6. Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā
348. Chaṭṭhe kati nu kho bhante saṅkhārāti ayaṃ kira , gahapati , nirodhaṃ valañjeti , tasmā ‘‘ nirodhapādake saṅkhāre pucchissāmī ’’ ti cintetvā evamāha .
Theropissa adhippāyaṃ ñatvā puññābhisaṅkhārādīsu anekesu saṅkhāresu vijjamānesupi kāyasaṅkhārādayova ācikkhanto tayo kho gahapatītiādimāha .
Tattha kāyappaṭibaddhattā kāyena saṅkharīyati nibbattīyatīti kāyasaṅkhāro .
Vācāya saṅkharoti nibbattetīti vacīsaṅkhāro .
Cittappaṭibaddhattā cittena saṅkharīyati nibbattīyatīti cittasaṅkhāro .
Katamo
P3.94 pana bhanteti idha kiṃ pucchati ?
‘‘ Ime saṅkhārā aññamaññaṃ missā āluḷitā avibhūtā duddīpanā .
Tathā hi kāyadvāre ādānaggahaṇamuñcanacopanāni pāpetvā uppannā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā dvādasa akusalacetanāti evaṃ kusalākusalā vīsati cetanāpi , assāsapassāsāpi kāyasaṅkhāro tveva vuccanti .
Vacīdvāre hanusañcopanaṃ vacībhedaṃ pāpetvā uppannā vuttappakārāva vīsati cetanāpi vitakkavicārāpi vacīsaṅkhāro tveva vuccanti .
Kāyavacīdvāresu copanaṃ apatvā raho nisinnassa cintayato uppannā kusalākusalā ekūnatiṃsacetanāpi , saññā ca vedanā cāti ime dve dhammāpi cittasaṅkhāro tveva vuccanti .
Evaṃ ime saṅkhārā aññamaññaṃ missā āluḷitā avibhūtā duddīpanā , te pākaṭe vibhūte katvā kathāpessāmī ’’ ti pucchi .Kasmā pana bhanteti idha kāyasaṅkhārādināmassa padatthaṃ pucchati .
Tassa vissajjane kāyappaṭibaddhāti kāyanissitā .
Kāye sati honti , asati na honti .
Cittappaṭibaddhāti cittanissitā .
Citte sati honti , asati na honti .
Idāni
V3.133M3.133 ‘‘ kiṃ nu kho esa saññāvedayitanirodhaṃ valañjeti , no valañjeti , ciṇṇavasī vā tattha no ciṇṇavasī ’’ ti jānanatthaṃ pucchanto kathaṃ pana bhante saññāvedayitanirodhasamāpatti hotīti āha .Tassa vissajjane samāpajjissan ti vā samāpajjāmīti vā padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito .
Samāpannoti padena antonirodho .
Tathā purimehi dvīhi padehi sacittakakālo kathito , pacchimena acittakakālo .
Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ‘‘ ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmī ’’ ti addhānaparicchedaṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti .
Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ pana evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ , taṃ puggalaṃ tathattāya acittakabhāvāya upaneti .
Vacīsaṅkhāro paṭhamaṃ nirujjhatīti sesasaṅkhārehi paṭhamaṃ dutiyajjhāneyeva nirujjhati .
Tato kāyasaṅkhāroti
P3.95 tato paraṃ kāyasaṅkhāro catutthajjhāne nirujjhati .
Tato cittasaṅkhāroti tato paraṃ cittasaṅkhāro antonirodhe nirujjhati .Āyūti rūpajīvitindriyaṃ .
Viparibhinnānīti upahatāni vinaṭṭhāni .
Tattha keci ‘‘ nirodhasamāpannassa ‘ cittasaṅkhāro ca niruddho ’ ti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ hoti , tasmā sacittakāpi ayaṃ samāpattī ’’ ti vadanti .
Te vattabbā –
‘‘ vacīsaṅkhāropissa niruddho ’’ ti vacanato vācā aniruddhā hoti , tasmā nirodhasamāpannena dhammampi kathentena sajjhāyampi karontena nisīditabbaṃ siyā .
Yo cāyaṃ mato kālaṅkato , tassāpi cittasaṅkhāro niruddhoti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ bhaveyya , tasmā kālaṅkate mātāpitaro vā arahante vā jhāpentena ānantariyakammaṃ kataṃ bhaveyya .
Iti byañjane abhinivesaṃ akatvā ācariyānaṃ naye ṭhatvā attho upaparikkhitabbo .
Attho hi paṭisaraṇaṃ , na byañjanaṃ .
Indriyāni vippasannānīti kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne bahiddhārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesu indriyāni kilamanti , upahatāni makkhittāni viya honti vātādīhi uṭṭhitarajena catumahāpathe ṭhapitaādāso viya .
Yathā pana thavikāya pakkhipitvā mañjūsādīsu ṭhapito ādāso antoyeva
M3.134 virocati , evaṃ nirodhasamāpannassa bhikkhuno antonirodhe pañca pasādā ativiya virocanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ indriyāni vippasannānī ’’ ti .Vuṭṭhahissan ti
V3.134 vā vuṭṭhahāmīti vā padadvayena antonirodhakālo kathito , vuṭṭhitoti padena phalasamāpattikālo .
