12. Āḷavakasuttavaṇṇanā

246. DvādasameV1.278 āḷaviyan ti āḷavīti taṃ raṭṭhampi nagarampi .

Tañca bhavanaṃ nagarassa avidūre gāvutamatte ṭhitaṃ .

Bhagavā tattha viharanto taṃ nagaraṃ upanissāyaM1.290 āḷaviyaṃ viharatītiP1.317 vutto .

Āḷavakassa yakkhassa bhavaneti ettha pana ayamanupubbikathā – āḷavako kira rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corapaṭibāhanatthaṃ paṭirājanisedhanatthaṃ byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ katikaṃ akāsi –

‘‘ yassa passena migo palāyati , tasseva so bhāro ’’ ti .

Atha tasseva passena migo palāyi , javasampanno rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migaṃ anubandhi .

Eṇimigā ca tiyojanavegā eva honti .

Atha parikkhīṇajavaṃ taṃ udakaṃ viya pavisitvā ṭhitaṃ vadhitvā dvidhā chetvā anatthikopi maṃsena ‘‘ nāsakkhi migaṃ gahetun ’’ ti apavādamocanatthaṃ kājenādāya āgacchanto nagarassāvidūre bahalapattapalāsaṃ mahānigrodhaṃ disvā parissamavinodanatthaṃ tassa mūlamupagato .

Tasmiñca nigrodhe āḷavako yakkho mahārājasantikā bhavanaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto paṭivasati .

So taṃ disvā khādituṃ upagato .

Rājā tena saddhiṃ katikaṃ akāsi –

‘‘ muñca maṃ , ahaṃ te divase divase manussañca thālipākañca pesessāmī ’’ ti .

Yakkho –

‘‘ tvaṃ rājūpabhogena pamatto na sarissasi , ahaṃ pana bhavanaṃ anupagatañca ananuññātañca khādituṃ na labhāmi , svāhaṃ bhavantampi jīyeyyan ’’ ti na muñci .

Rājā ‘‘ yaṃ divasaṃ na pesemi , taṃ divasaṃ maṃ gahetvā khādā ’’ ti attānaṃ anujānitvā tena mutto nagarābhimukho agamāsi .

Balakāyo magge khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito rājānaṃ disvā ,‘‘ kiṃ , mahārāja , ayasamattabhayā evaṃ kilantosī ’’ ti ?

Vadanto paccuggantvā paṭiggahesi .

Rājā taṃ pavattiṃ anārocetvā nagaraṃ gantvā katapātarāso nagaraguttikaṃ āmantetvā etamatthaṃ ārocesi .

Nagaraguttiko –

‘‘ kiṃ , devaP1.318 , kālaparicchedo kato ’’ ti āha ?

Na kato bhaṇeti .

Duṭṭhu kataṃ , deva , amanussā hi paricchinnamattameva labhanti , aparicchinne pana janapadassābādho bhavissati , hotu deva , kiñcāpi evamakāsi , appossukko tvaṃ rajjasukhamanubhohi , ahamettha kātabbaṃ karissāmīti .

So kālasseva vuṭṭhāya bandhanāgāradvāre ṭhatvā ye ye vajjhā honti , te te sandhāya ‘‘ yo jīvitatthiko , so nikkhamatū ’’ tiM1.291 bhaṇati .

Yo paṭhamaṃ nikkhamati , taṃ gehaṃV1.279 netvā nhāpetvā bhojetvā ca ‘‘ imaṃ thālipākaṃ yakkhassa dehī ’’ ti peseti .

Taṃ rukkhamūlaṃ paviṭṭhamattaṃyeva yakkho bheravaṃ attabhāvaṃ nimminitvā mūlakandaṃ viya khādi .

Yakkhānubhāvena kira manussānaṃ kesādīni upādāya sakalasarīraṃ navanītapiṇḍaṃ viya hoti , yakkhassa bhattaṃ gāhāpetuṃ gatapurisā taṃ disvā bhītā yathāmittaṃ ārocesuṃ .

Tato pabhuti ‘‘ rājā core gahetvā yakkhassa detī ’’ ti manussā corakammato paṭiviratā .

Tato aparena samayena navacorānaṃ abhāvena purāṇacorānañca parikkhayena bandhanāgārāni suññāni ahesuṃ .

Atha nagaraguttiko rañño ārocesi .

Rājā attano dhanaṃ nagararacchāsu chaḍḍāpesi ‘‘ appeva nāma koci lobhena gaṇheyyā ’’ ti .

Taṃ pādenapi koci nacchupi .

So core alabhanto amaccānaṃ ārocesi .

Amaccā ‘‘ kulapaṭipāṭiyā ekamekaṃ jiṇṇakaṃ pesema , so pakatiyāpi maccupathe vattatī ’’ ti āhaṃsu .

Rājā ‘‘ amhākaṃ pitaraṃ amhākaṃ pitāmahaṃ pesetīti manussā khobhaṃ karissanti , mā vo etaṃ ruccī ’’ ti vāresi .

‘‘ Tena hi , deva , dārakaṃ pesema uttānaseyyakaṃ , tathāvidhassa hi ‘ mātā me ’ ti ‘ pitā me ’ ti sineho natthī ’’ ti āhaṃsu .

Rājā anujāni .

Te tathā akaṃsu .

Nagare dārakamātaro ca dārake gahetvā gabbhiniyo ca palāyitvā parajanapade dārake saṃvaḍḍhetvā ānenti .

Evaṃ dvādasa vassāni gatāni .

Tato ekadivasaṃ sakalanagaraṃ vicinitvāP1.319 ekampi dārakaṃ alabhitvā amaccā rañño ārocesuṃ –

‘‘ natthi , deva , nagare dārako ṭhapetvā antepure tava puttaṃ āḷavakakumāran ’’ ti .

Rājā ‘‘ yathā mama putto piyo , evaṃ sabbalokassa , attanā pana piyataraṃ natthi , gacchatha tampi datvā mama jīvitaṃ rakkhathā ’’ ti .

Tena ca samayena āḷavakassa mātā puttaṃ nhāpetvā maṇḍetvā dukūlacumbaṭake katvā aṅke sayāpetvā nisinnā hoti .

Rājapurisā rañño āṇāya tattha gantvā vippalapantiyā tassā soḷasannañca devisahassānaṃ saddhiṃ dhātiyā taṃ ādāya pakkamiṃsu ,‘‘ sve yakkhabhakkho bhavissatī ’’ ti .

