Issues
Select Version
(SN)Saḷāyatanavaggo
(SN)Saḷāyatanavaggo

Vīṇopamasuttavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

9. Vīṇopamasuttavaṇṇanā

246. Navame yassa kassaci , bhikkhave , bhikkhussa vā bhikkhuniyā vāti idaṃ satthā yathā nāma mahākuṭumbiko mahantaṃ kasikammaṃ katvā , nipphannasasso gharadvāre maṇḍapaṃ katvā , ubhatosaṅghassa dānaṃ pavatteyya . Kiñcāpi tena ubhatosaṅghassa dānaṃ paṭṭhapitaṃ , dvīsu pana parisāsu santappitāsu sesajanampi santappetiyeva , evameva bhagavā samadhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇaṃ adhigantvā pavattitavaradhammacakko jetavanamahāvihāre nisinno bhikkhuparisāya ceva bhikkhuniparisāya ca mahādhammayāgaṃ yajanto vīṇopamasuttaṃ ārabhi . Taṃ penetaṃ kiñcāpi dve parisā sandhāya āraddhaṃ , catunnampi pana parisānaṃ avāritaṃ . Tasmā sabbehipi sotabbañceva saddhātabbañca , pariyogāhitvā cassa attharaso vinditabboti . TatthaP3.64 chandotiādīsu chando nāma pubbuppattikā dubbalataṇhā , so rañjetuṃ na sakkotiV3.103 . Aparāparaṃ uppajjamānā pana balavataṇhā rāgo nāma , so rañjetuṃ sakkoti . Daṇḍādānādīni kātuṃ asamattho pubbuppattiko dubbalakodho doso nāma . Tāni kātuṃ samattho aparāparuppattiko balavakodho paṭighaṃ nāma . Moho pana mohanasammohanavasena uppannaṃ aññāṇaṃ . Evamettha pañcahipi padehi tīṇi akusalamūlāni gahitāni . Tesu gahitesu sabbepi tammūlakā kilesā gahitāva honti . ‘‘ Chando rāgo ’’ ti vā padadvayena aṭṭhalobhasahagatacittuppādā ,‘‘ dosoM3.106 paṭighan ’’ ti padadvayena dve domanassasahagatacittuppādā , mohapadena lobhadosarahitā dve uddhaccavicikicchāsahagatacittuppādā gahitāti . Evaṃ sabbepi dvādasa cittuppādā dassitāva honti . Sabhayoti kilesacorānaṃ nivāsaṭṭhānattā sabhayo . Sappaṭibhayoti vadhabandhanādīnaṃ kāraṇattā sappaṭibhayo . Sakaṇṭakoti rāgādīhi kaṇṭakehi sakaṇṭako . Sagahanoti rāgagahanādīhi sagahano . Ummaggoti devalokaṃ vā manussalokaṃ vā nibbānaṃ vā gacchantassa amaggo . Kummaggoti kucchitajegucchibhūtaṭṭhānagamanaekapadikamaggo viya apāyasampāpakattā kummaggo . Duhitikoti ettha ihitīti iriyanā , dukkhā ihiti etthāti , duhitiko . Yasmiñhi magge mūlaphalādikhādanīyaṃ vā sāyanīyaṃ vā natthi , tasmiṃ iriyanā dukkhā hoti , na sakkā taṃ paṭipajjitvā icchitaṭṭhānaṃ gantuṃ . Kilesamaggampi paṭipajjitvā na sakkā sampattibhavaṃ gantunti kilesamaggo duhitikoti vutto . Dvīhitikotipi pāṭho , esevattho . Asappurisasevitoti kokālikādīhi asappurisehi sevito . Tato cittaṃ nivārayeti tehi cakkhuviññeyyehi rūpehi taṃ chandādivasena pavattacittaṃ asubhāvajjanādīhi upāyehi nivāraye . Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇe rāge uppanne asubhato āvajjantassa cittaṃ nivattati , aniṭṭhārammaṇe dose uppanne mettato āvajjantassa cittaṃ nivattati , majjhattārammaṇeP3.65 mohe uppanne uddesaparipucchaṃ garuvāsaṃ āvajjantassa cittaṃ nivattati . Evaṃ asakkontena pana satthumahattataṃ dhammassa svākkhātatā saṅghassa suppaṭipatti ca āvajjitabbā . Satthumahattataṃ paccavekkhatopi hi dhammassa svākkhātataṃ saṅghassa suppaṭipattiṃ paccavekkhatopi cittaṃ nivattati . Tena vuttaṃ ‘‘ asubhāvajjanādīhi upāyehi nivāraye ’’ ti .
