Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
sāsanāre-သာသနာရေး
မြန်မာဘာသာ
(SN)Saḷāyatanavaggo
(SN)Saḷāyatanavaggo

Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā

Author： _System_commentary_ @ Administrator

8. Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā

245. Aṭṭhame dassanan ti paṭhamamaggassetaṃ adhivacanaṃ . Paṭhamamaggo hi kilesapahānakiccaṃ sādhento paṭhamaṃ nibbānaṃ passati , tasmā dassananti vuccati . Gotrabhuñāṇaṃ pana kiñcāpi maggato paṭhamataraṃ passati , passitvā pana kattabbakiccassa kilesapahānassa abhāvena na dassananti vuccati . Apica cattāropi maggā dassanameva . Kasmā ? Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṃ visujjhati , phalakkhaṇe visuddhaṃ .
Sakadāgāmianāgāmiarahattamaggakkhaṇe visujjhati , phalakkhaṇe visuddhanti evaṃ kathentānaṃ bhikkhūnaṃ sutvā so bhikkhu ‘‘ ahampi dassanaṃ visodhetvā arahattaphale patiṭṭhito dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ sacchikatvā viharissāmī ’’ ti taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ pucchi .
So phassāyatanakammaṭṭhāniko channaṃ phassāyatanānaṃ vasena rūpārūpadhamme pariggahetvā arahattaṃ patto . Ettha hi purimāni pañca āyatanāni rūpaṃ , manāyatanaṃ arūpaṃ . Iti so attanā adhigatamaggameva kathesi .
Asantuṭṭhoti padesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitattā asantuṭṭho . Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ ayaṃ padesasaṅkhāresu ṭhatvā kathesi . Sakkā nu kho padesasaṅkhāresu ṭhatvā dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ pāpuṇitun ’’ ti ? Tato naṃ pucchi – ‘‘ āvuso , tvaṃyeva nu kho idaṃ dassanavisuddhikaṃ nibbānaṃ jānāsi , udāhu aññepi jānantā atthī ’’ ti . Atthāvuso , asukavihāre asukatthero nāmāti . So tampi upasaṅkamitvā pucchi . Etenupāyena aññampi aññampīti .
EtthaV3.96M3.98 ca dutiyo pañcakkhandhakammaṭṭhāniko rūpakkhandhavasenaP3.56 rūpaṃ , sesakkhandhavasena nāmanti nāmarūpaṃ vavatthapetvā anukkamena arahattaṃ patto . Tasmā sopi attanā adhigatamaggameva kathesi .
Ayaṃ pana ‘‘ imesaṃ aññamaññaṃ na sameti , paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvāva kathitaṃ , iminā nippadesesū ’’ ti asantuṭṭho hutvā tatheva taṃ pucchitvā pakkāmi .
Tatiyo mahābhūtakammaṭṭhāniko cattāri mahābhūtāni saṅkhepato ca vitthārato ca pariggahetvā arahattaṃ patto , tasmā ayampi attanā adhigatamaggameva kathesi .
Ayaṃ pana ‘‘ imesaṃ aññamaññaṃ na sameti , paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitaṃ , dutiyena nippadesesu , tatiyena atisappadesesū ’’ ti asantuṭṭho hutvā tatheva taṃ pucchitvā pakkāmi .
Catuttho tebhūmakakammaṭṭhāniko . Tassa kira samappavattā dhātuyo ahesuṃ , kallasarīraṃ balapattaṃ , kammaṭṭhānānipissa sabbāneva sappāyāni , atītā vā saṅkhārā hontu anāgatā vā paccuppannā vā kāmāvacarā vā rūpāvacarā vā arūpāvacarā vā , sabbepi sappāyāva . Asappāyakammaṭṭhānaṃ nāma natthi . Kālesupi purebhattaṃ vā hotu pacchābhattaṃ vā paṭhamayāmādayo vā , asappāyo kālo nāma natthi . Yathā nāma cāribhūmiṃ otiṇṇo mahāhatthī hatthena gahetabbaṃ hattheneva luñcitvā gaṇhāti , pādehi paharitvā gahetabbaṃ pādehi paharitvā gaṇhāti , evameva sakale tebhūmakadhamme kalāpaggāhena gahetvā sammasanto arahattaṃ patto , tasmā esopi attanā adhigatamaggameva kathesi .