Tathā purimehi dvīhi padehi acittakakālo kathito , pacchimena sacittakakālo .
Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ‘‘ ettakaṃ kālaṃ acittako hutvā tato paraṃ sacittako bhavissāmī ’’ ti addhānaparicchedaṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti .
Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ , taṃ puggalaṃ tathattāya sacittakabhāvāya upaneti .
Iti heṭṭhā nirodhasamāpajjannakāloP3.96 gahito , idha nirodhato vuṭṭhānakālo .
Idāni nirodhakathaṃ kathetuṃ kāloti nirodhakathā kathetabbā siyā .
Sā panesā ‘‘ dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭipassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyaṃ ñāṇan ’’ ti mātikaṃ ṭhapetvā sabbākārena visuddhimagge kathitā , tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbā .
Ko panāyaṃ nirodho nāma ?
Catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhā appavatti .
Atha kimatthametaṃ samāpajjantīti ?
Saṅkhārānaṃ pavatte ukkaṇṭhitā sattāhaṃ acittakā hutvā sukhaṃ viharissāma , diṭṭhadhammanibbānaṃ nāmetaṃ yadidaṃ nirodhoti etadatthaṃ samāpajjanti .Cittasaṅkhāro paṭhamaṃ uppajjatīti nirodhā vuṭṭhahantassa hi phalasamāpatticittaṃ paṭhamaṃ uppajjati .
Taṃsampayuttaṃ saññañca vedanañca sandhāya ‘‘ cittasaṅkhāro paṭhamaṃ uppajjatī ’’ ti āha .
Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ bhavaṅgasamaye kāyasaṅkhāro uppajjati .
Kiṃ pana phalasamāpatti assāsapassāse na samuṭṭhāpetīti ?
Samuṭṭhāpeti .
Imassa pana catutthajjhānikā phalasamāpatti , sā na samuṭṭhāpeti .
Kiṃ vā etena ?
Phalasamāpatti paṭhamajjhānikā vā hotu dutiyatatiyacatutthajjhānikā vā , santasamāpattito vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā
M3.135 abbohārikā honti , tesaṃ abbohārikabhāvo sañjīvattheravatthunā veditabbo .
Sañjīvattherassa hi samāpattito vuṭṭhāya kiṃsukapupphasadise vītaccitaṅgāre maddamānassa gacchato cīvare aṃsumattampi na jhāyi , usmākāramattampi nāhosi .
SamāpattibalaṃP3.97 nāmetanti vadanti .
Evameva santāya phalasamāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā hontīti bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitanti veditabbaṃ .
TatoV3.135 vacīsaṅkhāroti tato paraṃ kiriyamayapavattavalañjanakāle vacīsaṅkhāro uppajjati .
Kiṃ bhavaṅgaṃ vitakkavicāre na samuṭṭhāpetīti ?
Samuṭṭhāpeti .
Taṃsamuṭṭhānā pana vitakkavicārā vācaṃ abhisaṅkhātuṃ na sakkontīti kiriyamayapavattavalañjanakālenevetaṃ kathitaṃ .Suññato phassotiādayo saguṇenāpi ārammaṇenāpi kathetabbā .
Saguṇena tāva suññatā nāma phalasamāpatti , tāya sahajātaphassaṃ sandhāya ‘‘ suññato phasso ’’ ti vuttaṃ .
Animittappaṇihitesupi eseva nayo .
Ārammaṇena pana nibbānaṃ rāgādīhi suññattā suññatā nāma , rāganimittādīnaṃ abhāvā animittaṃ , rāgadosamohappaṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitaṃ , suññataṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaphalasamāpattisamphasso suññato nāma .
Animittappaṇihitesupi eseva nayo .
Aparā āgamaniyakathā nāma hoti .
Suññataanimittaappaṇihitāti hi vipassanāpi vuccati .
Tattha yo bhikkhu saṅkhāre aniccato pariggahetvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti , tassa vuṭṭhānagāminivipassanā animittā nāma hoti .
Yo dukkhato pariggahetvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti , tassa appaṇihitā nāma .
Yo anattato pariggahetvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti , tassa suññatā nāma .
Tattha animittavipassanāya maggo animitto nāma , animittamaggassa phalaṃ animittaṃ nāma , animittaphalasamāpattisahajāte phasse phusante ‘‘ animitto phasso phusatī ’’ ti vuccati .
Appaṇihitasuññatesupi eseva nayo .
Āgamaniyena kathite pana suññato vā phasso animitto vā phasso appaṇihito vā phassoti vikappo āpajjeyya , tasmā saguṇena
M3.136 ceva ārammaṇena ca kathetabbaṃ .
Evañhi tayo phassā phusantīti sameti .Vivekaninnan tiādīsu nibbānaṃ viveko nāma .
Tasmiṃ viveke ninnaṃ onatanti vivekaninnaṃ .
Vivekapoṇan ti aññato
P3.98 agantvā yena viveko , tena vaṅkaṃ viya hutvā ṭhitanti vivekapoṇaṃ .
Yena viveko , tena patamānaṃ viya ṭhitanti vivekapabbhāraṃ .