Kiṭṭhan ti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassaṃ . Sampannan ti paripuṇṇaṃ sunipphannaṃ .
Kiṭṭhādoti sassakhādakoV3.104 .
Evameva khoti ettha sampannakiṭṭhaṃ viya pañca kāmaguṇā daṭṭhabbā , kiṭṭhādo goṇo viya kūṭacittaṃ , kiṭṭhārakkhassa pamādakālo viya bhikkhuno chasu dvāresu satiṃ pahāya vicaraṇakālo , kiṭṭhārakkhassa pamādamāgamma goṇena gahitagabbhassa kiṭṭhassa khāditattā sassasāminoM3.107 sassaphalānadhigamo viya chadvārarakkhikāya satiyā vippavāsamāgamma pañcakāmaguṇaṃ assādentena cittena kusalapakkhassa nāsitattā bhikkhuno sāmaññaphalādhigamābhāvo veditabbo .
Uparighaṭāyan ti dvinnaṃ siṅgānaṃ antare . Suniggahitaṃ niggaṇheyyāti ghaṭāyaṃ patiṭṭhite nāsārajjuke suṭṭhu niggahitaṃ katvā niggaṇheyya .
Daṇḍenāti muggarasadisena thūladaṇḍakena .
Evañhi so bhikkhave goṇoti evaṃ so kiṭṭhārakkhassa pamādamanvāya yasmiṃ yasmiṃ khaṇe kiṭṭhaṃ otaritukāmo hoti , tasmiṃ tasmiṃ khaṇe evaṃ niggaṇhitvā tāḷetvā osajjanena nibbisevanabhāvaṃ upanīto goṇo .
Evameva khoti idhāpi sampannakiṭṭhamiva pañca kāmaguṇā daṭṭhabbā , kiṭṭhādo viya kūṭacittaṃ , kiṭṭhārakkhassa appamādo viya imassa bhikkhuno chasu dvāresu satiyā avissajjanaṃ , daṇḍo viya suttanto , goṇassa kiṭṭhābhimukhakāle daṇḍena tāḷanaṃ viya cittassa bahiddhā puthuttārammaṇābhimukhakāle anamataggiyadevadūtaādittaāsīvisūpamaanāgatabhayādīsuP3.66 taṃ taṃ suttaṃ āvajjetvā cittuppādassa puthuttārammaṇato nivāretvā mūlakammaṭṭhāne otāraṇaṃ veditabbaṃ .
Tenāhu porāṇā – ‘‘ Subhāsitaṃ sutvā mano pasīdati , Dameti naṃ pītisukhañca vindati ; Tadassa ārammaṇe tiṭṭhate mano , Goṇova kiṭṭhādako daṇḍatajjito ’’ ti . Udujitan ti tajjitaṃ . Sudujitan ti sutajjitaṃ , sujitantipi attho . Udu , sudūti idaṃ pana nipātamattameva . Ajjhattan ti gocarajjhattaṃ . Santiṭṭhatītiādīsu paṭhamajjhānavasena santiṭṭhati , dutiyajjhānavasena sannisīdati , tatiyajjhānavasena ekodi hoti , catutthajjhānavasenaV3.105 samādhiyati . Sabbampi vā etaṃ paṭhamajjhānavasena veditabbaṃ . Ettāvatā hi sammāsambuddhena samathānurakkhaṇaindriyasaṃvarasīlaṃ nāma kathitaṃ .
Rañño vāti kassacideva paccantarañño vā .
Saddaṃ suṇeyyāti paccūsakāle pabuddho kusalena vīṇāvādakena vādiyamānāya madhurasaddaṃ suṇeyya .
Rajanīyotiādīsu cittaṃ rañjetīti rajanīyo . KāmetabbatāyaM3.108 kamanīyo . Cittaṃ madayatīti madanīyo . Cittaṃ mucchitaṃ viya karaṇato mucchiyatīti mucchanīyo . Ābandhitvā viya gahaṇato bandhatīti bandhanīyo .
Alaṃ me , bhoti vīṇāya saṇṭhānaṃ disvā taṃ anicchanto evamāha .
Upadhāraṇeti veṭṭhake . Koṇan ti caturassaṃ sāradaṇḍakaṃ .