Taṃdivasañca bhagavā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāyaM1.292 jetavanavihāre gandhakuṭiyaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā buddhacakkhunā lokaṃ olokento addasa āḷavakassa kumārassa anāgāmiphaluppattiyā upanissayaṃ yakkhassa ca sotāpattiphaluppattiyā , desanāpariyosāne ca caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammacakkhupaṭilābhassāti .

So vibhātāya rattiyā purimabhattakiccaṃ katvā suniṭṭhitapacchābhattakicco kāḷapakkhūposathadivase vattamāne oggate sūriye eko adutiyo pattacīvaramādāya pādamaggeneva sāvatthito tiṃsa yojanāniV1.280 gantvā tassa yakkhassa bhavanaṃ pāvisi .

Tena vuttaṃ ‘‘ āḷavakassa yakkhassa bhavane ’’ ti .

Kiṃ pana bhagavā yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ , tassa mūle vihāsi , udāhu bhavaneyevāti ?

Bhavaneyeva .

Yatheva hi yakkhā attano bhavanaṃ passanti , tathā bhagavāpi .

So tattha gantvā bhavanadvāre aṭṭhāsi .

Tadā āḷavako himavante yakkhasamāgamaṃ gato hoti .

Tato āḷavakassa dvārapālo gadrabho nāma yakkho bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ,‘‘ kiṃ , bhante , bhagavā vikāle āgato ’’ ti āha .

Āma , gadrabha , āgatomhi , sace te agaru , vihareyyāmekarattaṃ āḷavakassa bhavanetiP1.320 .

Na me , bhante , garu , apica kho so yakkho kakkhaḷo pharuso , mātāpitūnampi abhivādanādīni na karoti , mā rucci bhagavato idha vāsoti .

Jānāmi , gadrabha , tassa sabhāvaṃ , na koci mamantarāyo bhavissati .

Sace te agaru , vihareyyāmekarattanti .

Dutiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca –

‘‘ aggitattakapālasadiso , bhante , āḷavako , mātāpitaroti vā samaṇabrāhmaṇāti vā dhammoti vā na jānāti , idhāgatānaṃ pana cittakkhepampi karoti , hadayampi phāleti , pādepi gahetvā parasamuddaṃ vā paracakkavāḷaṃ vā khipatī ’’ ti .

Dutiyampi bhagavā āha –

‘‘ jānāmi , gadrabha , sacepi te agaru , vihareyyāmekarattan ’’ ti .

Na me , bhante , garu , apica kho so yakkho attano anārocetvā anujānantaṃ maṃ jīvitāpi voropeyya , ārocemi , bhante , tassāti .

YathāsukhaṃM1.293 , gadrabha , ārocehīti .

‘‘ Tena hi , bhante , tvameva jānāhī ’’ ti bhagavantaṃ abhivādetvā himavantābhimukho pakkāmi .

Bhavanadvārampi sayameva bhagavato vivaramadāsi .

Bhagavā antobhavanaṃ pavisitvā yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu nisīditvā āḷavako siriṃ anubhoti , tasmiṃyeva dibbaratanamaye pallaṅke nisīditvā suvaṇṇābhaṃ muñci .

Taṃ disvā yakkhassa itthiyo āgantvā bhagavantaṃ vanditvā samparivāretvā nisīdiṃsu .

Bhagavā ‘‘ pubbe tumhe dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā pūjaneyyaṃ pūjetvā imaṃ sampattiṃ pattā , idānipi tatheva karotha , mā aññamaññaṃ issāmacchariyābhibhūtā viharathā ’’ tiādinā nayena tāsaṃ pakiṇṇakadhammakathaṃ kathesi .

Tā bhagavato madhuranigghosaṃ sutvā sādhukārasahassāni datvā bhagavantaṃ samparivāretvā nisīdiṃsuyeva .

Gadrabhopi himavantaṃ gantvā āḷavakassārocesi –

‘‘ yaggheV1.281 , mārisa , jāneyyāsi vimāne te bhagavā nisinno ’’ ti .

So gadrabhassa saññaṃ akāsi ‘‘ tuṇhī hohi , gantvā kattabbaṃ karissāmī ’’ ti .

Purisamānena kira lajjito ahosi , tasmā ‘‘ mā koci parisamajjhe suṇeyyā ’’ ti evamakāsi .

Tadā sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘ yakkhasamāgamaṃ gamissāmā ’’ ti saparivārā nānāyānehiP1.321 ākāsena gacchanti .

Ākāse ca yakkhānaṃ sabbattha maggo natthi , ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti .

Āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraaṭṭālakagopuraṃ upari kaṃsajālasañchannaṃ mañjūsasadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena , tassa upari maggo hoti .

Te taṃ padesamāgamma gantuṃ nāsakkhiṃsu .

Buddhānaṃ hi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā koci gantuṃ na sakkoti .

Te ‘‘ kimidan ’’ ti ?

Āvajjetvā bhagavantaṃ disvā ākāse khittaleḍḍu viya oruyha vanditvā dhammaṃ sutvā padakkhiṇaṃ katvā ,‘‘ yakkhasamāgamaṃ gacchāma bhagavā ’’ ti tīṇi vatthūni pasaṃsantā yakkhasamāgamaṃ agamaṃsu .

Āḷavako te disvā ,‘‘ idha nisīdathā ’’ ti paṭikkamma okāsamadāsi .

Te āḷavakassa nivedesuṃ –

‘‘ lābhā te , āḷavaka , yassa te bhavane bhagavā viharati , gacchāvuso , bhagavantaṃ payirupāsassū ’’ ti .

Evaṃ bhagavā bhavaneyeva vihāsi , na yasmiṃ nigrodheM1.294 āḷavakassa bhavanaṃ , tassa mūleti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane ’’ ti .

Atha kho āḷavako … pe … etadavoca –

‘‘ nikkhama , samaṇā ’’ ti kasmā panāyaṃ etadavoca ?

Rosetukāmatāya .

Tatrevaṃ ādito pabhuti sambandho veditabbo – ayaṃ hi yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlādikathā viya , tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvāyeva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantare kopena taṭataṭāyamānahadayo hutvā ‘‘ ko so bhagavā nāma , yo mama bhavanaṃ paviṭṭho ’’ ti āha .