Ayaṃ pana ‘‘ imesaṃ aññamaññaṃ na sameti . Paṭhamena sappadesasaṅkhāresu ṭhatvā kathitaṃ , dutiyena nippadesesu , puna tatiyena sappadesesu , catutthena nippadesesuyevā ’’ ti asantuṭṭho hutvā taṃ pucchi – ‘‘ kiṃ nu kho , āvuso , idaṃ dassanavisuddhikaṃP3.57 nibbānaṃ tumhehi attanova dhammatāya ñātaṃ , udāhu kenaci vo akkhātan ’’ ti ? Āvuso , mayaṃ kiṃ jānāma ? Atthi pana sadevake loke sammāsambuddho , taṃ nissāyetaṃ amhehi ñātanti . So cintesi – ‘‘ ime bhikkhū mayhaṃ ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ na sakkonti , ahaṃ sabbaññubuddhameva pucchitvā nikkaṅkho bhavissāmī ’’ ti yena bhagavā tenupasaṅkami .
BhagavāM3.99 tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ yehi te pañho kathito , te cattāropi khīṇāsavā , sukathitaṃ tehi , tvaṃ pana attano andhabālatāya taṃ na sallakkhesī ’’ ti na evaṃ vihesesi . KārakabhāvaṃV3.97 panassa ñatvā ‘‘ atthagavesako esa , dhammadesanāya eva naṃ bujjhāpessāmī ’’ ti kiṃsukopamaṃ āhari .
Tattha bhūtaṃ vatthuṃ katvā evamattho vibhāvetabbo – ekasmiṃ kira mahānagare eko sabbaganthadharo brāhmaṇavejjo paṇḍito paṭivasati . Atheko nagarassa pācīnadvāragāmavāsī paṇḍurogapuriso tassa santikaṃ āgantvā taṃ vanditvā aṭṭhāsi . Vejjapaṇḍito tena saddhiṃ sammoditvā ‘‘ kenatthena āgatosi bhadramukhā ’’ ti , pucchi . Rogenamhi , ayya , upadduto , bhesajjaṃ me kathehīti . Tena hi , bho , gaccha , kiṃsukarukkhaṃ chinditvā , sosetvā jhāpetvā , tassa khārodakaṃ gahetvā iminā ciminā ca bhesajjena yojetvā , ariṭṭhaṃ katvā piva , tena te phāsukaṃ bhavissatīti . So tathā katvā nirogo balavā pāsādiko jāto . Athañño dakkhiṇadvāragāmavāsī puriso teneva rogena āturo ‘‘ asuko kira bhesajjaṃ katvā arogo jāto ’’ ti sutvā taṃ upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘ kena te , samma , phāsukaṃ jātan ’’ ti . Kiṃsukāriṭṭhena nāma , gaccha tvampi karohīti . Sopi tathā katvā tādisova jāto . Athañño pacchimadvāragāmavāsī … pe … uttaradvāragāmavāsī puriso teneva rogena āturo ‘‘ asuko kira bhesajjaṃ katvā arogo jāto ’’ ti taṃ upasaṅkamitvā pucchi ‘‘ kena te , samma , phāsukaṃ jātan ’’ ti ? Kiṃsukāriṭṭhena nāma , gaccha tvampi karohīti . Sopi tathā katvā tādisova jāto . Athañño paccantavāsī adiṭṭhapubbakiṃsuko eko puriso teneva rogena āturo ciraṃ tāni tāni bhesajjāni katvā roge avūpasamamāne ‘‘ asuko kira nagarassa pācīnadvāragāmavāsīP3.58 puriso bhesajjaṃ katvā arogo jāto ’’ ti sutvā ‘‘ gacchāmahampi , tena katabhesajjaṃ karissāmī ’’ ti daṇḍamolubbha anupubbena tassa santikaṃ gantvā ,‘‘ kena te , samma , phāsukaṃ jātan ’’ ti pucchi . Kiṃsukāriṭṭhena