Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
miuthi-မိုးထိ
မြန်မာဘာသာ
Sagāthāvagga-aṭṭhakathā
Sagāthāvagga-aṭṭhakathā

2. Dutiyavaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Dutiyavaggo

1. Sattajaṭilasuttavaṇṇanā

122. DutiyavaggassaM1.136 paṭhameP1.148 pubbārāme migāramātupāsādeti pubbārāmasaṅkhāte vihāre migāramātuyā pāsāde .
Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satasahassadānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā –
‘‘ anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī ’’ ti patthanaṃ akāsi .
Sā kappasatasahassaṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaputtassa dhanañcayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhiV1.131 .
Jātakāle cassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu .
Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ agamāsi , tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ gatā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi .
Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā .
Tattha naṃ migāraseṭṭhi mātiṭṭhāne ṭhapesi , tasmā migāramātāti vuccati .
Tāya kārite pāsāde .
Bahi dvārakoṭṭhaketi pāsādadvārakoṭṭhakassa bahi , na vihāradvārakoṭṭhakassa .
So kira pāsādo lohapāsādo viya samantā catudvārakoṭṭhakayuttena pākārena parikkhitto .
Tesu pācīnadvārakoṭṭhakassa bahi pāsādacchāyāyaṃ pācīnalokadhātuṃ olokento paññatte varabuddhāsane nisinno hoti .
Parūḷhakacchanakhalomāti parūḷhakacchā parūḷhanakhā parūḷhalomā , kacchādīsu dīghalomā dīghanakhā cāti attho .
Khārivividhan ti vividhakhāriṃ nānappakārakaṃ pabbajitaparikkhārabhaṇḍakaṃ .
Avidūre atikkamantīti avidūramaggena nagaraṃ pavisanti .
RājāhaṃP1.149 , bhanteti ahaṃ , bhante , rājā pasenadi kosalo , mayhaṃ nāmaṃ tumhe jānāthāti .
Kasmā pana rājā loke aggapuggalassa santike nisinno evarūpānaṃ naggabhogganissirikānaṃ añjaliṃ paggaṇhātīti .
Saṅgaṇhanatthāya .
Evaṃ hissa ahosi –
‘‘ sacāhaṃ ettakampi etesaṃ na karissāmiM1.137 ,‘ mayaṃ puttadāraṃ pahāya etassatthāya dubbhojanadukkhaseyyādīni anubhoma , ayaṃ amhākaṃ añjalimattampi na karotī ’ ti attanā diṭṭhaṃ sutaṃ paṭicchādetvā na katheyyuṃ .
Evaṃ kate pana anigūhitvā kathessantī ’’ ti .
Tasmā evamakāsi .
Apica satthu ajjhāsayajānanatthaṃ evamakāsi .
Kāsikacandanan ti saṇhacandanaṃ .
Mālāgandhavilepanan ti vaṇṇagandhatthāya mālaṃ , sugandhabhāvatthāya gandhaṃ , vaṇṇagandhatthāya vilepanañca dhārentena .
Saṃvāsenāti sahavāsena .
Sīlaṃ veditabban ti ayaṃ susīlo vā dussīlo vāti saṃvasantena upasaṅkamantena jānitabbo .
Tañca kho dīghena addhunā na ittaran ti tañca sīlaṃ dīghena kālena veditabbaṃ , na ittarena .
Dvīhatīhañhi saṃyatākāro ca saṃvutindriyākāro ca na sakkā dassetuṃ .
Manasikarotāti sīlamassa pariggahessāmīti manasikarontena paccavekkhanteneva sakkāV1.132 jānituṃ , na itarena .
Paññavatāti tampi sappaññeneva paṇḍitena .
Bālo hi manasikarontopi jānituṃ na sakkoti .
Saṃvohārenāti kathanena .
‘‘ Yo hi koci manussesu , vohāraṃ upajīvati ;
Evaṃ vāseṭṭha jānāhi , vāṇijo so na brāhmaṇo ’’ ti .( ma . ni .2.457)–
Ettha hi byavahāro vohāro nāma .
‘‘ Cattāro ariyavohārā cattāro anariyavohārā ’’ ti ( dī . ni .3.313) ettha cetanā .
‘‘ Saṅkhā samaññā paññatti vohāro ’’ ti ( dha . sa .1313-1315) ettha paññatti .
‘‘ Vohāramattena so vohareyyā ’’ ti ( saṃ . ni .1.25) ettha kathā vohāro .
Idhāpi esova adhippeto .
Ekaccassa hi sammukhā kathā parammukhāya kathāya na sameti , parammukhāP1.150 kathā ca sammukhāya kathāya , tathā purimakathā ca pacchimakathāya , pacchimakathā ca purimakathāya .
So kathenteneva sakkā jānituṃ ‘‘ asuci eso puggalo ’’ ti .
Sucisīlassa pana purimaṃ pacchimena , pacchimañca purimena sameti , sammukhākathitaṃ parammukhākathitena , parammukhākathitañca sammukhākathitena , tasmā kathentena sakkā sucibhāvo jānitunti pakāsento evamāha .
ThāmotiM1.138 ñāṇathāmo .
Yassa hi ñāṇathāmo natthi , so uppannesu upaddavesu gahetabbaggahaṇaṃ katabbakiccaṃ apassanto advāragharaṃ paviṭṭho viya carati .
Tenāha āpadāsu kho , mahārāja , thāmo veditabboti .
Sākacchāyāti saṃkathāya .
Duppaññassa hi kathā udake geṇḍu viya uppalavati , paññavato kathentassa paṭibhānaṃ anantaraṃ hoti .
Udakavipphanditeneva hi maccho khuddako vā mahanto vāti ñāyati .
Ocarakāti heṭṭhācarakā .
Carā hi pabbatamatthakena carantāpi heṭṭhā – carakāva honti .
Ocaritvāti avacaritvā vīmaṃsitvā , taṃ taṃ pavattiṃ ñatvāti attho .
Rajojallan ti rajañca jallañca .
Vaṇṇarūpenāti vaṇṇasaṇṭhānena .
Ittaradassanenāti lahukadassanena .
Viyañjanenāti parikkhārabhaṇḍakena .
Patirūpako mattikākuṇḍalovāti suvaṇṇakuṇḍalapatirūpako mattikākuṇḍalova .
Lohaḍḍhamāsoti lohaḍḍhamāsako .
Paṭhamaṃ .