Te ahaṃsu –

‘‘ na tvaṃ , āvuso , jānāsi bhagavantaṃ amhākaṃ satthāraṃ , yo tusitabhavane ṭhito pañcamahāvilokitaṃ viloketvā ’’ tiādinā nayena yāva dhammacakkapavattanā kathentā paṭisandhiādīsu dvattiṃsa pubbanimittāni vatvā ,‘‘ imānipi tvaṃ , āvuso , acchariyāni nāddasā ’’ ti ?

Codesuṃ .

So disvāpi kodhavasena ‘‘ nāddasan ’’ ti āha .

Āvuso āḷavaka , passeyyāsi vā tvaṃ , na vā , ko tayā attho passatā vā apassatāP1.322 vā ?

Kiṃ tvaṃ karissasiV1.282 amhākaṃ satthuno , yo tvaṃ taṃ upanidhāya calakkakudha-mahāusabhasamīpe tadahujātavacchako viya , tidhā pabhinnamattavāraṇasamīpe bhiṅkapotako viya , bhāsuravilambitakesarasobhitakkhandhassa migarañño samīpe jarasiṅgālo viya , diyaḍḍhayojanasatapavaḍḍhakāyasupaṇṇarājasamīpe chinnapakkhakākapotako viya khāyasi , gaccha yaṃ te karaṇīyaṃ , taṃ karohīti .

Evaṃ vutte duṭṭho āḷavako uṭṭhahitvā manosilātale vāmapādena ṭhatvā –

‘‘ passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo , ahaṃ vā ’’ ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsapabbatakūṭaṃ akkami .

Taṃ ayokūṭapahaṭo viya niddhantaayopiṇḍo papaṭikāyo muñci , so tatra ṭhatvā ,‘‘ ahaṃ āḷavako ’’ ti ugghosesi .

Sakalajambudīpaṃ saddo phari .

Cattāro kira saddā sakalajambudīpe sūyiṃsu – yañca puṇṇako yakkhasenāpati dhanañjayakorabyarājānaṃ jūtaṃ jinitvā apphoṭetvā ‘‘ ahaṃ jinin ’’ ti ugghosesi ;

yañca sakko devānamindo kassapabhagavato sāsane osakkante vissakammadevaputtaṃ sunakhaṃ karitvā –

‘‘ ahaṃ pāpabhikkhū caM1.295 pāpabhikkhuniyo ca upāsake ca upāsikāyo ca sabbeva ca adhammavādino khādāmī ’’ ti ugghosāpesi ;

yañca kusajātake pabhāvatihetu sattahi rājūhi nagare uparuddhe pabhāvatiṃ attanā saha hatthikkhandhe āropetvā nagarā nikkhamma –

‘‘ ahaṃ sīhassaramahākusarājā ’’ ti mahāpuriso ugghosesi ;

yañca kelāsamuddhani ṭhatvā āḷavakoti .

Tadā hi sakalajambudīpe dvāre ṭhatvā ugghositasadisaṃ ahosi .

Tiyojanasahassavitthato ca himavāpi saṅkampi yakkhassānubhāvena .

So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi –

‘‘ eteneva samaṇaṃ palāpessāmī ’’ tiP1.323 .

Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūlaṃ katvā , āḷavinagaraṃ pakkhantā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse vidhamentā .

Bhagavā ‘‘ mā kassaci uparodho hotū ’’ ti adhiṭṭhāsi .

Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu .

Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi .

‘‘ Udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī ’’ ti .

Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā pavassiṃsu .

Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi .

Vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi .

Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi .

Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāniV1.283 pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu .

Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi .

Ekatodhārāubhatodhārāasisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ .

Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi .

Kiṃsuka vaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikīrayiṃsu .

Tato kukkulavassaṃ samuṭṭhāpesi .

Accuṇhā kukkulā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipatiṃsu .

Tato vālikavassaṃ samuṭṭhāpesi .

Atisukhumavālikā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu .

Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi .

Taṃ kalalavassaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati .

TatoM1.296 andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘ bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī ’’ ti .

Taṃ caturaṅgasamannāgataṃ andhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamiva andhakāraṃ antaradhāyi .

Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkulavālikakalalandhakāravuṭṭhīhiP1.324 bhagavantaṃ palāpetuṃ asakkonto nānāvidhapaharaṇahatthāya anekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato .

Te bhūtagaṇā anekappakāre vikāre katvā ‘‘ gaṇhatha hanathā ’’ ti bhagavato upari āgacchantā viya honti .

Apica kho niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā , bhagavantaṃ allīyituṃ asamatthāva ahesuṃ .

Evaṃ santepi yathā bodhimaṇḍe māro āgatavelāyameva nivatto , tathā anivattetvā upaḍḍharattimattaṃ byākulamakaṃsu .

Evaṃ upaḍḍharattimattaṃ anekappakāravibhiṃsanakadassanenapi bhagavantaṃ cāletuṃ asakkonto āḷavako cintesi –

‘‘ yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyyan ’’ ti .

Cattāri kira āvudhāni loke seṭṭhāni – sakkassa vajirāvudhaṃ , vessavaṇassa gadāvudhaṃ , yamassa nayanāvudhaṃ , āḷavakassa dussāvudhanti .

Yadi hi sakko duṭṭho vajirāvudhaṃ sinerumatthake pahareyya , aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassaṃ vinivijjhitvā heṭṭhato gaccheyya .

Vessavaṇena kujjhanakāle vissajjitaṃ gadāvudhaṃ bahūnaṃ yakkhasahassānaṃ sīsaṃ pātetvā puna hatthapāsaṃ āgantvā tiṭṭhati .

Yamena duṭṭhena nayanāvudhena olokitamatte anekāni kumbhaṇḍasahassāni tattakapāle tilā viya pharantāni vinassanti .

Āḷavako duṭṭho sace ākāse dussāvudhaṃ muñceyya , dvādasa vassāni devo na vasseyya .

Sace pathaviyaṃ muñceyya .

Sabbarukkhatiṇādīni sussitvāV1.284 dvādasavassantare na puna viruheyyuṃ .

Sace samudde muñceyya , tattakapāle udakabindu viya sabbamudakaṃ susseyya .

Sace sinerusadisepi pabbate muñceyya , khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya .

So evaṃ mahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarisāṭakaṃ muñcitvā aggahesi .