sammāti . KīdisoM3.100 pana so kiṃsukoti . Jhāpitagāme ṭhitajhāmathūṇo viyāti . Iti so puriso attanā diṭṭhākārenava kiṃsukaṃ ācikkhi . Tena hi diṭṭhakāle kiṃsuko patitapatto khāṇukakāle diṭṭhattā tādisova hoti . So pana puriso sutamaṅgalikattā ‘‘ ayaṃ ‘ jhāpitagāme jhāmathūṇo viyā ’ ti āha , amaṅgalametaṃV3.98 . Etasmiñhi me bhesajje katepi rogo na vūpasamissatī ’’ ti tassa veyyākaraṇena asantuṭṭho taṃ pucchi – ‘‘ kiṃ nu kho , bho , tvaññeva kiṃsukaṃ jānāsi , udāhu aññopi atthī ’’ ti . Atthi , bho , dakkhiṇadvāragāme asuko nāmāti . So taṃ upasaṅkamitvā pucchi , svāssa pupphitakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘ lohitako kiṃsuko ’’ ti āha . So ‘‘ ayaṃ purimena viruddhaṃ āha , kāḷako lohitakato suvidūradūre ’’ ti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭho ‘‘ atthi pana , bho , aññopi koci kiṃsukadassāvī , yena kiṃsuko diṭṭhapubbo ’’ ti ? Pucchitvā ,‘‘ atthi pacchimadvāragāme asuko nāmā ’’ ti vutte tampi upasaṅkamitvā pucchi . Svāssa phalitakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘ ocirakajāto ādinnasipāṭiko ’’ ti āha . Phalitakālasmiñhi kiṃsuko olambamānacīrako viya adhomukhaṃ katvā gahitaasikoso viya ca sirīsarukkho viya ca lambamānaphalo hoti . So ‘‘ ayaṃ purimehi viruddhaṃ āha , na sakkā imassa vacanaṃ gahetun ’’ ti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭho ‘‘ atthi pana , bho , aññopi koci kiṃsukadassāvī , yena kiṃsuko diṭṭhapubbo ’’ ti ? Pucchitvā ,‘‘ atthi uttaradvāragāme asuko nāmā ’’ ti vutte tampi upasaṅkamitvā pucchi . So assa sañchannapattakāle diṭṭhattā attano dassanānurūpena ‘‘ bahalapattapalāso sandacchāyo ’’ ti āha . Sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo . So ‘‘ ayampi purimehi viruddhaṃ āha , na sakkā imassa vacanaṃ gahetun ’’ ti tassapi veyyākaraṇena asantuṭṭhoP3.59 taṃ āha ,‘‘ kiṃ nu kho , bho , tumhe attanova dhammatāya kiṃsukaṃ jānātha , udāhu kenaci vo akkhāto ’’ ti ? Kiṃ , bho , mayaṃ jānāma ? Atthi pana mahānagarassa majjheM3.101 amhākaṃ ācariyo vejjapaṇḍito , taṃ nissāya amhehi ñātanti . ‘‘ Tena hi ahampi ācariyameva upasaṅkamitvā nikkaṅkho bhavissāmī ’’ ti tassa santikaṃ upasaṅkamitvā taṃ vanditvā aṭṭhāsi . Vejjapaṇḍito tena saddhiṃ sammoditvā ,‘‘ kenatthena āgatosi bhadramukhā ’’ ti pucchi . Rogenamhi , ayya , upadduto , bhesajjaṃ me kathethāti . Tena hi , bho , gaccha , kiṃsukarukkhaṃ chinditvā sosetvā jhāpetvā tassa khārodakaṃ gahetvā iminā ciminā ca bhesajjena yojetvā ariṭṭhaṃ katvā piva , etena te phāsukaṃ bhavissatīti . So tathā katvā nirogo balavā pāsādiko jāto .