So taṃ vīṇan ti so rājā ‘‘ āharatha naṃ vīṇaṃ , ahamassā saddaṃ pasissāmī ’’ ti taṃ vīṇaṃ gahetvā . Dasadhā vātiādīsu paṭhamaṃ tāva dasadhā phāleyya , athassā saddaṃ apassanto satadhā phāleyya , tathāpi apassanto sakalikaṃ sakalikaṃ kareyya , tathāpi apassanto ‘‘ sakalikā jhāyissanti , saddo pana nikkhamitvā palāyissati , tadā naṃ passissāmī ’’ ti agginā ḍaheyya .
Tathāpi apassanto ‘‘ sallahukāniP3.67 masicuṇṇāni vātena bhassissanti , saddo sāradhaññaṃ viya pādamūle patissati , tadā naṃ passissāmī ’’ ti mahāvāte vā ophuneyya .
Tathāpi apassanto ‘‘ masicuṇṇāni yathodakaṃ gamissanti , saddo pana pāraṃ gacchanto puriso viya nikkhamitvā tarissati , tadā naṃ passissāmī ’’ ti nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya .
Evaṃ vadeyyāti sabbehipimehi upāyehi apassanto te manusse evaṃ vadeyya .
Asatī kirāyan ti asatī kira ayaṃ vīṇā , lāmikāti attho . Asatīti lāmakādhivacanametaṃ . Yathāha – ‘‘ Asā lokitthiyo nāma , velā tāsaṃ na vijjati ; Sārattā ca pagabbhā ca , sikhī sabbaghaso yathā ’’ ti .( jā .1.1.61); Yathevaṃ yaṃkiñci vīṇā nāmāti na kevalañca vīṇāyeva lāmikā , yatheva pana ayaṃ vīṇāV3.106 nāma , evaṃ yaṃkiñci aññampi tantibaddhaṃ , sabbaṃ taṃ lāmakamevāti attho .
Evameva khoti ettha vīṇā viya pañcakkhandhā daṭṭhabbā , rājā viya yogāvacaro . Yathā so rājā taṃ vīṇaṃ dasadhā phālanato paṭṭhāya vicinanto saddaṃ adisvā vīṇāya anatthiko hoti , evaṃ yogāvacaro pañcakkhandhe sammasanto ahanti vā mamanti vā gahetabbaṃ apassanto khandhehi anatthiko hoti . Tenassa taṃ khandhasammasanaṃM3.109 dassento rūpaṃ samanvesati yāvatā rūpassa gatītiādimāha . Tattha samanvesatīti pariyesati . Yāvatā rūpassa gatīti yattakā rūpassa gati . Tattha gatīti gatigati , sañjātigati , salakkhaṇagati , vibhavagati , bhedagatīti pañcavidhā honti . Tattha idaṃ rūpaṃ nāma heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari akaniṭṭhabrahmalokaṃ anto katvā etthantare saṃsarati vattati , ayamassa gatigati nāma . Ayaṃ pana kāyo neva padumagabbhe , na puṇḍarīkanīluppalādīsu sañjāyati , āmāsayapakkāsayānaṃ pana antare bahalandhakāre duggandhapavanavicarite paramajegucche okāse pūtimacchādīsu kimi viya sañjāyatiP3.68 , ayaṃ rūpassa sañjātigati nāma . Duvidhaṃ pana rūpassa lakkhaṇaṃ ,‘‘ ruppatīti kho , bhikkhave , tasmā rūpan ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) evaṃ vutta ruppanasaṅkhātaṃ paccattalakkhaṇañca aniccādibhedaṃ sāmaññalakkhaṇañca , ayamassa salakkhaṇagati nāma . ‘‘ Gati migānaṃ pavanaṃ , ākāso pakkhinaṃ gati ; Vibhavo gati dhammānaṃ , nibbānaṃ arahato gatī ’’ ti .( pari .339)– Evaṃ vutto rūpassa abhāvo vibhavagati nāma . Yo panassa bhedo , ayaṃ bhedagati nāma . Vedanādīsupi eseva nayo . Kevalañhettha upari yāva bhavaggā tesaṃ sañjātigati , salakkhaṇagatiyañca vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanavasena paccattalakkhaṇaṃ veditabbaṃ .
Tampi tassa na hotīti yadetaṃ rūpādīsu ahanti vā mamanti vā asmīti vā evaṃ niddiṭṭhaṃV3.107 diṭṭhitaṇhāmānaggāhattayaṃ , tampi tassa khīṇāsavassa na hotīti yathānusandhināva suttāgataṃ . Tena vuttaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ – ‘‘ Ādimhi sīlaṃ kathitaṃ , majjhe samādhibhāvanā ; Pariyosāne ca nibbānaṃ , esā vīṇopamā kathā ’’ ti .