Yebhuyyena dasasahassīlokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu ‘‘ ajjaM1.297P1.325 bhagavā āḷavakaṃ damessati , tattha dhammaṃ sossāmā ’’ ti yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu .

Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi paripuṇṇamahosi .

Atha āḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci .

Taṃ asanivicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhamānamaddanatthaṃ pādapuñchanacoḷaṃ hutvā pādamūle nipati .

Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho uddhatadāṭho viya sappo nittejo nimmado nipatitamānaddhajo hutvā cintesi –

‘‘ dussāvudhampi me samaṇaṃ nābhibhosi .

Kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti ?

‘‘ Idaṃ kāraṇaṃ , mettāvihārayutto samaṇo , handa naṃ rosetvā mettāya viyojemī ’’ ti iminā sambandhenetaṃ vuttaṃ – atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā … pe … nikkhama samaṇāti .

Tatthāyamadhippāyo – kasmā mayā ananuññāto mama bhavanaṃ pavisitvā gharasāmiko viya itthāgārassa majjhe nisinnosi ?

Ananuyuttametaṃ samaṇassa yadidaṃ adinnaparibhogo itthisaṃsaggo ca ?

Tasmā yadi tvaṃ samaṇadhamme ṭhito , nikkhama samaṇāti .

Eke pana –

‘‘ etāni aññāni ca pharusavacanāni vatvā evāyaṃ etadavocā ’’ ti bhaṇanti .

Atha bhagavā –

‘‘ yasmā thaddho paṭithaddhabhāvena vinetuṃ na sakkā , so hi paṭithaddhabhāve kayiramāne , seyyathāpi caṇḍassa kukkurassa nāsāya pittaṃ bhindeyya , so bhiyyosomattāya caṇḍataro assa , evaṃ thaddhataro hoti , mudunā pana so sakkā vinetun ’’ ti ñatvā , sādhāvusoti piyavacanena tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā nikkhami .

Tena vuttaṃ sādhāvusoti bhagavā nikkhamīti .

Tato āḷavako –

‘‘ subbaco vatāyaṃ samaṇo ekavacaneneva nikkhanto , evaṃ nāma nikkhametuṃ sukhaṃ samaṇaṃ akāraṇenevāhaṃ sakalarattiṃ yuddhena abbhuyyāsin ’’ ti muducitto hutvā puna cintesi –

‘‘ idānipi na sakkā jānituṃ , kiṃ nu kho subbacatāya nikkhanto udāhu kodhanoV1.285 .

HandāhaṃP1.326 vīmaṃsāmī ’’ ti .

Tato pavisa , samaṇāti āha .

Atha subbacoti mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthaṃ puna piyavacanaṃ vadanto sādhāvusoti bhagavāM1.298 pāvisi .

Āḷavako punappunaṃ tameva subbacabhāvaṃ vīmaṃsanto dutiyampi tatiyampi nikkhama pavisāti āha .

Bhagavāpi tathā akāsi .

Yadi na kareyya , pakatiyāpi thaddhayakkhassa cittaṃ thaddhataraṃ hutvā dhammakathāya bhājanaṃ na bhaveyya .

Tasmā yathā nāma mātā rodantaṃ puttakaṃ yaṃ so icchati , taṃ datvā vā katvā vā saññāpesi tathā bhagavā kilesarodanena rodantaṃ yakkhaṃ saññāpetuṃ yaṃ so bhaṇati , taṃ akāsi .

Yathā ca dhātī thaññaṃ apivantaṃ dārakaṃ kiñci datvā upalāḷetvā pāyeti , tathā bhagavā yakkhaṃ lokuttaradhammakhīraṃ pāyetuṃ tassa patthitavacanakaraṇena upalāḷento evamakāsi .

Yathā ca puriso lābumhi catumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantaraṃ sodheti , evaṃ bhagavā yakkhassa citte lokuttaracatumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantare kodhamalaṃ sodhetuṃ yāva tatiyaṃ nikkhamanapavisanaṃ akāsi .

Atha āḷavako ‘‘ subbaco ayaṃ samaṇo ‘ nikkhamā ’ ti vutto nikkhamati ,‘ pavisā ’ ti vutto pavisati .

Yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ evameva sakalarattiṃ kilametvā pāde gahetvā pāragaṅgāya khipeyyan ’’ ti ?

Pāpakaṃ cittaṃ uppādetvā catutthavāraṃ āha nikkhama , samaṇāti .

Taṃ ñatvā bhagavā na khvāhaṃ tan ti āha .

Evaṃ vā vutte taduttarikaraṇīyaṃ pariyesamāno pañhaṃ pucchitabbaṃ maññissati .

Taṃ dhammakathāya mukhaṃ bhavissatīti ñatvā , na khvāhaṃ tan ti āha .

Tattha na -iti paṭikkhepe .

Khoti avadhāraṇe .

Ahan ti attanidassanaṃ .

Tan ti hetuvacanaṃ .

Tenevettha ‘‘ yasmā tvaṃ evaṃ cintesi , tasmā ahaṃ , āvuso , neva nikkhamissāmi , yaṃ te karaṇīyaṃ , taṃ karohī ’’ ti evamattho daṭṭhabbo .

Tato āḷavako yasmā pubbepi ākāsena gamanavelāya –

‘‘ kiṃ nu kho etaṃ suvaṇṇavimānaṃ , udāhu rajatamaṇivimānānaṃ aññataraṃ , handa naṃ passāmā ’’ ti evaṃ attano vimānaṃ āgate iddhimante tāpasaparibbājake pañhaṃ pucchitvā vissajjetuṃP1.327 asakkonte cittakkhepādīhi viheṭheti , tasmā bhagavantampi tathā viheṭhessāmīti maññamāno pañhaṃ tan tiādimāha .

Kuto panassa pañhātiM1.299 ?

Tassa kira mātāpitaro kassapaṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā aṭṭhaV1.286 pañhe saha vissajjanena uggahesuṃ .

Te daharakāle āḷavakaṃ pariyāpuṇāpesuṃ ;

so kālaccayena vissajjanaṃ sammussi .

Tato ‘‘ ime pañhāpi mā vinassantū ’’ ti suvaṇṇapaṭṭhe jātihiṅgulakena lekhāpetvā vimāne nikkhipi .

Evamete puṭṭhapañhā buddhavisayāva honti .

Bhagavā taṃ sutvā yasmā buddhānaṃ pariccattalābhantarāyo vā jīvitantarāyo vā sabbaññutaññāṇabyāmappabhādipaṭighāto vā na sakkā kenaci kātuṃ , tasmā naṃ loke asādhāraṇaṃ buddhānubhāvaṃ dassento na khvāhaṃ taṃ , āvuso , passāmi sadevake loketiādimāha .

Evaṃ bhagavā tassa bādhanacittaṃ paṭisedhetvā pañhāpucchane ussāhaṃ janento āha apica tvaṃ , āvuso , puccha , yadākaṅkhasīti .

Tassattho – puccha , yadi ākāṅkhasi , na me pañhāvissajjane bhāro atthi .

Atha vā puccha , yaṃ ākaṅkhasi .

Sabbaṃ te vissajjessāmīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi .

Evaṃ bhagavato sabbaññupavāraṇāya pavāritāya atha kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi .

Tattha kiṃ sūdha vittan ti , kiṃ su idha vittaṃ .

Vittan ti dhanaṃ .

Taṃ hi pītisaṅkhātaṃ vittiṃ karoti , tasmā ‘‘ vittan ’’ ti vuccati .

Suciṇṇan ti sukataṃ .

Sukhan ti kāyikacetasikaṃ sātaṃ .

Āvahātīti āvahati āneti deti appeti .

Have -iti daḷhatthe nipāto .

Sādutaran ti atisayena sādu .

‘‘ Sādhutaran ’’ tipi pāṭho .

Rasānan ti rasasaññitānaṃ dhammānaṃ .

Kathan ti kena pakārena .

Kathaṃjīvino jīvitaṃ kathaṃjīviṃjīvitaṃ .

Gāthābandhasukhatthaṃ pana sānunāsikaṃP1.328 vuccati .

Kathaṃjīviṃ jīvatanti vā pāṭho , tassa ‘‘ jīvantānaṃ kathaṃjīvin ’’ ti attho .

Evaṃ imāya gāthāya ‘‘ kiṃ su idha loke purisassa vittaṃ seṭṭhaṃ ?

Kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti ?

Kiṃ rasānaṃ sādutaraṃ ?

Kathaṃjīviṃ jīvitaṃ seṭṭhamāhū ’’ ti ?

Ime cattāro pañhe pucchi .

Athassa bhagavā kassapadasabalena vissajjitanayeneva vissajjento imaṃ gāthamāha saddhīdha vittan ti .

Tattha yathā hiraññasuvaṇṇādi vittaṃ upabhogasukhaṃM1.300 āvahati , khuppipāsādidukkhaṃ paṭibāhati , dāliddiyaṃ vūpasameti , muttādiratanapaṭilābhahetu hoti , lokasantatiñca āvahati , evaṃ lokiyalokuttarā saddhāpi yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaraṃ vipākaṃ sukhamāvahati , saddhādhurena paṭipannānaṃ jātijarādidukkhaṃ paṭibāhati , guṇadāliddiyaṃ vūpasameti , satisambojjhaṅgādiratanapaṭilābhahetu hoti .

‘‘ SaddhoV1.287 sīlena sampanno , yaso bhogasamappito ;

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati , tattha tattheva pūjito ’’ ti .( dha . pa .303)–

Vacanato lokasantatiñca āvahatīti katvā ‘‘ vittan ’’ ti vuttaṃ .

Yasmā pana tesaṃ saddhāvittaṃ anugāmikaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbasampattihetu , lokiyassa hiraññasuvaṇṇādivittassāpi nidānaṃ .

Saddhoyeva hi dānādīni puññāni katvā vittaṃ adhigacchati , assaddhassa pana vittaṃ yāvadeva anatthāya hoti , tasmā seṭṭhanti vuttaṃ .

Purisassāti ukkaṭṭhaparicchedadesanā .

Tasmā na kevalaṃ purisassa , itthiādīnampi saddhāvittameva seṭṭhanti veditabbaṃ .

Dhammoti dasakusaladhammo , dānasīlabhāvanādhammo vā .

Suciṇṇoti sukato sucarito .

Sukhamāvahatīti soṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālādīnaṃ viya manussasukhaṃ , sakkādīnaṃ viya dibbasukhaṃ , pariyosāne mahāpadumādīnaṃ viya nibbānasukhañca āvahati .

Saccan ti ayaṃ saccasaddo anekesu atthesu dissati .

Seyyathidaṃ –

‘‘ saccaṃ bhaṇe na kujjheyyāP1.329 ’’ tiādīsu ( dha . pa .224) vācāsacce .

‘‘ Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā ’’ tiādīsu ( jā .2.21.433) viratisacce .

‘‘ Kasmā nu saccāni vadanti nānā , pavādiyāse kusalā vadānā ’’ tiādīsu ( su . ni .891) diṭṭhisacce .

‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , brāhmaṇasaccānī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.185) brāhmaṇasacce .

‘‘ Ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthī ’’ tiādīsu ( su . ni .890; mahāni .119) paramatthasacce .

‘‘ Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā ’’ tiādīsu ( vibha .216) ariyasacce .

Idha pana paramatthasaccaṃ nibbānaṃ viratisaccañca abbhantaraṃ katvāM1.301 vācāsaccaṃ adhippetaṃ , yassānubhāvena udakādīni vase vattenti , jātijarāmaraṇapāraṃ taranti .

Yathāha –

‘‘ Saccena vācenudakamhi dhāvati ,

Visampi saccena hananti paṇḍitā ;

Saccena devo thanayaṃ pavassati ,

Sace ṭhitā nibbutiṃ patthayanti .

‘‘ YeV1.288 kecime atthi rasā pathabyā ,

Saccaṃ tesaṃ sādutaraṃ rasānaṃ ;

Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca ,

Taranti jātimaraṇassa pāran ’’ ti .( jā .2.21.433);

Sādutaran ti madhurataraṃ paṇītataraṃ .

Rasānan ti ye ime ‘‘ mūlaraso khandharaso ’’ tiādinā ( dha . sa .628-630) nayena sāyanīyadhammā , yecime ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , sabbaṃ phalarasaṃ ( mahāva .300), arasarūpo bhavaṃ gotamo , ye te , brāhmaṇa , rūparasā saddarasā ( pārā .3; a . ni .8.11), anāpatti rasarase ( pāci .605-611), ayaṃ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso ( cūḷava .385; a . ni .8.19), bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā ’’ tiādinā ( mahāni .149) nayena rūpācārarasupavajjā avasesā byañjanādayo ‘‘ dhammarasā ’’ ti vuccantiP1.330 .