2. Pañcarājasuttavaṇṇanā

123. DutiyeV1.133 rūpāti nīlapītādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ .
Kāmānaṃ aggan ti etaṃ kāmānaṃ uttamaṃ seṭṭhanti rūpagaruko āha .
Sesesupi eseva nayo .
Yatoti yadā .
Manāpapariyantan tiP1.151 manāpanipphattikaṃ manāpakoṭikaṃ .
Tattha dve manāpāni puggalamanāpaṃ sammutimanāpañca .
Puggalamanāpaṃ nāma yaṃ ekassa puggalassa iṭṭhaṃ kantaṃ hoti , tadeva aññassa aniṭṭhaṃ akantaṃ .
Paccantavāsīnañhi gaṇḍuppādāpi iṭṭhā honti kantā manāpā , majjhimadesavāsīnaṃ atijegucchā .
Tesañca moramaṃsādīni iṭṭhāni honti , itaresaṃ tāni atijegucchāni .
Idaṃ puggalamanāpaṃ .
Itaraṃ sammutimanāpaṃ .
Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ nāma loke paṭivibhattaṃ natthi , vibhajitvā pana dassetabbaṃ .
Vibhajantena ca na atiissarānaṃ mahāsammatamahāsudassanadhammāsokādīnaṃ vasena vibhajitabbaṃ .
Tesañhi dippakappampi ārammaṇaṃ amanāpaṃ upaṭṭhāti .
Atiduggatānaṃ dullabhannapānānaṃ vasenapi na vibhajitabbaṃ .
Tesañhi kaṇājakabhattasitthānipi pūtimaṃsassa rasopi atimadhuro amatasadiso hoti .
Majjhimānaṃ pana gaṇakamahāmattaseṭṭhi kuṭumbikavāṇijādīnaṃ kālenaM1.139 iṭṭhaṃ kālena aniṭṭhaṃ labhamānānaṃ vasena vibhajitabbaṃ .
Tañca panetaṃ ārammaṇaṃ javanaṃ paricchindituṃ na sakkoti .
Javanañhi iṭṭhepi rajjati aniṭṭhepi , iṭṭhepi dussati aniṭṭhepi .
Ekantato pana vipākacittaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindati .
Kiñcāpi hi micchādiṭṭhikā buddhaṃ vā saṅghaṃ vā mahācetiyādīni vā uḷārāni ārammaṇāni disvā akkhīni pidahanti domanassaṃ āpajjanti , dhammasaddaṃ sutvā kaṇṇe thakenti , cakkhuviññāṇasotaviññāṇāni pana tesaṃ kusalavipākāneva honti .
Kiñcāpi gūthasūkarādayo gūthagandhaṃ ghāyitvā khādituṃ labhissāmāti somanassajātā honti , gūthadassane pana nesaṃ cakkhuviññāṇaṃ , tassa gandhaghāyane ghānaviññāṇaṃ , rasasāyane jivhāviññāṇañca akusalavipākameva hoti .
Bhagavā pana puggalamanāpataṃ sandhāya te ca , mahārāja , rūpātiādimāha .
Candanaṅgalikoti idaṃ tassa upāsakassa nāmaṃ .
Paṭibhāti maṃ bhagavāti bhagavā mayhaṃ ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti paññāyati .
Tassa te pañca rājāno āmuttamaṇikuṇḍale sajjitāyaP1.152 āpānabhūmiyā nisinnavaseneva mahatā rājānubhāvena paramena issariyavibhavena āgantvāpi dasabalassaV1.134 santike ṭhitakālato paṭṭhāya divā padīpe viya udakābhisitte aṅgāre viya sūriyuṭṭhāne khajjopanake viya ca hatappabhe hatasobhe taṃ tathāgatañca tehi sataguṇena sahassaguṇena virocamānaṃ disvā ,‘‘ mahantā vata bho buddhā nāmā ’’ ti paṭibhānaṃ udapādi .
Tasmā evamāha .
Kokanadan ti padumassevetaṃ vevacanaṃ .
Pātoti kālasseva .
Siyāti bhaveyya .
Avītagandhan ti avigatagandhaṃ .
Aṅgīrasan ti sammāsambuddhaṃ .
Bhagavato hi aṅgato rasmiyo nikkhamanti , tasmā aṅgīrasoti vuccati .
Yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pātova phullaṃ avītagandhaṃ siyā , evameva bhagavantaṃ aṅgīrasaṃ tapantaṃ ādiccamiva antalikkhe virocamānaṃ passāti ayamettha saṅkhepattho .
Bhagavantaṃ acchādesīti bhagavato adāsīti attho .
Lokavohārato panettha īdisaṃ vacanaṃ hoti .
So kira upāsako –
‘‘ ete tathāgatassa guṇesu pasīditvā mayhaṃ pañca uttarāsaṅgeM1.140 denti , ahampi te bhagavatova dassāmī ’’ ti cintetvā adāsi .
Dutiyaṃ .

3. Doṇapākasuttavaṇṇanā

124. Tatiye doṇapākakuran ti doṇapākaṃ kuraṃ , doṇassa taṇḍulānaṃ pakkabhattaṃ tadūpiyañca sūpabyañjanaṃ bhuñjatīti attho .
Bhuttāvīti pubbe bhattasammadaṃ vinodetvā muhuttaṃ vissamitvā buddhupaṭṭhānaṃ gacchati , taṃdivasaṃ pana bhuñjantova dasabalaṃ saritvā hatthe dhovitvā agamāsi .
Mahassāsīti tassa gacchato balavā bhattaparīḷāho udapādi , tasmā mahantehi assāsehi assasati , gattatopissa sedabindūni muccanti , tamenaṃ ubhosu passesu ṭhatvā yamakatālavaṇṭehi bījanti , buddhagāravena pana nipajjituṃ na ussahatīti idaṃ sandhāya ‘‘ mahassāsī ’’ ti vuttaṃ .
Imaṃ gāthaṃ abhāsīti , rājā bhojaneP1.153 amattaññutāya kilamati , phāsu vihāraṃ dānissa karissāmīti cintetvā abhāsi .
Manujassāti sattassa .
Kahāpaṇasatan ti pātarāse paṇṇāsaṃ sāyamāse paṇṇāsanti evaṃ kahāpaṇasataṃ .
Pariyāpuṇitvāti raññā saddhiṃ thokaṃ gantvā ‘‘ imaṃ maṅgalaasiṃ kassa dammi , mahārājā ’’ ti ?
Asukassa nāma dehīti so taṃ asiṃ datvā dasabalassa santikaṃ āgamma vanditvā ṭhitakova ‘‘ gāthaṃ vadatha , bho gotamā ’’ ti vatvā bhagavatā vuttaṃ pariyāpuṇitvāti attho .
BhattābhihāreV1.135 sudaṃ bhāsatīti kathaṃ bhāsati ?
Bhagavatā anusiṭṭhiniyāmena .
Bhagavā hi naṃ evaṃ anusāsi –
‘‘ māṇava , imaṃ gāthaṃ naṭo viya pattapattaṭṭhāne mā avaca , rañño bhuñjanaṭṭhāne ṭhatvā paṭhamapiṇḍādīsupi avatvā vosānapiṇḍe gahite vadeyyāsi , rājā sutvāva bhattapiṇḍaṃ chaḍḍessati .
Atha rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tāvatake taṇḍule hāreyyāsi , pātarāse ca vatvā sāyamāse mā vadeyyāsī ’’ ti .
So sādhūti paṭissuṇitvā taṃdivasaṃ rañño pātarāsaṃ bhutvā gatattā sāyamāse bhagavato anusiṭṭhiniyāmena gāthaṃ abhāsiM1.141 .
Rājā dasabalassa vacanaṃ saritvā bhattapiṇḍaṃ pātiyaṃyeva chaḍḍesi .
Rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tattake taṇḍule hariṃsu .
Nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsīti so kira māṇavo divase divase tathāgatassa santikaṃ gacchati , dasabalassa vissāsiko ahosi .
Atha naṃ ekadivasaṃ pucchi ‘‘ rājā kittakaṃ bhuñjatī ’’ ti ?
So ‘‘ nāḷikodanan ’’ ti āha .
Vaṭṭissati ettāvatā purisabhāgo esa , ito paṭṭhāya gāthaṃ mā vadīti .
Iti rājā tattheva saṇṭhāsi .
Diṭṭhadhammikena ceva atthena samparāyikena cāti ettha sallikhitasarīratā diṭṭhadhammikattho nāma , sīlaṃ samparāyikattho .
Bhojane mattaññutā hi sīlaṅgaṃ nāma hotīti .
Tatiyaṃ .

4. Paṭhamasaṅgāmasuttavaṇṇanā

125. CatuttheP1.154 vedehiputtoti vedehīti paṇḍitādhivacanametaṃ , paṇḍititthiyā puttoti attho .
Caturaṅginin ti hatthiassarathapattisaṅkhātehi catūhi aṅgehi samannāgataṃ .
Sannayhitvāti cammapaṭimuñcanādīhi sannāhaṃ kāretvā .
Saṅgāmesun ti yujjhiṃsu .
Kena kāraṇena ?
Mahākosalaraññā kira bimbisārassa dhītaraṃ dentena dvinnaṃ rajjānaṃ antare satasahassuṭṭhāno kāsigāmo nāma dhītu dinno .
Ajātasattunā ca pitari mārite mātāpissa rañño viyogasokena nacirasseva matā .
Tato rājā pasenadi kosalo –
‘‘ ajātasattunā mātāpitaro māritā , mayhaṃ pitu santako gāmo ’’ ti tassatthāya aḍḍaṃ karoti .
Ajātasattupi ‘‘ mayhaṃ mātu santako ’’ ti tassa gāmassatthāya dvepi mātulabhāgineyyā yujjhiṃsu .
PāpāV1.136 devadattādayo mittā assāti pāpamitto .
Teyevassa sahāyāti pāpasahāyo .
Tesvevassa cittaṃ ninnaṃ sampavaṅkanti pāpasampavaṅko .
Pasenadissa sāriputtattherādīnaṃ vasena kalyāṇamittāditā veditabbā .
Dukkhaṃ setīti jitāni hatthiādīni anusocanto dukkhaṃ sayissati .
Idaṃ bhagavā puna tassa jayakāraṇaṃ disvā āha .
Jayaṃ veraṃ pasavatīti jinanto veraṃ pasavati , veripuggalaṃ labhati .
Catutthaṃ .

5. Dutiyasaṅgāmasuttavaṇṇanā

126. PañcameM1.142 abbhuyyāsīti parājaye garahappatto ‘‘ ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ suṇāthā ’’ ti rattibhāge buddharakkhitena nāma vuḍḍhapabbajitena dhammarakkhitassa vuḍḍhapabbajitassa ‘‘ sace rājā imañca upāyaṃ katvā gaccheyya , puna jineyyā ’’ ti vuttajayakāraṇaṃ sutvā abhiuyyāsi .
Yāvassa upakappatīti yāva tassa upakappati sayhaṃ hoti .
Yadā caññeti yadā aññe .
Vilumpantīti taṃ vilumpitvāP1.155 ṭhitapuggalaṃ vilumpanti .
Vilumpatīti vilumpiyati .
Ṭhānaṃ hi maññatīti ‘‘ kāraṇan ’’ ti hi maññati .
Yadāti yasmiṃ kāle .
Jetāraṃ labhate jayan ti jayanto puggalo pacchā jetārampi labhati .
Rosetāran ti ghaṭṭetāraṃ .
Rosakoti ghaṭṭako .
Kammavivaṭṭenāti kammapariṇāmena , tassa vilumpanakammassa vipākadānena .
So vilutto viluppatīti so vilumpako vilumpiyati .
Pañcamaṃ .