Tattha mahānagaraṃ viya nibbānanagaraṃ daṭṭhabbaṃ . Vejjapaṇḍito viya sammāsambuddho . Vuttampi ceV3.99 taṃ ‘‘ bhisakko sallakattoti kho , sunakkhatta , tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā ’’ ti ( ma . ni .3.65) catūsu dvāragāmesu cattāro vejjantevāsikā viya cattāro dassanavisuddhipattā khīṇāsavā . Paccantavāsī paṭhamapuriso viya pañhapucchako bhikkhu . Paccantavāsino catunnaṃ vejjantevāsikānaṃ kathāya asantuṭṭhassa ācariyameva upasaṅkamitvā pucchanakālo viya imassa bhikkhuno catunnaṃ dassanavisuddhipattānaṃ khīṇāsavānaṃ kathāya asantuṭṭhassa satthāraṃ upasaṅkamitvā pucchanakālo . Yathā yathā adhimuttānan ti yena yenākārena adhimuttānaṃ . Dassanaṃ suvisuddhan ti nibbānadassanaṃ suṭṭhu visuddhaṃ . Tathā tathā kho tehi sappurisehi byākatan ti tena tenevākārena tuyhaṃ tehi sappurisehi kathitaṃ . Yathā hi ‘‘ kāḷako kiṃsuko ’’ ti kathento na aññaṃ kathesi , attanā diṭṭhanayena kiṃsukameva kathesi , evameva chaphassāyatanānaṃ vasena dassanavisuddhipattakhīṇāsavopi imaṃ pañhaṃ kathento na aññaṃ kathesi , attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathesi . Yathā ca ‘‘ lohitako ocirakajāto bahalapattapalāso kiṃsuko ’’ ti kathentopi na aññaṃ kathesi , attanā diṭṭhanayena kiṃsukameva kathesi , evameva pañcupādānakkhandhavasena catumahābhūtavasena tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattakhīṇāsavopi imaṃ pañhaṃ kathentoM3.102 na aññaṃ kathesi , attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathesi . Tattha yathā kāḷakakāle kiṃsukadassāvinopi taṃ dassanaṃ bhūtaṃP3.60 tacchaṃ na tena aññaṃ diṭṭhaṃ , kiṃsukova diṭṭho , evameva chaphassāyatanavasena dassanavisuddhipattassāpi khīṇāsavassa dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ , na tena aññaṃ kathitaṃ , attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathitaṃ . Yathā ca lohitakāle ocirakajātakāle bahalapattapalāsakāle kiṃsukadassāvinopi taṃ dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ , na tena aññaṃ diṭṭhaṃ , kiṃsukova diṭṭho , evameva pañcupādānakkhandhavasena catumahābhūtavasena tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattassāpi khīṇāsavassa dassanaṃ bhūtaṃ tacchaṃ , na tena aññaṃ kathitaṃ , attanā adhigatamaggena dassanavisuddhikaṃ nibbānameva kathitaṃ .