Tesaṃ rasānaṃ saccaṃ have sādutaraṃ saccameva sādutaraṃ .

Sādhutaraṃ vā , seṭṭhataraṃ , uttamataraṃ .

Mūlarasādayo hi sarīramupabrūhenti , saṃkilesikañca sukhamāvahanti .

Saccarase viratisaccavācāsaccarasā samathavipassanādīhi cittaṃ upabrūheti , asaṃkilesikañca sukhamāvahati .

Vimuttiraso paramatthasaccarasaparibhāvitattā sādu , attharasadhammarasā ca tadadhigamūpāyabhūtaṃ atthañca dhammañca nissāya pavattitoti .

Paññājīviṃjīvitan ti ettha pana yvāyaṃ andhekacakkhudvicakkhukesu dvicakkhupuggalo gahaṭṭho vā kammantānuṭṭhāna-saraṇagamanadāna-saṃvibhāga-sīlasamādānuposathakammādi gahaṭṭhapaṭipadaṃ , pabbajito vā avippaṭisārakarasīlasaṅkhātaṃ taduttaricittavisuddhiādibhedampi pabbajitapaṭipadaṃ paññāya ārādhetvā jīvati , tassaM1.302 paññāya jīvino jīvitaṃ , taṃ vā paññājīvitaṃ seṭṭhamāhūti evamattho daṭṭhabbo .

Evaṃ bhagavatā vissajjite cattāropi pañhe sutvā attamano yakkho avasesepi cattāro pañhe pucchanto kathaṃsu tarati oghan ti gāthamāha .

Athassa bhagavā purimanayeneva vissajjento saddhāya taratīti gāthamāha .

Tattha kiñcāpi yo catubbidhamoghaṃ tarati , so saṃsāraṇṇavampi tarati , vaṭṭadukkhampi acceti , kilesamalāpi parisujjhati , evaṃ santepi pana yasmā assaddho oghataraṇaṃ asaddahanto na pakkhandati , pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggena pamattoV1.289 tattheva visattattā saṃsāraṇṇavaṃ na tarati , kusīto dukkhaṃ viharati vokiṇṇo akusalehi dhammehi , appañño suddhimaggaṃ ajānanto na parisujjhati , tasmā tappaṭipakkhaṃ dassentena bhagavatā ayaṃ gāthā vuttā .

Evaṃ vuttāya cetāya yasmā sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānaṃ saddhindriyaṃ , tasmā saddhāya tarati oghan ti iminā padena diṭṭhoghataraṇaṃ sotāpattimaggaṃ sotāpannañca pakāseti .

Yasmā pana sotāpanno kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sātaccakiriyasaṅkhatena appamādena samannāgato dutiyamaggaṃ ārādhetvā ṭhapetvā sakidevimaṃP1.331 lokaṃ āgamanamaggaṃ avasesaṃ sotāpattimaggena atiṇṇaṃ bhavoghavatthuṃ saṃsāraṇṇavaṃ tarati , tasmā appamādena aṇṇavan ti iminā padena bhavoghataraṇaṃ sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiñca pakāseti .

Yasmā ca sakadāgāmī vīriyena tatiyamaggaṃ ārādhetvā sakadāgāmimaggena anatītaṃ kāmoghavatthuṃ kāmoghasaññitañca kāmadukkhamacceti , tasmā vīriyena dukkhamaccetīti iminā padena kāmoghataraṇaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiñca pakāseti .

Yasmā pana anāgāmī vigatakāmasaññāya parisuddhāya paññāya ekantaparisuddhaṃ catutthamaggapaññaṃ ārādhetvā anāgāmimaggena appahīnaṃ avijjāsaṅkhātaṃ paramamalaṃ pajahati , tasmā paññāya parisujjhatīti , iminā padena avijjoghataraṇaṃ arahattamaggañca arahattañca pakāseti .

Imāya ca arahattanikūṭena kathitāya gāthāya pariyosāne yakkho sotāpattiphale patiṭṭhāsi .

IdāniM1.303 tameva ‘‘ paññāya parisujjhatī ’’ ti ettha vuttaṃ paññāpadaṃ gahetvā attano paṭibhānena lokiyalokuttaramissakaṃ pañhaṃ pucchanto kathaṃsu labhate paññan ti imaṃ chappadaṃ gāthamāha .

Tattha kathaṃsūti sabbattheva atthayuttipucchā honti .

Ayaṃ hi paññādiatthaṃ ñatvā tassa yuttiṃ pucchati –

‘‘ kathaṃ , kāya yuttiyā , kena kāraṇena paññaṃ labhatī ’’ ti ?

Esa nayo dhanādīsu .

Athassa bhagavā catūhi kāraṇehi paññālābhaṃ dassento saddahānotiādimāha .

Tassattho – yena pubbabhāge kāyasucaritādibhedena aparabhāge ca sattatiṃsabodhipakkhiyabhedena dhammena arahanto buddhapaccekabuddhasāvakā nibbānaṃ pattā , taṃ saddahāno arahataṃ dhammaṃ nibbānapattiyā lokiyalokuttarapaññaṃ labhati , tañca kho na saddhāmattakeneva .

Yasmā pana saddhājāto upasaṅkamatiV1.290 , upasaṅkamanto payirupāsati , payirupāsanto sotaṃ odahati , ohitasoto dhammaṃ suṇāti , tasmā upasaṅkamanato pabhuti yāva dhammassavanena sussūsaṃ labhati .

Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ dhammaṃ saddahitvāpi ācariyupajjhāye kālena upasaṅkamitvāP1.332 vattakaraṇena payirupāsitvā yadā payirupāsanāya ārādhitacittā kiñci vattukāmā honti .

Atha adhigatāya sotukāmatāya sotaṃ odahitvā suṇanto labhatīti .

Evaṃ sussūsampi ca satiavippavāsena appamatto subhāsitadubbhāsitaññutāya vicakkhaṇo eva labhati , na itaro .

Tenāha ‘‘ appamatto vicakkhaṇo ’’ ti .

Evaṃ yasmā saddhāya paññalābhasaṃvattanikaṃ paṭipadaṃ paṭipajjati , sussūsāya sakkaccaṃ paññādhigamūpāyaṃ suṇāti , appamādena gahitaṃ na pamussati .

