Tatridaṃ pakiṇṇakaṃ
Aṭṭhamasikkhāpadaṃ parena attano atthāya diyyamānassa vā pārivattakabhāvena diyyamānassa vā paṃsukūlassa vā rūpiyassa uggaṇhanauggaṇhāpanasādiyanāni paṭikkhipati .
Navamaṃ parassa vā attano vā rūpiyaparivattanaṃ paṭikkhipati .
Dasamaṃ
M0.85V0.79 arūpiyaparivattanaṃ .‘‘ Arūpiye arūpiyasaññī pañcannaṃ saha anāpattī ’’ ti ( pārā .591; vi . vi . ṭī .1.591; vajira . ṭī . pārājika 587) ca vacanaṃ itarehi saha āpattīti dīpeti .
Arūpiyañca dukkaṭavatthu .
Tasmā tassa parivattane sati nissaggiyanti ekantena vuttaṃ .
Pañcannaṃ saha dukkaṭavatthūnaṃ parivattane anāpattippasaṅgato anāpatti evāti porāṇāti ce ?
Na , kappiyavatthūnaṃyeva tattha āgatattā .
Yadi kappiyavatthu nissaggiyaṃ , pageva dukkaṭavatthūti ce ?
Na , āpattigarukalahukabhāvena vatthugarukalahukaniyamābhāvato .
Nissaggiyavatthuto hi muttāmaṇiveḷuriyādi mahagghappahonakampi dukkaṭavatthūti katvā nissaggiyavatthuto muttādi lahukaṃ hoti .
Lahukepi vatthusmiṃ yatheva dukkaṭavatthuno paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ , tatheva tassa vā tena vā cetāpanepi dukkaṭaṃ yuttanti ( pārā . aṭṭha .2.589) aṭṭhakathācariyā .
Atha vā yaṃ vuttaṃ ‘‘ kappiyavatthūnaṃyeva tattha āgatattā ’’ ti , tattha kiñcāpi dukkaṭavatthūnipi adhippetāni , na pana pāḷiyaṃ vuttāni anāpattivārappasaṅgabhayāti vuttaṃ hoti .
Muttādīsupi vuttesu anāpattiyaṃ kappiyakārakassa ācikkhati ,‘‘ idaṃ muttādi amhākaṃ atthi , amhākañca iminā ca iminā ca veḷuriyādinā attho ’’ ti bhaṇati , dasamena āpajjatīti adhippāyo siyā .
Yasmā ca idaṃ kappiyakārakassa ācikkhanādisaṃvohāro ca , tasmā taṃ navamena vuttanti veditabbaṃ .
Kiñcāpi kayavikkayeva hoti kappiyavatthūhi anuññātaṃ , imināva nayena kiñcāpi dukkaṭavatthupi dasame adhippetaṃ āpajjati , aṭṭhakathāvirodhato pana nādhippetamicceva gahetabbo .
Kā panettha kāraṇacchāyāti , pañcannaṃ saha tattha anāpattippasaṅgato anāpatti evāti ce ?
Na , tattha anāgatattā .
Anāgatakāraṇā vuttanti ce ?
Na , pañcannaṃ saha āpattivatthukassa anāpattivāralābhe visesakāraṇābhāvā , akappiyattā pañcannaṃ sahāpi āpattiyā bhavitabbanti siddho aṭṭhakathāvādo .
Aparo nayo – yadi dukkaṭavatthunā kayavikkaye nissaggiyaṃ , kappiyavatthumhi vuttapariyāyo tattha labbheyya , na pana labbhatīti navame eva tāni vattabbāni .
Tasmā saṃvohāro nāma kayavikkayopi aññathā parivattanaṃ
M0.86 pariyādiyitvā pavatto , kayavikkayañca mocetvāV0.80 ‘‘ iminā imaṃ dehī ’ ti cetāpeti , vaṭṭatī ’’ ti avatvā dasamassa anāpattivāre vuttanayeneva tesaṃ parivattane nissaggiyānumativirodhato aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva dukkaṭavatthunā cetāpane dukkaṭameva .Nesaṃ kayavikkayena nissaggiyanti ce ?
