5-6.
Puṇṇasuttādivaṇṇanā
88-89.
Pañcame tañceti taṃ cakkhuñceva rūpañca .
Nandisamudayā dukkhasamudayoti taṇhāya samodhānena pañcakkhandhadukkhassa samodhānaṃ hoti .
Iti
M3.20 chasu dvāresu ‘‘ nandisamudayā dukkhasamudayo ’’ ti iminā dvinnaṃ saccānaṃ vasenaP2.374 vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi .Dutiyanaye nirodho maggoti dvinnaṃ saccānaṃ vasena vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi .
Iminā tvaṃ puṇṇāti pāṭiyekko anusandhi .
Evaṃ tāva vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ arahatte pakkhipitvā idāni puṇṇattheraṃ sattasu ṭhānesu sīhanādaṃ nadāpetuṃ iminā tvan tiādimāha .
Caṇḍāti duṭṭhā kibbisā .
Pharusāti kakkhaḷā akkosissantīti dasahi akkosavatthūhi akkosissanti .
Paribhāsissantīti ‘‘ kiṃ samaṇo nāma tvaṃ , idañcidañca te karissāmā ’’ ti tajjessanti .
Evametthāti evaṃ mayhaṃ ettha bhavissati .
Daṇḍenāti catuhatthadaṇḍena vā khadiradaṇḍena vā ghaṭikamuggarena vā .
Satthenāti ekatodhārādinā satthena .
Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitahārakasatthaṃ pariyesanti .
Idaṃ thero tatiyapārājikavatthusmiṃ asubhakathaṃ sutvā attabhāvena jigucchantānaṃ bhikkhūnaṃ satthahārakapariyesanaṃ sandhāyāha .
Damūpasamenāti ettha damoti indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāmaṃ .
‘‘ Saccena
V3.21 danto damasā upeto ,
Vedantagū vusitabrahmacariyo ’’ ti .( saṃ . ni .1.195; su . ni .467)–
Ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto .
‘‘ Yadi saccā damā cāgā , khantyā bhiyyodha vijjatī ’’ ti ( su . ni .191; saṃ . ni .1.246) ettha paññā damoti vuttā .
‘‘ Dānena damena saṃyamena saccavajjenā ’’ ti ( dī . ni .1.165; ma . ni .2.226) ettha uposathakammaṃ damoti vuttaṃ .
Imasmiṃ pana sutte khanti damoti veditabbo .
Upasamoti tasseva vevacanaṃ .Atha kho āyasmā puṇṇoti ko panesa puṇṇo , kasmā ca panettha gantukāmo ahosīti ?
Sunāparantavāsiko eva esa , sāvatthiyaṃ pana asappāyavihāraṃ sallakkhetvā tattha gantukāmo ahosi .
Tatrāyaṃ
M3.21 anuppubbikathā – sunāparantaraṭṭhe kira ekasmiṃ vāṇijagāme ete dve bhātaro .
Tesu kadāci jeṭṭho pañca sakaṭasatāni gahetvā janapadaṃP2.375 gantvā bhaṇḍaṃ āharati , kadāci kaniṭṭho .
Imasmiṃ pana samaye kaniṭṭhaṃ ghare ṭhapetvā , jeṭṭhabhātiko pañca sakaṭasatāni gahetvā , janapadacārikaṃ caranto anupubbena sāvatthiṃ patvā , jetavanassa nātidūre sakaṭasatthaṃ nivesetvā bhuttapātarāso parijanaparivuto phāsukaṭṭhāne nisīdi .
Tena ca samayena sāvatthivāsino bhuttapātarāsā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya suddhuttarāsaṅgā gandhapupphādihatthā yena buddho , yena dhammo , yena saṅgho , tanninnā tappoṇā tappabbhārā hutvā , dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavanaṃ gacchanti .
So te disvā ‘‘ kahaṃ ime gacchantī ’’ ti ekaṃ manussaṃ pucchi .
Kiṃ tvaṃ , ayyo , na jānāsi ?
Loke buddhadhammasaṅgharatanāni nāma uppannāni , icceso mahājano satthu santikaṃ dhammakathaṃ sotuṃ gacchatīti .
Tassa ‘‘ buddho ’’ ti vacanaṃ chavicammādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi .
So attano parijanaparivuto tāya parisāya saddhiṃ vihāraṃ gantvā , satthu madhurassarena dhammaṃ desentassa parisapariyante ṭhito , dhammaṃ sutvā pabbajjāya cittaṃ uppādesi .
Atha tathāgatena kālaṃ viditvā parisāya uyyojitāya satthāraṃV3.22 upasaṅkamitvā , vanditvā , svātanāya nimantetvā , dutiyadivase maṇḍapaṃ kāretvā , āsanāni paññāpetvā , buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā , bhuttapātarāso uposathaṅgāni adhiṭṭhāya bhaṇḍāgārikaṃ pakkosāpetvā ,‘‘ ettakaṃ dhanaṃ vissajjitaṃ , ettakaṃ dhanaṃ na vissajjitan ’’ ti sabbaṃ ācikkhitvā ,‘‘ imaṃ sāpateyyaṃ mayhaṃ kaniṭṭhassa dehī ’’ ti sabbaṃ niyyātetvā , satthu santike pabbajitvā , kammaṭṭhānaparāyaṇo ahosi .
Athassa kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa kammaṭṭhānaṃ na upaṭṭhāti .
Tato cintesi –
‘‘ ayaṃ janapado mayhaṃ asappāyo , yaṃnūnāhaṃ satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sakaraṭṭhameva gaccheyyan ’’ ti .
Atha pubbaṇhasamaye piṇḍāya caritvā , sāyanhe paṭisallānā vuṭṭhahitvā , bhagavantaṃ upasaṅkamitvā , kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā , sattaP2.376 sīhanāde naditvā , pakkāmi .
Tena vuttaṃ ,‘‘ atha kho āyasmā puṇṇo … pe … viharatī ’’ ti .Kattha
M3.22 panāyaṃ vihāsīti ?
Catūsu ṭhānesu vihāsi .
Sunāparantaraṭṭhaṃ tāva pavisitvā ca abbuhatthapabbataṃ nāma patvā vāṇijagāmaṃ piṇḍāya pāvisi .
Atha naṃ kaniṭṭhabhātā sañjānitvā bhikkhaṃ datvā ,‘‘ bhante , aññattha agantvā idheva vasathā ’’ ti paṭiññaṃ kāretvā tattheva vasāpesi .
Tato samuddagirivihāraṃ nāma agamāsi .
Tattha ayakantapāsāṇehi paricchinditvā katacaṅkamo atthi , koci taṃ caṅkamituṃ samattho nāma natthi .
Tattha samuddavīciyo āgantvā ayakantapāsāṇesu paharitvā mahāsaddaṃ karonti .
Thero ‘‘ kammaṭṭhānaṃ manasikarontānaṃ phāsuvihāro hotū ’’ ti samuddaṃ nissaddaṃ katvā adhiṭṭhāsi .
Tato mātulagiriṃ nāma agamāsi .
Tatthapi sakuṇasaṅgho ussanno rattiñca divā ca saddo ekābaddhova ahosi .
Thero ‘‘ idaṃ ṭhānaṃ na phāsukan ’’ ti tato makulakārāmavihāraṃ nāma gato .
So vāṇijagāmassa nātidūro naccāsanno gamanāgamanasampanno vivitto appasaddo .
Thero ‘‘ imaṃ ṭhānaṃ phāsukan ’’ ti tattha rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīni kāretvā vassaṃ upagacchi .
Evaṃ catūsu ṭhānesu vihāsi .Athekadivasaṃ
V3.23 tasmiṃyeva antovasse pañca vāṇijasatāni ‘‘ parasamuddaṃ gacchāmā ’’ ti nāvāya bhaṇḍaṃ pakkhipiṃsu .
Nāvārohanadivase therassa kaniṭṭhabhātā theraṃ bhojetvā , therassa santike sikkhāpadāni gahetvā , vanditvā ,‘‘ bhante , samuddo nāma asaddheyyo anekantarāyo , amhe āvajjeyyāthā ’’ ti vatvā nāvaṃ āruhi .
Nāvā uttamajavena gacchamānā aññataraṃ dīpakaṃ pāpuṇi .
Manussā ‘‘ pātarāsaṃ karissāmā ’’ ti dīpake uttiṇṇā .
Tasmiṃ pana dīpake aññaṃ kiñci natthi , candanavanameva ahosi .
Atheko vāsiyā rukkhaṃ ākoṭetvā lohitacandanabhāvaṃ ñatvā āha –
‘‘ bho , mayaṃ lābhatthāya parasamuddaṃP2.377 gacchāma , ito ca uttari lābho nāma natthi , caturaṅgulamattā ghaṭikā satasahassaṃ agghati .
Hāretabbayuttakaṃ bhaṇḍaṃ hāretvā candanassa pūressāmā ’’ ti te tathā kariṃsuM3.23 .
Candanavane adhivatthā amanussā kujjhitvā ,‘‘ imehi amhākaṃ candanavanaṃ nāsitaṃ ghātessāma ne ’’ ti cintetvā –
‘‘ idheva ghātitesu sabbaṃ ekakuṇapaṃ bhavissati , samuddamajjhe nesaṃ nāvaṃ osīdessāmā ’’ ti āhaṃsu .
Atha nesaṃ nāvaṃ āruyha muhuttaṃ gatakāleyeva uppātikaṃ uṭṭhapetvā sayampi te amanussā bhayānakāni rūpāni dassayiṃsu .
Bhītā manussā attano attano devatānaṃ namassanti .
Therassa kaniṭṭho cūḷapuṇṇakuṭumbiko ‘‘ mayhaṃ bhātā avassayo hotū ’’ ti therassa namassamāno aṭṭhāsi .
Theropi kira tasmiṃyeva khaṇe āvajjetvā , tesaṃ byasanuppattiṃ ñatvā , vehāsaṃ uppatitvā , abhimukho aṭṭhāsi .
Amanussā theraṃ disvāva ‘‘ ayyo puṇṇatthero etī ’’ ti apakkamiṃsu , uppātikaṃ sannisīdi .
Thero ‘‘ mā bhāyathā ’’ ti te assāsetvā ‘‘ kahaṃ gantukāmatthā ’’ ti pucchi .
Bhante , amhākaṃ sakaṭṭhānameva gacchāmāti .
Thero nāvaṅgaṇe akkamitvā ‘‘ etesaṃ icchitaṭṭhānaṃ gacchatū ’’ ti adhiṭṭhāsi .
Vāṇijā sakaṭṭhānaṃ gantvā , taṃ pavattiṃ puttadārassa ārocetvā ,‘‘ etha theraṃ saraṇaṃ gacchāmā ’’ ti pañcasatāpi attano pañcahi mātugāmasatehi saddhiṃ tīsu saraṇesu patiṭṭhāya upāsakattaṃ paṭivedesuṃ .
Tato nāvāya bhaṇḍaṃ otāretvā therassa ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā ,‘‘ ayaṃ , bhante , tumhākaṃ koṭṭhāso ’’ ti āhaṃsu .
Thero mayhaṃ visuṃ koṭṭhāsakiccaṃ natthi .
Satthā pana tumhehi diṭṭhapubboti .
Na diṭṭhapubbo , bhanteti .
Tena hi iminā satthu maṇḍalamāḷaṃ karotha .
Evaṃ satthāraṃ passissathāti .
Te sādhu , bhanteti .
Tena ca koṭṭhāsena attano ca koṭṭhāsehi maṇḍalamāḷaṃ kātuṃ ārabhiṃsu .
SatthāpiV3.24 kira taṃ āraddhakālato paṭṭhāya paribhogaṃ akāsi .
Ārakkhamanussā rattiṃ obhāsaṃ disvā ,‘‘ mahesakkhā devatā atthī ’’ ti saññaṃ kariṃsu .
Upāsakā maṇḍalamāḷañca bhikkhusaṅghassaP2.378 ca senāsanāni niṭṭhāpetvā dānasambhāraṃ sajjetvā ,‘‘ kataṃ , bhante , amhehi attano kiccaṃ , satthāraṃ pakkosathā ’’ ti therassa ārocesuṃ .
Thero sāyanhasamaye iddhiyā sāvatthiṃ gantvā ,‘‘ bhante , vāṇijagāmavāsino tumhe daṭṭhukāmāM3.24 , tesaṃ anukampaṃ karothā ’’ ti bhagavantaṃ yāci .
Bhagavā adhivāsesi .
Thero sakaṭṭhānameva paccāgato .
Bhagavāpi ānandattheraṃ āmantesi ,‘‘ ānanda , sve sunāparante vāṇijagāme piṇḍāya carissāma , tvaṃ ekūnapañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ salākaṃ dehī ’’ ti .
Thero ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti bhikkhusaṅghassa tamatthaṃ ārocetvā ,‘‘ ākāsacārī bhikkhū salākaṃ gaṇhantū ’’ ti āha .
Taṃdivasaṃ kuṇḍadhānatthero paṭhamaṃ salākaṃ aggahesi .
Vāṇijagāmavāsinopi ‘‘ sve kira satthā āgamissatī ’’ ti gāmamajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaggaṃ sajjayiṃsu .
Bhagavā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā , gandhakuṭiṃ pavisitvā , phalasamāpattiṃ appetvā , nisīdi .
Sakkassa paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhaṃ ahosi .
So ‘‘ kiṃ idan ’’ ti āvajjetvā satthu sunāparantagamanaṃ disvā , vissakammaṃ āmantesi ,‘‘ tāta , ajja bhagavā tiṃsamattāni yojanasatāni piṇḍacāraṃ gamissati .
Pañca kūṭāgārasatāni māpetvā jetavanadvārakoṭṭhakamatthake gamanasajjāni katvā ṭhapehī ’’ ti .
So tathā akāsi .
Bhagavato kūṭāgāraṃ catumukhaṃ ahosi , dvinnaṃ aggasāvakānaṃ dvimukhāni , sesāni ekamukhāni , satthā gandhakuṭito nikkhamitvā paṭipāṭiyā ṭhapitakūṭāgāresu dhurakūṭāgāraṃ pāvisi .
Dve aggasāvake ādiṃ katvā ekūnapañcabhikkhusatānipi kūṭāgāragatāni ahesuṃ .
Ekaṃ tucchaṃ kūṭāgāraṃ ahosi , pañcapi kūṭāgārasatāni ākāse uppattiṃsu .
Satthā saccabandhapabbataṃ nāma patvā kūṭāgāraṃ ākāse ṭhapesi .
Tasmiṃ pabbate saccabandho nāma micchādiṭṭhikatāpaso mahājanaṃ micchādiṭṭhiṃ uggaṇhāpento lābhaggayasaggappattoP2.379 hutvā vasati , abbhantare cassa antocāṭiyaṃ padīpo viya arahattaphalassa upanissayo jalati .
Taṃ disvā ‘‘ dhammamassa kathessāmī ’’ ti gantvā dhammaṃ desesi .
Tāpaso desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi .
Maggenevassa abhiññā āgatā .
So ehibhikkhu hutvā iddhimayapattacīvaradharo tucchakūṭāgāraṃ pāvisi .
BhagavāV3.25M3.25 kūṭāgāragatehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ vāṇijagāmaṃ gantvā , kūṭāgārāni adissamānakāni katvā , vāṇijagāmaṃ pāvisi .
Vāṇijā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā satthāraṃ makulakārāmaṃ nayiṃsu .
Satthā maṇḍalamāḷaṃ pāvisi .
Mahājano yāva satthā bhattadarathaṃ paṭippassambheti , tāva pātarāsaṃ katvā uposathaṅgāni samādāya bahuṃ gandhañca pupphañca ādāya dhammassavanatthāya ārāmaṃ paccāgamāsi .
Satthā dhammaṃ desesi .
Mahājanassa bandhanamokkho jāto , mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosi .
Satthā mahājanassa saṅgahatthāya sattāhaṃ tattheva vasi , aruṇaṃ pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi .
Sattāhampi dhammadesanāpariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi .
Tattha sattāhaṃ vasitvā , vāṇijagāme piṇḍāya caritvā ,‘‘ tvaṃ idheva vasāhī ’’ ti puṇṇattheraṃ nivattetvā antare nammadānadī nāma atthi , tassā tīraṃ agamāsi .
Nammadā nāgarājā satthu paccuggamanaṃ katvā , nāgabhavanaṃ pavesetvā , tiṇṇaṃ ratanānaṃ sakkāraṃ akāsi .
Satthā tassa dhammaṃ kathetvā nāgabhavanā nikkhami .
So ‘‘ mayhaṃ , bhante , paricaritabbaṃ dethā ’’ ti yāci .
Bhagavā nammadānadītīre padacetiyaṃ dassesi .
Taṃ vīcīsu āgatāsu pidhīyati , gatāsu vivarīyati .
Mahāsakkārapattaṃ ahosi .
Satthā tato nikkhamitvā saccabandhapabbataṃ gantvā saccabandhaṃ āha –
‘‘ tayā mahājano apāyamagge otārito .
Tvaṃ idheva vasitvā , etesaṃ laddhiṃ vissajjāpetvā , nibbānamagge patiṭṭhāpehī ’’ ti .
Sopi paricaritabbaṃ yāci .
Satthā ghanapiṭṭhipāsāṇe allamattikapiṇḍamhi lañchanaṃ viya padacetiyaṃ dassesi .
Tato jetavanameva gato .
Etamatthaṃ sandhāya teneva antaravassenātiādi vuttaṃ .Parinibbāyīti
P2.380 anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .
Mahājano therassa satta divasāni sarīrapūjaṃ katvā , bahūni gandhakaṭṭhāni samodhānetvā , sarīraṃ jhāpetvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ akāsi .Sambahulā bhikkhūti therassa āḷāhanaṭṭhāne ṭhitabhikkhū .