Vicakkhaṇatāya anūnādhikaṃ aviparītañca gahetvā vitthārikaṃ karoti .

Sussūsāya vā ohitasoto paññāpaṭilābhahetuṃ dhammaṃ suṇāti , appamādena sutadhammaṃ dhāreti , vicakkhaṇatāya dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati , athānupubbena paramatthasaccaṃ sacchikaroti , tasmāssa bhagavā ‘‘ kathaṃsu labhate paññan ’’ ti puṭṭho imāni cattāri kāraṇāni dassento imaṃ gāthamāha .

IdāniM1.304 tato pare tayo pañhe vissajjento patirūpakārīti imaṃ gāthamāha .

Tattha desakālādīni ahāpetvā lokiyassa lokuttarassa vā dhanassa patirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karotīti patirūpakārī .

Dhuravāti cetasikavīriyavasena anikkhittadhuro .

Uṭṭhātāti ,‘‘ yo ca sītañca uṇhañca , tiṇā bhiyyo na maññatī ’’ tiādinā ( theragā .232) nayena kāyikavīrīyavasena uṭṭhānasampanno asithilaparakkamo .

Vindate dhanan ti ekamūsikāya nacirasseva catusatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viya lokiyadhanañca , mahallakamahātissatthero viya lokuttaradhanañca labhati .

So ‘‘ tīhiyeva iriyāpathehi viharissāmī ’’ ti vattaṃ katvā thinamiddhāgamanavelāya palālacumbaṭakaṃ temetvā sīse katvā galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā thinamiddhaṃ paṭibāhanto dasahi vassehi arahattaṃP1.333 pāpuṇi .

Saccenāti vacīsaccenāpi ‘‘ saccavādī bhūtavādī ’’ ti , paramatthasaccenāpi ‘‘ buddho paccekabuddho ariyasāvako ’’ ti evaṃ kittiṃ pappoti .

Dadan ti yaṃkiñci icchitapatthitaṃ dadanto mittāni ganthati , sampādeti karotīti attho .

Duddadaṃ vā dadaṃ taṃ ganthati .

Dānamukhena vā cattāripi saṅgahavatthūni gahitānīti veditabbāni , tehi mittāni karotīti vuttaṃ hoti .

EvaṃV1.291 gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇena lokiyalokuttaramissakena nayena cattāro pañhe vissajjetvā idāni ‘‘ kathaṃ pecca na socatī ’’ ti imaṃ pañcamaṃ pañhaṃ gahaṭṭhavasena vissajjento yassetetiādīmāha .

Tassattho – yassa ‘‘ saddahāno arahatan ’’ ti ettha vuttāya sabbakalyāṇadhammuppādikāya saddhāya samannāgatattā saddhassa , gharamesinoti gharāvāsaṃ pañca vā kāmaguṇe esantassa gavesantassa kāmabhogino gahaṭṭhassa ‘‘ saccena kittiṃ pappotī ’’ ti ettha vuttappakāraṃ saccaṃ .

‘‘ Sussūsaṃ labhate paññan ’’ ti ettha sussūsapaññānāmena vuttova damo .

‘‘ Dhuravā uṭṭhātā ’’ ti ettha dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttā dhiti .

‘‘ Dadaṃ mittāni ganthatī ’’ ti ettha vuttappakāro cāgo cāti ete caturo dhammā santi .

Sa ve pecca na socatīti idhalokā paralokaṃ gantvā sa ve na socatīti .

EvaṃM1.305 bhagavā pañcamampi pañhaṃ vissajjetvā taṃ yakkhaṃ codento iṅgha aññepītiādimāha .

Tattha iṅghāti codanatthe nipāto .

Aññepīti aññepi dhamme puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu .

Aññepi vā pūraṇādayo sabbaññupaṭiññe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu .

Yadi amhehi ‘‘ saccena kittiṃ pappotī ’’ ti ettha vuttappakārā saccā bhiyyo kittippattikāraṇaṃ vā ,‘‘ sussūsaṃ labhate paññan ’’ ti ettha sussūsāti paññāpadesena vuttā dammā bhiyyoP1.334 lokiyalokuttarapaññāpaṭilābhakāraṇaṃ vā ,‘‘ dadaṃ mittāni ganthatī ’’ ti ettha vuttappakārā cāgā bhiyyo mittaganthanakāraṇaṃ vā ,‘‘ dhuravā uṭṭhātā ’’ ti ettha taṃ taṃ atthavasaṃ paṭicca dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttāya mahābhārasahanatthena ussoḷhibhāvappattāya vīriyasaṅkhātāya khantyā bhiyyo lokiyalokuttaradhanavindanakāraṇaṃ vā ,‘‘ saccaṃ dammo dhiti cāgo ’’ ti evaṃ vuttehi imeheva catūhi dhammehi bhiyyo asmā lokā paraṃ lokaṃ pecca asocanakāraṇaṃ vā idha vijjatīti ayamettha saddhiṃ saṅkhepayojanāya atthavaṇṇanā .

Vitthārato pana ekamekaṃ padaṃ atthuddhārapaduddhārapadavaṇṇanānayehi vibhajitvā veditabbā .

Evaṃ vutte yakkho yena saṃsayena aññe puccheyya , tassa pahīnattā kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ , puthū samaṇabrāhmaṇeti vatvā yepissa apucchanakāraṇaṃ na jānanti , tepi jānāpento yohaṃ ajjapajānāmi , yo attho samparāyikoti āha .

Tattha ajjāti ajjādiṃ katvāti adhippāyo .

Pajānāmīti yathāvuttena pakārena jānāmi .

Yo atthoti ettāvatā ‘‘ sussūsaṃ labhate paññan ’’ tiādinā nayena vuttaṃ diṭṭhadhammikaṃ dasseti .

Samparāyikoti iminā ‘‘ yassete caturoV1.292 dhammā ’’ ti vuttaṃ pecca sokābhāvakāraṇaṃ samparāyikaṃ .

Atthoti ca kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ .

Ayaṃ hi atthasaddo ‘‘ sātthaṃ sabyañjanan ’’ ti evamādīsu ( pārā .1; dī . ni .1.255) pāṭhatthe vattati .

‘‘ Attho me , gahapati , hiraññasuvaṇṇenā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.250; ma . ni .3.258) vicakkhaṇe .