6. Mallikāsuttavaṇṇanā

127. Chaṭṭhe upasaṅkamīti mallikāya deviyā gabbhavuṭṭhānakāle sūtigharaṃ paṭijaggāpetvā ārakkhaṃ datvā upasaṅkami .
Anattamano ahosīti ,‘‘ duggatakulassa me dhītu mahantaṃ issariyaṃ dinnaṃ , sace puttaṃ alabhissa , mahantaṃ sakkāraṃ adhigamissa , tato dāni parihīnā ’’ ti anattamano ahosi .
Seyyāti dandhapaññasmā elamūgaputtato ekaccā itthīyeva seyyā .
Posāti posehi .
Janādhipāti janādhibhuṃ rājānaṃ ālapati .
Sassudevāti sassusasuradevatā .
Disampatīti disājeṭṭhakā .
Tādisā subhagiyāti tādisāya subhariyāya .
Chaṭṭhaṃ .

7. Appamādasuttavaṇṇanā

128. SattameV1.137 samadhiggayhāti samadhiggaṇhitvā , ādiyitvāti attho .
Appamādoti kārāpakaappamādo .
Samodhānan ti samavadhānaṃ upakkhepaṃ .
Evameva khoti hatthipadaṃ viya hi kārāpakaappamādo , sesapadajātāni viya avasesā catubhūmakā kusaladhammā .
Te hatthipade sesapadāni viyaM1.143P1.156 appamāde samodhānaṃ gacchanti , appamādassa anto parivattanti .
Yathā ca hatthipadaṃ sesapadānaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ , evaṃ appamādo sesadhammānanti dasseti .
Mahaggatalokuttaradhammānampi hesa paṭilābhakaṭṭhena lokiyopi samāno aggova hoti .
Appamādaṃ pasaṃsantīti ‘‘ etāni āyuādīni patthayantena appamādova kātabbo ’’ ti appamādameva pasaṃsanti .
Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti , tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho .
Atthābhisamayāti atthapaṭilābhā .
Sattamaṃ .

