissaṭṭho upāsako taṃ gahetvā aññaṃ ce bhikkhuno deti , kappatī ’’ ti , tañca duvuttaṃ .
Na hi gahitattā tato aññaṃ vatthu hoti .
Puna aparañca tattha vuttaṃ ‘‘ imaṃ ‘ gaṇhāhī ’ ti
V0.81 vadantassa saddhādeyyavinipātadukkaṭaṃ ,‘ etaṃ dehī ’ ti vadantassa viññattidukkaṭan ’’ ti , tañca duvuttaṃ .Tattha hi payogadukkaṭaṃ yuttaṃ viya paññāyati .
Pakiṇṇakaṃ niṭṭhitaṃ .
Eḷakalomavaggo dutiyo .