SeyyathāpiV3.100 , bhikkhu rañño paccantimaṃ nagaran ti idaṃ kasmā āraddhaṃ ? Sace tena bhikkhunā taṃ sallakkhitaṃ , athassa dhammadesanatthaṃ āraddhaṃ . Sace na sallakkhitaṃ , athassa iminā nagaropamena tassevatthassa dīpanatthāya āvibhāvanatthāya āraddhaṃ . Tattha yasmā majjhimapadese nagarassa pākārādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā , sabbaso vā mā hontu , corāsaṅkā na honti , tasmā taṃ aggahetvā ‘‘ paccantimaṃ nagaran ’’ ti āha . Daḷhuddhāpan ti thirapākāraṃ . Daḷhapākāratoraṇan ti thirapākārañceva thiratoraṇañca . Toraṇāni nāma hi purisubbedhāni nagarassa alaṅkāratthaṃ karīyanti , coranivāraṇatthānipi hontiyeva . Atha vā toraṇanti piṭṭhasaṅghāṭassetaṃ nāmaṃ , thirapiṭṭhasaṅghāṭantipi attho . Chadvāran ti nagaradvāraṃ nāma ekampi hoti dvepi satampi sahassampi , idha pana satthā chadvārikanagaraṃ dassento evamāha .
Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato . Byattoti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo . Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato .
Puratthimāya disāyātiādimhi bhūtamatthaṃ katvā evamattho veditabbo – samiddhe kira mahānagare sattaratanasampanno rājā cakkavatti rajjaṃ anusāsati , tassetaṃ paccantanagaraṃ rājāyuttavirahitaṃP3.61 , atha purisā āgantvāM3.103 ‘‘ amhākaṃ , deva , nagare āyuttako natthi , dehi no kiñci āyuttakan ’’ ti āhaṃsu . Rājā ekaṃ puttaṃ datvā ‘‘ gacchatha , etaṃ ādāya tattha abhisiñcitvā vinicchayaṭṭhānādīni katvā vasathā ’’ ti . Te tathā akaṃsu . Rājaputto pāpamittasaṃsaggena katipāheyeva surāsoṇḍo hutvā , sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā , nagaramajjhe dhuttehi parivārito suraṃ pivanto naccagītādiratiyā vītināmeti . Atha rañño āgantvā ārocayiṃsu . Rājā ekaṃ paṇḍitaṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘ gaccha kumāraṃ ovaditvā , vinicchayaṭṭhānādīni kāretvā , puna abhisekaṃ katvā , ehī ’’ ti . Na sakkā , deva , kumāraṃ ovadituṃ , caṇḍo kumāro ghāteyyāpi manti . Athekaṃ balasampannaṃ yodhaṃ āṇāpesi – ‘‘ tvaṃ iminā saddhiṃ gantvā sace so ovāde na tiṭṭhati , sīsamassa chindāhī ’’ ti . Iti so amacco yodho cāti idaṃ sīghaṃ dūtayugaṃ tattha gantvā dovārikaṃ pucchi – ‘‘ kahaṃ , bho , nagarassa sāmi kumāro ’’ ti . Esa majjhesiṅghāṭake suraṃ pivanto dhuttaparivārito gītādiratiṃ anubhonto nisinnoti . Atha taṃ dūtayugaṃ gantvā amacco tāvettha ,‘‘ sāmi , vinicchayaṭṭhānādīniV3.101 kira kāretvā sādhukaṃ rajjaṃ anusāsā ’’ ti āha . Kumāro asuṇanto viya nisīdi . Atha naṃ yodho sīse gahetvā ,‘‘ sace rañño āṇaṃ karosi , kara , no ce , ettheva te sīsaṃ pātessāmī ’’ ti khaggaṃ abbāhi . Paricārakā dhuttā tāvadeva disāsu palāyiṃsu . Kumāro bhīto sāsanaṃ sampaṭicchi . Athassa te tattheva abhisekaṃ katvā setacchattaṃ ussāpetvā ‘‘ sammā rajjaṃ anusāsāhī ’’ ti raññā vuttaṃ yathābhūtavacanaṃ niyyātetvā yathāgatamaggameva paṭipajjiṃsu . Imamatthaṃ āvikaronto bhagavā ‘‘ puratthimāya disāyā ’’ ti āha .