Na , sabbassapi kayavikkayattā .
Teneva vuttaṃ ‘‘ andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘ sace kayavikkayaṃ samāpajjeyya , nissaggiyaṃ pācittiyan ’ ti bhāsitaṃ , taṃ dubbhāsitaṃ .
Kasmā ?
Na hi dānaggahaṇato añño kayavikkayo nāma atthī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.589), attano matiyā kayavikkayalakkhaṇasammate dasamassa anāpattivāre vuttanayeneva tesaṃ parivattane nissaggiyānumativirodhato ca .
Bhavatu vā attano paṭisiddhamidaṃ kāraṇaṃ , dasame avassameva jānitabbānīti tāni kayavikkayānevāti tesaṃ nissaggiyabhāvañca gatānīti evampi siddho aṭṭhakathāvādo .
Etthāhu porāṇā –
‘‘ attano santakaṃ rūpiyaṃ parahatthagataṃ karoti ajjhācarati , dukkaṭaṃ .
Parassa rūpiyaṃ attano hatthagataṃ karoti , aṭṭhamena nissaggiyaṃ .
Uggahitavatthuparivattane kathaṃ jātaṃ ?
Abbohārikaṃ jātaṃ .
Atha parassa rūpiyaṃ attano hatthagataṃ paṭhamaṃ karoti , rūpiyappaṭiggahaṇassa katattā aṭṭhamena nissaggiyaṃ .
Attano santakaṃ rūpiyaṃ parassa hatthagataṃ pacchā karoti , saṃvohārena nissaggiyan ’’ ti .
‘‘ Rūpiyassa gahaṇamattena aṭṭhamena āpatti , pacchā parivattane navamenā ’’ ti hi tattha vuttaṃ , taṃ pana yuttaṃ .
‘‘ Ajjhācarati , dukkaṭan ’’ ti duvuttaṃ .
Dukkaṭassa aniyamappasaṅgato nissajjanavidhānesu dassitova .
Kiṃ vuttaṃ hoti – yadi dvīhi nissaggiyehi bhavitabbaṃ , nissajjanavidhāne ‘‘ ahaṃ , bhante , rūpiyaṃ paṭiggahesiṃ , nānāppakārakañca rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjin ’’ ti vattabbaṃ bhaveyya ‘‘ rūpiyaṃ cetāpetī ’’ ti sabbattha pāḷiyaṃ rūpiyappaṭiggahaṇassa vuttattā .
Ettāvatā yaṃ porāṇagaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘ dukkaṭavatthunā kayavikkayaṃ pariharantena catūsu nissaggiyavatthūsu ekekasmiṃ gahite aṭṭhamena nissaggiyaṃ hoti .
Dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthun ti ‘‘ iminā idaṃ dehī ’’ ti gahite teneva nissaggiyaṃ hoti .
‘‘ Kayavikkayampi nīharitvā gahite dukkaṭaṃ , cetāpitarūpiyaggahaṇe aṭṭhamena , parivattane navamenātiādinā attanā anuggahetvā kappiyavasena nīharitvā pañcahi sahadhammikehi saddhiṃ parivattetuṃ
M0.87 vaṭṭatī ’’ ti , taṃ visodhitaṃ hoti .Aparampi tattha vuttaṃ ‘‘ nissajjitabbe asati kathaṃ pācittiyaṃ , dunnissaṭṭharūpiyampi ‘ na chaḍḍetī ’ ti vadantassa vissaṭṭho upāsako taṃ gahetvā aññaṃ ce bhikkhuno deti , kappatī ’’ ti , tañca duvuttaṃ .
Na hi gahitattā tato aññaṃ vatthu hoti .
Puna aparañca tattha vuttaṃ ‘‘ imaṃ ‘ gaṇhāhī ’ ti
V0.81 vadantassa saddhādeyyavinipātadukkaṭaṃ ,‘ etaṃ dehī ’ ti vadantassa viññattidukkaṭan ’’ ti , tañca duvuttaṃ .Tattha hi payogadukkaṭaṃ yuttaṃ viya paññāyati .
Pakiṇṇakaṃ niṭṭhitaṃ .
Eḷakalomavaggo dutiyo .