8. Kalyāṇamittasuttavaṇṇanā

129. Aṭṭhame so ca kho kalyāṇamittassāti so cāyaṃ dhammo kalyāṇamittasseva svākkhāto nāma hoti , na pāpamittassāti .
Kiñcāpi hi dhammo sabbesampi svākkhātova , kalyāṇamittassa pana sussūsantassa saddahantassa atthaṃ pūreti bhesajjaṃ viya vaḷañjantassa na itarassāti .
Tenetaṃ vuttaṃ .
Dhammoti cettha desanādhammo veditabbo .
Upaḍḍhamidan ti thero kira rahogato cintesi –
‘‘ ayaṃ samaṇadhammo nāma ovādake anusāsake kalyāṇamitte sati paccattapurisakāre ṭhitassa sampajjati , upaḍḍhaṃ kalyāṇamittato hoti , upaḍḍhaṃ paccattapurisakārato ’’ ti .
Athassa etadahosi –
‘‘ ahaṃ padesañāṇe ṭhito nippadesaṃ cintetuṃ na sakkomi , satthāraṃ pucchitvā nikkaṅkho bhavissāmī ’’ ti .
Tasmā satthāraṃ upasaṅkamitvā evamāha .
Brahmacariyassāti ariyamaggassa .
Yadidaṃ kalyāṇamittatāti yā esā kalyāṇamittatā nāma , sā upaḍḍhaṃ , tato upaḍḍhaṃ āgacchatīti attho .
Iti therena ‘‘ upaḍḍhupaḍḍhā sammādiṭṭhiādayo kalyāṇamittato āgacchanti , upaḍḍhupaḍḍhā paccattapurisakārato ’’ ti vuttaṃ .
KiñcāpiV1.138 therassa ayaṃ manoratho , yathā pana bahūhi silāthambhe ussāpite ,‘‘ ettakaṃ ṭhānaṃ asukena ussāpitaṃ , ettakaṃ asukenā ’’ ti vinibbhogo natthi , yathā ca mātāpitaro nissāya uppannesu puttesu ‘‘ ettakaṃ mātitoP1.157 nibbattaṃ , ettakaṃ pitito ’’ ti vinibbhogo natthi , evaṃ idhāpi avinibbhogadhammo hesa ,‘‘ ettakaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃM1.144 kalyāṇamittato nibbattaṃ , ettakaṃ paccattapurisakārato ’’ ti na sakkā laddhuṃ , kalyāṇamittatāya pana upaḍḍhaguṇo labbhatīti therassa ajjhāsayena upaḍḍhaṃ nāma jātaṃ , sakalaguṇo paṭilabbhatīti bhagavato ajjhāsayena sakalaṃ nāma jātaṃ .
Kalyāṇamittatāti cetaṃ pubbabhāgapaṭilābhaṅgaṃ nāmāti gahitaṃ .
Atthato kalyāṇamittaṃ nissāya laddhā sīlasamādhivipassanāvasena cattāro khandhā .
Saṅkhārakkhandhotipi vadantiyeva .
Mā hevaṃ , ānandāti , ānanda , mā evaṃ abhaṇi , bahussuto tvaṃ sekhapaṭisambhidappatto aṭṭha vare gahetvā maṃ upaṭṭhahasi , catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato , tādisassa evaṃ kathetuṃ na vaṭṭati .
Sakalameva hidaṃ , ānanda , brahmacariyaṃ , yadidaṃ kalyāṇamittatāti idaṃ bhagavā –
‘‘ cattāro maggā cattāri phalāni tisso vijjā cha abhiññā sabbaṃ kalyāṇamittamūlakameva hotī ’’ ti sandhāyāha .
Idāni vacībhedeneva kāraṇaṃ dassento kalyāṇamittassetan tiādimāha .
Tattha pāṭikaṅkhan ti pāṭikaṅkhitabbaṃ icchitabbaṃ , avassaṃbhāvīti attho .
Idhāti imasmiṃ sāsane .
Sammādiṭṭhiṃ bhāvetītiādīsu aṭṭhannaṃ ādipadānaṃyeva tāva ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā – sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi .
Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo .
Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā .
Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .
Sammā vodāpanalakkhaṇā sammāājīvo .
Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Tesu ekekassa tīṇi kiccāni honti .
Seyyāthidaṃ – sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato .
Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti , nirodhañca ārammaṇaṃ karonti .
Visesato panettha sammādiṭṭhi sahajātadhamme sammā dassetiP1.158 .
Sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti , sammāvācā sammā pariggaṇhāti , sammākammanto sammāM1.145 samuṭṭhāpeti , sammāājīvo sammā vodāpetiV1.139 , sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti , sammāsati sammā upaṭṭhāpeti , sammāsamādhi sammā dahati .
Apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākhaṇā nānārammaṇā hoti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Kiccato pana sammādiṭṭhi dukkhe ñāṇantiādīni cattāri nāmāni labhati .
Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākhaṇā nānārammaṇā honti , maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇi nāmāni labhati .
Sammāvācādayo tayo viratiyopi honti cetanāyopi , maggakkhaṇe pana viratiyova .
Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati .
Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva .
Evaṃ tāva ‘‘ sammādiṭṭhin ’’ tiādinā nayena vuttānaṃ aṭṭhannaṃ ādipadānaṃyeva atthavaṇṇanaṃ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitan tiādīsu evaṃ ñātabbo .
Bhāvetīti vaḍḍheti , attano cittasantāne punappunaṃ janeti , abhinibbattetīti attho .
Vivekanissitan ti vivekaṃ nissitaṃ , viveke vā nissitanti vivekanissitaṃ .
Vivekoti vivittatā .
Vivittatā cāyaṃ tadaṅgaviveko , vikkhambhana-samuccheda-paṭippassaddhi-nissaraṇavivekoti pañcavidho .
Evametasmiṃ pañcavidhe viveke .
Vivekanissitan ti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca sammādiṭṭhiṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo .
Tathā hi ayaṃ ariyamaggabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ sammādiṭṭhiṃ bhāveti .
Esa nayo virāganissitā dīsu .
Vivekatthā eva hi virāgādayoP1.159 .
Kevalañcettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti .
Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena , maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ .
Pakkhandanavossaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena , maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ , tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissakeV1.140 atthavaṇṇanānayeM1.146 vaṭṭati .
Tathā hi ayaṃ sammādiṭṭhi yathāvuttena pakārena kilese ca pariccajati , nibbānañca pakkhandati .
Vossaggapariṇāmin ti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca , paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti .
Ayañhi ariyamaggabhāvanānuyutto bhikkhu yathā sammādiṭṭhi kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati , yathā ca paripakkā hoti , tathā naṃ bhāvetīti .
Esa nayo sesamaggaṅgesu .
Āgammāti ārabbha sandhāya paṭicca .
Jātidhammāti jātisabhāvā jātipakatikā .
Tasmāti yasmā sakalo ariyamaggopi kalyāṇamittaṃ nissāya labbhati , tasmā .
Handāti vavassaggatthe nipāto .
Appamādaṃ pasaṃsantīti appamādaṃ vaṇṇayanti , tasmā appamādo kātabbo .
Atthābhisamayāti atthapaṭilābhā .
Aṭṭhamaṃ .

9. Paṭhamaaputtakasuttavaṇṇanā

130. Navame divā divassāti divasassa divā , majjhanhikasamayeti attho .
Sāpateyyan ti dhanaṃ .
Ko pana vādo rūpiyassāti suvaṇṇarajatatambalohakāḷalohaphālakacchapakādibhedassa ghanakatassa ceva paribhogabhājanādibhedassa ca rūpiyabhaṇḍassa pana ko vādo ?
‘‘ Ettakaṃ nāmā ’’ ti kā paricchedakathāti attho .
Kaṇājakan ti sakuṇḍakabhattaṃ .
Bilaṅgadutiyan ti kañjikadutiyaṃ .
Sāṇan ti sāṇavākamayaṃP1.160 .
Tipakkhavasanan ti tīṇi khaṇḍāni dvīsu ṭhānesu sibbitvā katanivāsanaṃ .
Asappurisoti lāmakapuriso .
Uddhaggikan tiādīsu uparūparibhūmīsu phaladānavasena uddhaṃ aggamassāti uddhaggikā .
Saggassa hitā tatrupapattijananatoti sovaggikā .
Nibbattaṭṭhānesu sukho vipāko assāti sukhavipākā .
Suṭṭhu aggānaṃ dibbavaṇṇādīnaṃ visesānaṃ nibbattanato saggasaṃvattanikā .
Evarūpaṃ dakkhiṇadānaṃ na patiṭṭhāpetīti .
Sātodakāti madhurodakā .
Settodakāti vīcīnaṃ bhinnaṭṭhāne udakassa setatāya setodakā .
SupatitthātiV1.141 sundaratitthā .
Taṃ janotiM1.147 yena udakena sātodakā , taṃ udakaṃ jano bhājanāni pūretvā neva hareyya .
Na yathāpaccayaṃ vā kareyyāti , yaṃ yaṃ udakena udakakiccaṃ kātabbaṃ , taṃ taṃ na kareyya .
Tadapeyyamānan ti taṃ apeyyamānaṃ .
Kiccakaro ca hotīti attanā kattabbakiccakaro ceva kusalakiccakaro ca , bhuñjati ca , kammante ca payojeti , dānañca detīti attho .
Navamaṃ .

10. Dutiyaaputtakasuttavaṇṇanā

131. Dasame piṇḍapātena paṭipādesīti piṇḍapātena saddhiṃ saṃyojesi , piṇḍapātaṃ adāsīti attho .
Pakkāmīti kenacideva rājupaṭṭhānādinā kiccena gato .
Pacchā vippaṭisārī ahosīti so kira aññesupi divasesu taṃ paccekasambuddhaṃ passati , dātuṃ panassa cittaṃ na uppajjati .
Tasmiṃ pana divase ayaṃ padumavatideviyā tatiyaputto taggarasikhī paccekabuddho gandhamādanapabbate phalasamāpattisukhena vītināmetvā pubbaṇhasamaye vuṭṭhāya anotattadahe mukhaṃ dhovitvā manosilātale nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā pattacīvaramādāya abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā vehāsaṃ abbhuggantvā nagaradvāre oruyha cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya nagaravāsīnaṃ gharadvāresu sahassabhaṇḍikaṃ ṭhapento viya pāsādikehi abhikkantādīhi anupubbena seṭṭhino gharadvāraṃ sampatto .
TaṃdivasañcaP1.161 seṭṭhi pātova uṭṭhāya paṇītabhojanaṃ bhuñjitvā , gharadvārakoṭṭhake āsanaṃ paññāpetvā , dantantarāni sodhento nisinno hoti .
So paccekabuddhaṃ disvā , taṃdivasaṃ pāto bhutvā nisinnattā dānacittaṃ uppādetvā , bhariyaṃ pakkosāpetvā ,‘‘ imassa samaṇassa piṇḍapātaṃ dehī ’’ ti vatvā pakkāmi .
Seṭṭhibhariyā cintesi –
‘‘ mayā ettakena kālena imassa ‘ dethā ’ ti vacanaṃ na sutapubbaṃ , dāpentopi ca ajja na yassa vā tassa vā dāpeti , vītarāgadosamohassa vantakilesassa ohitabhārassa paccekabuddhassa dāpeti , yaṃ vā taṃ vā adatvā paṇītaṃ piṇḍapātaṃ dassāmī ’’ ti , gharā nikkhamma paccekabuddhaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ ādāya antonivesane paññattāsane nisīdāpetvā suparisuddhehi sālitaṇḍulehi bhattaṃ sampādetvā tadanurūpaṃ khādanīyaṃ byañjanaṃ supeyyañca sallakkhetvā pattaṃ pūretvā bahi gandhehi samalaṅkaritvā paccekabuddhassa hatthesuM1.148 patiṭṭhapetvā vandi .
Paccekabuddho –
‘‘ aññesampi paccekabuddhānaṃ saṅgahaṃ karissāmī ’’ tiV1.142 aparibhuñjitvāva anumodanaṃ katvā pakkāmi .
Sopi kho seṭṭhi bāhirato āgacchanto paccekabuddhaṃ disvā mayaṃ ‘‘ tumhākaṃ piṇḍapātaṃ dethā ’’ ti vatvā pakkantā , api vo laddhoti ?
Āma , seṭṭhi laddhoti .
‘‘ Passāmī ’’ ti gīvaṃ ukkhipitvā olokesi .
Athassa piṇḍapātagandho uṭṭhahitvā nāsāpuṭaṃ pahari .
So cittaṃ saṃyametuṃ asakkonto pacchā vippaṭisārī āhosīti .
Varametan tiādi vippaṭisārassa uppannākāradassanaṃ .
Bhātu ca pana ekaputtakaṃ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesīti tadā kirassa avibhatteyeva kuṭumbe mātāpitaro ca jeṭṭhabhātā ca kālamakaṃsu .
So bhātujāyāya saddhiṃyeva saṃvāsaṃ kappesi .
Bhātu panassa eko putto hoti , taṃ vīthiyā kīḷantaṃ manussā vadanti –
‘‘ ayaṃ dāso ayaṃ dāsī idaṃ yānaṃ idaṃ dhanaṃ tava santakan ’’ ti .
So tesaṃ kathaṃ gahetvā –
‘‘ ayaṃ dāso mayhaṃ santakan ’’ tiādīni katheti .
Athassa cūḷapitā cintesi –
‘‘ ayaṃ dārako idāneva evaṃ kathesi , mahallakakāle kuṭumbaṃ majjhe bhindāpeyya , idānevassa kattabbaṃ karissāmī ’’ ti ekadivasaṃ vāsiṃ ādāya –
‘‘ ehi putta , araññaṃ gacchāmā ’’ ti taṃ araññaṃ netvā viravantaṃ viravantaṃ māretvā āvāṭeP1.162 pakkhipitvā paṃsunā paṭicchādesi .
Idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Sattakkhattun ti sattavāre .
Pubbapacchimacetanāvasena cettha attho veditabbo .
Ekapiṇḍapātadānasmiñhi ekāva cetanā dve paṭisandhiyo na deti , pubbapacchimacetanāhi panesa sattakkhattuṃ sagge , sattakkhattuṃ seṭṭhikule nibbatto .
Purāṇan ti paccekasambuddhassa dinnapiṇḍapātacetanākammaṃ .
Pariggahan ti pariggahitavatthu .
Anujīvinoti ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti , te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Sabbaṃ nādāya gantabban ti sabbametaṃ na ādiyitvā gantabbaṃ .
Sabbaṃ nikkhippagāminan ti sabbametaṃ nikkhippasabhāvaṃ , pariccajitabbasabhāvamevāti attho .
Dasamaṃ .
Dutiyo vaggo .