TatridaṃP3.62 opammasaṃsandanaṃ – samiddhamahānagaraṃ viya hi nibbānanagaraṃ daṭṭhabbaṃ , sattaratanasamannāgato rājā cakkavatti viya sattabojjhaṅgaratanasamannāgato dhammarājā sammāsambuddho , paccantimanagaraṃ viya sakkāyanagaraṃ , tasmiṃ nagare kūṭarājaputto viya imassa bhikkhuno kūṭacittuppādo , kūṭarājaputtassa dhuttehi parivāritakālo viya imassa bhikkhuno pañcahi nīvaraṇehi samaṅgikālo , dve sīghadūtā viya samathakammaṭṭhānañca vipassanākammaṭṭhānañca , mahāyodhena sīse gahitakālo viya uppannapaṭhamajjhānasamādhināM3.104 niccalaṃ katvā cittaggahitakālo , yodhena sīse gahitamatte dhuttānaṃ disāsu palāyitvā dūrībhāvo viya paṭhamajjhānamhi uppannamatte nīvaraṇānaṃ dūrībhāvo ,‘‘ karissāmi rañño sāsanan ’’ ti sampaṭicchitamatte vissaṭṭhakālo viya jhānato vuṭṭhitakālo , amaccena rañño sāsanaṃ ārocitakālo viya samādhinā cittaṃ kammaniyaṃ katvā vipassanākammaṭṭhānassa vaḍḍhitakālo , tatthevassa tehi dvīhi dūtehi katābhisekassa setacchattaussāpanaṃ viya samathavipassanākammaṭṭhānaṃ nissāya arahattappattassa vimuttisetacchattussāpanaṃ veditabbaṃ .
Nagaranti kho bhikkhu imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanan tiādīsu pana cātumahābhūtikassātiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vitthāritova . Kevalaṃ pana viññāṇarājaputtassa nivāsaṭṭhānattā ettha kāyo ‘‘ nagaran ’’ ti vutto , tasseva dvārabhūtattā cha āyatanāni ‘‘ dvārānī ’’ ti , tesu dvāresu niccaṃ suppatiṭṭhitattā sati ‘‘ dovāriko ’’ ti , kammaṭṭhānaṃ ācikkhantena dhammarājena pesitattā samathavipassanā ‘‘ sīghaṃ dūtayugan ’’ ti . Ettha mahāyodho viya samatho , paṇḍitāmacco viya vipassanā veditabbā .
Majjhe siṅghāṭakoti nagaramajjhe siṅghāṭako . Mahābhūtānan ti hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtānaṃV3.102 . Vatthurūpassa hi paccayadassanatthamevetaṃ catumahābhūtaggahaṇaṃ kataṃ . Nagaramajjhe pana so rājakumāro viya sarīramajjhe hadayarūpasiṅghāṭake nisinno samathavipassanādūtehi arahattābhisekena abhisiñcitabbo vipassanāviññāṇarājaputto daṭṭhabbo .
Nibbānaṃ pana yathābhūtasabhāvaṃ akuppaṃP3.63 adhikārīti katvā yathābhūtaṃ vacanan ti vuttaṃ .
Ariyamaggo pana yādisova pubbabhāgavipassanāmaggo , ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādisoyevāti katvā yathāgatamaggoti vutto .
Idaṃ tāvettha dhammadesanatthaṃ ābhatāya upamāya saṃsandanaṃ . Tassevatthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ ābhatapakkhe pana idaṃ saṃsandanaṃ – ettha hi chadvārūpamā chaphassāyatanavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃM3.105 ābhatā , nagarasāmiupamā pañcakkhandhavasena , siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena , nagarūpamā tebhūmakadhammavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā . Saṅkhepato panimasmiṃ sutte catusaccameva kathitaṃ . Sakalenapi hi nagarasambhārena dukkhasaccameva kathitaṃ , yathābhūtavacanena nirodhasaccaṃ , yathāgatamaggena maggasaccaṃ , dukkhassa pana pabhāvikā taṇhā samudayasaccaṃ . Desanāpariyosāne pañhapucchako bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhitoti .