4. Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā
241. Catutthe addasāti gaṅgātīre paññattavarabuddhāsane nisinno addasa .
Vuyhamānan ti caturassaṃ tacchetvā pabbatantare ṭhapitaṃ vātātapena suparisukkhaṃ pāvussake meghe vassante udakena uplavitvā anupubbena gaṅgāya nadiyā sote patitaṃ tena sotena vuyhamānaṃ .
Bhikkhū āmantesīti ‘‘ iminā dārukkhandhena sadisaṃ katvā mama sāsane saddhāpabbajitaṃ kulaputtaṃ dassessāmī ’’ ti dhammaṃ desetukāmatāya āmantesi .
Amuṃ mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānan ti idaṃ pana aṭṭhadosavimuttattā sotapaṭipannassa dārukkhandhassa apare samuddapattiyā antarāyakare aṭṭha dose dassetuṃ ārabhi .
Tatrassa evaṃ aṭṭhadosavimuttatā veditabbā – eko hi gaṅgāya nadiyā avidūre pabbatatale jāto nānāvallīhi paliveṭhito paṇḍupalāsataṃ āpajjitvā upacikādīhi khajjamāno tasmiṃyeva ṭhāne apaṇṇattikabhāvaṃ gacchati , ayaṃ dārukkhandho gaṅgaṃ otaritvā vaṅkaṭṭhānesu vilāsamāno sāgaraṃ patvā maṇivaṇṇe ūmipiṭṭhe sobhituṃ na labhati .
Aparo gaṅgātīre bahimūlo antosākho hutvā jāto , ayaṃ kiñcāpi kālena kālaṃ olambinīhi
V3.74 sākhāhi udakaṃ phusati , bahimūlattā pana gaṅgaṃ otaritvā vaṅkaṭṭhānesu vilāsamāno sāgaraṃ patvā maṇivaṇṇe ūmipiṭṭhe sobhituṃ na labhati .
Aparo majjhe gaṅgāya jāto , daḷhamūlena pana suppatiṭṭhito , bahi cassa gatā vaṅkasākhā nānāvallīhi ābaddhā , ayampi daḷhamūlattā bahiddhā vallīhi ābaddhattā ca gaṅgaṃ otaritvā … pe … sobhituṃ na labhati .
AparoM3.75 patitaṭṭhāneyeva vālikāya otthaṭo pūtibhāvaṃ āpajjati , ayampi gaṅgaṃ otaritvā … pe … na labhati .
Aparo dvinnaṃ pāsāṇānaṃP3.31 antare jātattā , sunikhāto viya niccalo ṭhito , āgatāgataṃ udakaṃ dvidhā phāleti , ayaṃ pāsāṇantare suṭṭhu patiṭṭhitattā gaṅgaṃ otaritvā … pe … na labhati .
Aparo abbhokāsaṭṭhāne nabhaṃ pūretvā vallīhi ābaddho ṭhito .
Ekaṃ dve saṃvacchare atikkamitvā āgate mahoghe sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā temeti , ayampi nabhaṃ pūretvā ṭhitatāya ceva ekassa vā dvinnaṃ vā saṃvaccharānaṃ accayena sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā temanatāya ca gaṅgaṃ otaritvā … pe … na labhati .
Aparopi majjhe gaṅgāya dīpake jāto mudukkhandhasākho oghe āgate anusotaṃ nipajjitvā , udake gate sīsaṃ ukkhipitvā , naccanto viya tiṭṭhati .
Yassatthāya sāgaro gaṅgaṃ evaṃ viya vadati ,‘‘ bhoti gaṅge tvaṃ mayhaṃ candanasārasalaḷasārādīni nānādārūni āharasi , dārukkhandhaṃ pana nāharasī ’’ ti .
Sulabho esa , deva , punavāre jānissāmīti .
Punavāre tambavaṇṇena udakena āliṅgamānā viya āgacchati .
Sopi tatheva anusotaṃ nipajjitvā , udake gate sīsaṃ ukkhipitvā , naccanto viya tiṭṭhati .
Ayaṃ attano mudutāya gaṅgaṃ otaritvā … pe … na labhati .
Aparo gaṅgāya nadiyā tiriyaṃ patito vālikāya ottharito antarasetu viya bahūnaṃ paccayoV3.75 jāto , ubhosu tīresu veḷunaḷakarañjakakudhādayo uplavitvā tattheva lagganti .
Tathā nānāvidhā gacchā vuyhamānā bhinnamusalabhinnasuppaahikukkurahatthiassādikuṇapānipi tattheva lagganti .
Mahāgaṅgāpi naṃ āsajja bhijjitvā dvidhā gacchati , macchakacchapakumbhīlamakarādayopi tattheva vāsaṃ kappenti .
Ayampi tiriyaṃ patitvā mahājanassa paccayattakatabhāvenaP3.32 gaṅgaṃ otaritvā vaṅkaṭṭhānesu vilāsamāno sāgaraṃ patvā maṇivaṇṇe ūmipiṭṭhe sobhituṃ na labhati .
Iti bhagavā imehi aṭṭhahi dosehi vimuttattā sotapaṭipannassa dārukkhandhassa apare samuddapattiyā antarāyakare aṭṭha dose dassetuṃ amuṃM3.76 mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānan tiādimāha .Tattha na thale ussīdissatīti thalaṃ nābhiruhissati .
Na manussaggāho gahessatīti ‘‘ mahā vatāyaṃ dārukkhandho ’’ ti disvā , uḷumpena taramānā gantvā , gopānasīādīnaṃ atthāya manussā na gaṇhissanti .
Na amanussaggāho gahessatīti ‘‘ mahaggho ayaṃ candanasāro , vimānadvāre naṃ ṭhapessāmā ’’ ti maññamānā na amanussā gaṇhissanti .
Evameva khoti ettha saddhiṃ bāhirehi aṭṭhahi dosehi evaṃ opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ – gaṅgāya avidūre pabbatatale jāto tattheva upacikādīhi khajjamāno apaṇṇattikabhāvaṃ gatadārukkhandho viya hi ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādikāya micchādiṭṭhiyā samannāgato puggalo veditabbo .
Ayañhi sāsanassa dūrībhūtattā ariyamaggaṃ oruyha samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti .
Gaṅgātīre bahimūlo antosākho hutvā jāto viya acchinnagihibandhano samaṇakuṭimbikapuggalo daṭṭhabbo .
Ayañhi ‘‘ cittaṃ nāmetaṃ anibaddhaṃ ,‘ samaṇomhī ’ ti vadantova gihī hoti ,‘ gihīmhī ’ ti vadantova samaṇo hoti .
Ko jānissati , kiṃ bhavissatī ’’ ti ?
Mahallakakāle pabbajantopi gihibandhanaṃ na vissajjeti .
Mahallakapabbajitānañca sampatti nāma natthi .
Tassa sace cīvaraṃ pāpuṇāti , antacchinnakaṃ vā jiṇṇadubbaṇṇaṃ vā pāpuṇāti .
Senāsanampi vihārapaccante paṇṇasālā vā maṇḍapo vā pāpuṇāti .
Piṇḍāya carantenāpi puttanattakānaṃ dārakānaṃ pacchato caritabbaṃ
P3.33 hoti , pariyante nisīditabbaṃ hoti .
Tena so dukkhī dummano assūni muñcanto ,‘‘ atthi me kulasantakaṃ dhanaṃ , kappati nu kho taṃ khādantenaV3.76 jīvitun ’’ ti cintetvā ekaṃ vinayadharaṃ pucchati –
‘‘ kiṃ , bhante ācariya , attano santakaṃ vicāretvā khādituṃ kappati , no kappatī ’’ ti ?
‘‘ Natthettha doso , kappatetan ’’ ti .
So attano bhajamānake katipaye dubbace durācāre bhikkhū gahetvā , sāyanhasamaye antogāmaṃ gantvā , gāmamajjhe ṭhito gāmike pakkosāpetvā ,‘‘ amhākaṃ payogato uṭṭhitaṃ āyaṃ kassa dethā ’’ ti āha .
Bhante , tumhe pabbajitā , mayaṃ kassa dassāmāti ?
Kiṃ pabbajitānaṃ attano santakaṃ na vaṭṭatīti ?
Kuddāla-piṭakaṃ gahetvā , khettamariyādabandhanādīni karonto nānāppakāraṃ pubbaṇṇāparaṇṇañcevaM3.77 phalāphale ca saṅgaṇhitvā , hemantagimhavassānesu yaṃ yaṃ icchati , taṃ taṃ pacāpetvā khādanto samaṇakuṭumbiko hutvā jīvati .
Kevalamassa pañcacūḷakena dārakena saddhiṃ pādaparicārikāva ekā natthi .
Ayaṃ puggalo kiñcāpi olambinīhi sākhāhi udakaṃ phusamāno antosākho rukkho viya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇādīsu bhikkhūnaṃ kāyasāmaggiṃ deti , gihibandhanassa pana acchinnatāya bahimūlattā ariyamaggaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti .Gaṅgāya majjhe jāto bahiddhā vallīhi ābaddhavaṅkasākhā viya saṅghasantakaṃ nissāya jīvamāno bhinnājīvapuggalo daṭṭhabbo .
Ekacco gihibandhanaṃ pahāya pabbajantopi sāruppaṭṭhāne pabbajjaṃ na labhati .
Pabbajjā hi nāmesā paṭisandhiggahaṇasadisā .
Yathā manussā yattha paṭisandhiṃ gaṇhanti , tesaṃyeva kulānaṃ ācāraṃ sikkhanti , evaṃ bhikkhūpi yesaṃ santike pabbajanti , tesaṃyeva ācāraṃ gaṇhanti .
Tasmā ekacco asāruppaṭṭhāne pabbajitvā ovādānusāsanīuddesaparipucchādīhi paribāhiro hutvā pātova muṇḍaghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchati , ācariyupajjhāyānaṃ
P3.34 bhattatthāya khandhe pattaṃ katvā bhattasālaṃ gacchati , dubbacasāmaṇerehi saddhiṃ nānākīḷaṃ kīḷati , ārāmikadārakehi saṃsaṭṭho viharati .
So daharabhikkhukāle attano anurūpehi daharabhikkhūhi ceva ārāmikehi ca saddhiṃ saṅghabhogaṃ gantvā ,‘‘ ayaṃ khīṇāsavehi asukarañño santikā paṭiggahitasaṅghabhogo , tumhe saṅghassa idañcidañca na detha , na hi tumhākaṃ pavattiṃ sutvā rājā vā rājamahāmattā vā attamanā bhavissanti , etha dāni idañcidañca karothā ’’ ti kuddāla-piṭakāni gāhāpetvā heṭṭhā taḷākamātikāsu kattabbakiccāni kārāpetvā bahuṃ pubbaṇṇāparaṇṇaṃ vihāraṃ pavesetvā ārāmikehi attano upakārabhāvaṃ saṅghassa ārocāpeti .
Saṅgho ‘‘ ayaṃ daharo bahūpakāro , imassaV3.77 sataṃ vā dvisataṃ vā dethā ’’ ti dāpeti .
Iti so ito cito ca saṅghasantakeneva vaḍḍhanto bahiddhā ekavīsatividhāhi anesanāhi baddho ariyamaggaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti .Patitaṭṭhāneyeva
M3.78 vālikāya ottharitvā pūtibhāvaṃ āpāditarukkho viya ālasiyamahagghaso veditabbo .
Evarūpañhi puggalaṃ āmisacakkhuṃ paccayalolaṃ vissaṭṭhaācariyupajjhāyavattaṃ uddesaparipucchāyonisomanasikāravajjitaṃ sandhāya pañca nīvaraṇāni atthato evaṃ vadanti –
‘‘ bho , kassa santikaṃ gacchāmā ’’ ti ?
Atha thinamiddhaṃ uṭṭhāya evamāha –
‘‘ kiṃ na passatha ?
Eso asukavihāravāsī kusītapuggalo asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā yāgumatthake yāguṃ , pūvamatthake pūvaṃ , bhattamatthake bhattaṃ ajjhoharitvā vihāraṃ āgamma vissaṭṭhasabbavatto uddesādivirahito mañcaṃ upagacchanto mayhaṃ okāsaṃ karotī ’’ ti .
Tato kāmacchandanīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha –
‘‘ bho , tava okāse kate mayhaṃ katova hoti , idāneva so niddāyitvā kilesānurañjitova pabujjhitvā kāmavitakkaṃ vitakkessatī ’’ ti .
Tato byāpādanīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha –
‘‘ tumhākaṃ okāse kate mayhaṃP3.35 katova hoti .
Idāneva niddāyitvā vuṭṭhito ‘ vattapaṭivattaṃ karohī ’ ti vuccamāno ,‘ bho , ime attano kammaṃ akatvā amhesu byāvaṭā ’ ti nānappakāraṃ pharusavacanaṃ vadanto akkhīni nīharitvā vicarissatī ’’ ti .
Tato uddhaccanīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha –
‘‘ tumhākaṃ okāse kate mayhaṃ katova hoti , kusīto nāma vātāhato aggikkhandho viya uddhato hotī ’’ ti .
Atha kukuccanīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha –
‘‘ tumhākaṃ okāse kate mayhaṃ katova hoti , kusīto nāma kukkuccapakatova hoti , akappiye kappiyasaññaṃ kappiye ca akappiyasaññaṃ uppādetī ’’ ti .
Atha vicikicchānīvaraṇaṃ uṭṭhāyāha –
‘‘ tumhākaṃ okāse kate mayhaṃ katova hoti .
Evarūpo hi aṭṭhasu ṭhānesu mahāvicikicchaṃ uppādesī ’’ ti .
Evaṃ ālasiyamahagghasaṃ pañca nīvaraṇāni caṇḍasunakhādayo viya siṅgacchinnaṃ jaraggavaṃ ajjhottharitvā gaṇhanti .
Sopi ariyamaggasotaṃ otaritvā samādhikulle nisinno nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti .Bhagavantaṃ etadavocāti ‘‘ nibbānapabbhārā ’’ ti padena osāpitaṃ dhammadesanaṃ ñatvā anusandhikusalatāya etaṃ ‘‘ kiṃ nu kho , bhante ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Tathāgatopi hi imissaṃ parisati nisinno ‘‘ anusandhikusalo bhikkhu atthi , so maṃ pañhaṃ pucchissatī ’’ ti tasseva okāsakaraṇatthāya imasmiṃ ṭhāne desanaṃ niṭṭhāpesi .
Idāni orimaṃ tīran tiādinā nayena vuttesu ajjhattikāyatanādīsu evaṃ upagamanānupagamanādīni veditabbāni .
‘‘ Mayhaṃ cakkhu-pasannaṃ , ahaṃ appamattakampi rūpārammaṇaṃ
M3.84 paṭivijjhituṃ sakkomī ’’ ti etaṃ nissāya cakkhuṃ assādentopiP3.41 timirakavātādīhi upahatapasādo ‘‘ amanāpaṃ mayhaṃ cakkhu , mahantampi rūpārammaṇaṃ vibhāvetuṃ na sakkomī ’’ ti domanassaṃ āpajjantopi cakkhāyatanaṃ upagacchati nāma .
Aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vipassanto pana na upagacchati nāma .
Sotādīsupi eseva nayo .
Manāyatane pana ‘‘ manāpaṃ vata me mano , kiñci vāmato aggahetvā sabbaṃ dakkhiṇatova gaṇhātī ’’ ti vā ‘‘ manena me cintitacintitassa alābho nāma natthī ’’ ti vā evaṃ assādentopi ,‘‘ ducintitacintitassa me mano appadakkhiṇaggāhī ’’ ti evaṃ domanassaṃ uppādentopi manāyatanaṃ upagacchati nāma .Iṭṭhe pana rūpe rāgaṃ , aniṭṭhe paṭighaṃ uppādento rūpāyatanaṃ upagacchati nāma .
Saddāyatanādīsupi eseva nayo .
Nandīrāgassetaṃ adhivacanan ti yathā hi majjhe saṃsīditvā thalaṃ pattaṃ dārukkhandhaṃ saṇhathūlavālikā
V3.83 pidahati , so puna sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkoti , evaṃ nandīrāgena ābaddho puggalo catūsu mahāapāyesu patito mahādukkhena pidhīyati , so anekehipi vassasahassehi puna sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ nandīrāgassetaṃ adhivacanan ’’ ti .Asmimānassetaṃ adhivacanan ti yathā hi thale āruḷho dārukkhandho heṭṭhā gaṅgodakena ceva upari vassena ca temento anukkamena sevālapariyonaddho ‘‘ pāsāṇo nu kho esa khāṇuko ’’ ti vattabbataṃ āpajjati , evameva asmimānena unnato puggalo paṃsukūlikaṭṭhāne paṃsukūliko hoti , dhammakathikaṭṭhāne dhammakathiko , bhaṇḍanakārakaṭṭhāne bhaṇḍanakārako , vejjaṭṭhāne vejjo , pisuṇaṭṭhāne pisuṇo .
So nānappakāraṃ anesanaṃ āpajjanto tāhi tāhi āpattīhi paliveṭhito ‘‘ atthi nu kho assa abbhantare kiñci sīlaṃ , udāhu natthī ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Tena vuttaṃ ‘‘ asmimānassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Pañcannetaṃ
P3.42 kāmaguṇānaṃ adhivacanan ti yathā hi āvaṭṭe patitadārukhandho antoyeva pāsāṇādīsu āhatasamabbhāhato bhijjitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti , evaṃ pañcakāmaguṇāvaṭṭe patitapuggalo catūsuM3.85 apāyesu kammakāraṇakhuppipāsādidukkhehi āhatasamabbhāhato dīgharattaṃ cuṇṇavicuṇṇataṃ āpajjati .
Tena vuttaṃ ‘‘ pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanan ’’ ti .Dussīloti nissīlo .
Pāpadhammoti lāmakadhammo .
Asucīti na suci .
Saṅkassarasamācāroti ‘‘ imassa maññe imassa maññe idaṃ kamman ’’ ti evaṃ parehi saṅkāya saritabbasamācāro .
Saṅkāya vā paresaṃ samācāraṃ saratītipi saṅkassarasamācāro .
Tassa hi dve tayo jane kathente disvā ,‘‘ mama dosaṃ maññe kathentī ’’ ti tesaṃ samācāraṃ saṅkassarati dhāvatīti saṅkassarasamācāro .
Samaṇapaṭiññoti salākaggahaṇādīsu ‘‘ kittakā vihāre samaṇā ’’ ti gaṇanāya āraddhāya ‘‘ ahampi samaṇo , ahampi samaṇo ’’ ti paṭiññaṃ deti , salākaggahaṇādīni karoti .
Brahmacāripaṭiññoti uposathapavāraṇādīsu ‘‘ ahampi brahmacārī ’’ ti paṭiññāya tāni kammāni pavisati
V3.84 .
Antopūtīti vakkahadayādīsu apūtikassapi guṇānaṃ pūtibhāvena , antopūti .
Avassutoti rāgena tinto .
Kasambujātoti rāgādīhi kilesehi kacavarajāto .Etadavocāti gogaṇaṃ gaṅgātīrābhimukhaṃ katvā parisapariyante ṭhito ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā satthu dhammadesanaṃ sutvā ,‘‘ satthā orimatīrādīnaṃ anupagacchantādivasena sakkā paṭipattiṃ pūretunti vadati .
Yadi evaṃ pūretuṃ sakkā , ahaṃ pabbajitvā pūressāmī ’’ ti cintetvā etaṃ ‘‘ ahaṃ kho , bhante ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Vacchagiddhiniyoti vacchesu sasnehā thanehi khīraṃ paggharantehi vacchakasnehena sayameva gamissantīti .
Niyyātehevāti niyyātehiyeva .
Gāvīsu hi aniyyātitāsu gosāmikā āgantvā ,‘‘ ekā gāvī na dissati , eko goṇo , eko vacchako na dissatī ’’ ti tuyhaṃ piṭṭhito piṭṭhito vicarissanti , iti te aphāsukaṃ
P3.43 bhavissati .
Pabbajjā ca nāmesā saiṇassa na ruhati , aṇaṇā pabbajjā ca buddhādīhi saṃvaṇṇitāti dassanatthaṃ evamāha .Vacchagiddhiniyoti vacchesu sasnehā thanehi khīraṃ paggharantehi vacchakasnehena sayameva gamissantīti .
Niyyātehevāti niyyātehiyeva .
Gāvīsu hi aniyyātitāsu gosāmikā āgantvā ,‘‘ ekā gāvī na dissati , eko goṇo , eko vacchako na dissatī ’’ ti tuyhaṃ piṭṭhito piṭṭhito vicarissanti , iti te aphāsukaṃ
P3.43 bhavissati .
Pabbajjā ca nāmesā saiṇassa na ruhati , aṇaṇā pabbajjā ca buddhādīhi saṃvaṇṇitāti dassanatthaṃ evamāha .Niyyātāti niyyātitā .