‘‘ Hoti sīlavataṃ attho ’’ tiādīsu ( jā .1.1.11) vuḍḍhimhi .

‘‘ Bahujano bhajate atthahetū ’’ tiādīsu dhane .

‘‘ Ubhinnamatthaṃ caratī ’’ tiādīsu ( jā .1.7.66; saṃ . ni .1.250; theragā .443) hiteM1.306 .

‘‘ Atthe jāte ca paṇḍitan ’’ tiādīsu ( jā .1.1.92) kāraṇe .

Idha pana kāraṇe .

Tasmā yaṃ paññādilābhādīnaṃ kāraṇaṃ diṭṭhadhammikaṃ , yañca pecca sokābhāvassa kāraṇaṃ samparāyikaṃ , taṃ yohaṃ ajja bhagavatā vuttanayenaP1.335 sāmaṃyeva pajānāmi , so kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ puthū samaṇabrāhmaṇeti evamettha saṅkhepato attho veditabbo .

Evaṃ yakkho ‘‘ pajānāmi yo attho samparāyiko ’’ ti vatvā tassa ñāṇassa bhagavaṃmūlakattaṃ dassento atthāya vata me buddhoti āha .

Tattha atthāyāti hitāya vuḍḍhiyā ca .

Yattha dinnaṃ mahapphalan ti ‘‘ yassete caturo dhammā ’’ ti ettha vuttacāgena yattha dinnaṃ mahapphalaṃ , taṃ aggadakkhiṇeyyaṃ buddhaṃ pajānāmīti attho .

Keci pana ‘‘ saṅghaṃ sandhāya evamāhā ’’ ti bhaṇanti .

Evaṃ imāya gāthāya attano hitādhigamaṃ dassetvā idāni sahitapaṭipattiṃ dīpento so ahaṃ vicarissāmītiādimāha .

Tattha gāmā gāman ti devagāmā devagāmaṃ .

Purā puran ti devanagarato devanagaraṃ .

Namassamāno sambuddhaṃ , dhammassa ca sudhammatan ti ‘‘ sammāsambuddho vata bhagavā , svākkhāto vata bhagavato dhammo ’’ tiādinā nayena buddhasubodhitañca dhammasudhammatañca ca-saddena ‘‘ suppaṭipanno vata bhagavato sāvakasaṅgho ’’ tiādinā saṅghasuppaṭipattiñca abhitthavitvā namassamāno dhammaghosako hutvā vicarissāmīti vuttaṃ hoti .

Evamimāya gāthāya pariyosānañca rattivibhāvanañca sādhukārasadduṭṭhānañca āḷavakakumārassa yakkhabhavanaṃ ānayanañca ekakkhaṇeyeva ahosi .

Rājapurisā sādhukārasaddaṃ sutvā –

‘‘ evarūpo sādhukārasaddo ṭhapetvā buddhe na aññesaṃ abbhuggacchati , āgato nu kho bhagavā ’’ ti āvajjentā bhagavato sarīrappabhaṃ disvā pubbe viya bahi aṭṭhatvā nibbisaṅkā antoyeva pavisitvā addasaṃsu bhagavantaṃ yakkhassa bhavane nisinnaṃ , yakkhañca añjaliṃ paggahetvāV1.293 ṭhitaṃ .

Disvāna yakkhaṃ āhaṃsu –

‘‘ ayaṃ te , mahāyakkha , rājakumāro balikammāya ānīto , handa naṃ khāda vā bhuñja vā , yathāpaccayaṃ vā karohī ’’ ti .

So sotāpannattā lajjito visesenaM1.307 ca bhagavato purato evaṃ vuccamāno atha taṃ kumāraṃ ubhohi hatthehi paṭiggahetvā bhagavatoP1.336 upanāmesi ‘‘ ayaṃ , bhante , kumāro mayhaṃ pesito , imāhaṃ bhagavato dammi , hitānukampakā buddhā , paṭiggaṇhātu , bhante , bhagavā imaṃ dārakaṃ imassa hitatthāya sukhatthāyā ’’ ti imañca gāthamāha –

‘‘ Imaṃ kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ ,

Sabbaṅgupetaṃ paripuṇṇabyañjanaṃ ;

Udaggacitto sumano dadāmi te ,

Paṭiggaha lokahitāya cakkhumā ’’ ti .

Paṭiggahesi bhagavā kumāraṃ .

Paṭiggaṇhanto ca yakkhassa ca kumārassa ca maṅgalakaraṇatthaṃ pādūnagāthaṃ abhāsi .

Taṃ yakkho kumāraṃ saraṇaṃ gamento tikkhattuṃ catutthapādena pūresi .

Seyyathidaṃ –

‘‘ Dīghāyuko hotu ayaṃ kumāro ,

Tuvañca yakkha sukhito bhavāhi ;

Abyādhitā lokahitāya tiṭṭhatha ,

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti buddhaṃ ;

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti dhammaṃ ;

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti saṅghan ’’ ti .

Atha bhagavā kumāraṃ rājapurisānaṃ adāsi –

‘‘ imaṃ vaḍḍhetvā puna mameva dethā ’’ ti .

Evaṃ so kumāro rājapurisānaṃ hatthato yakkhassa hatthaṃ , yakkhassa hatthato bhagavato hatthaṃ , bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato ‘‘ hatthako āḷavako ’’ ti jāto .

Taṃ ādāya paṭinivatte rājapurise disvā kassakavanakammikādayo ‘‘ kiṃ yakkho kumāraṃ atidaharattā na icchī ’’ ti ?

Bhītā pucchiṃsu .

Rājapurisā ‘‘ mā bhāyatha .

Khemaṃ kataṃ bhagavatā ’’ ti sabbamārocesuṃV1.294 .

Tato ‘‘ sādhu sādhū ’’ ti sakalaṃ āḷavinagaraṃ ekakolāhalena yakkhābhimukhaṃ ahosi .

Yakkhopi bhagavato bhikkhācārakāle anuppatte pattacīvaraṃ gahetvā upaḍḍhamaggaṃ anugantvā nivatti .

Atha bhagavā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakicco nagaradvāre aññatarasmiṃ vivitte rukkhamūle paññattabuddhāsane nisīdi .

Tato mahājanakāyena saddhiṃ rājā ca nāgarā ca ekato sampiṇḍitvā bhagavantaṃ upasaṅkammaM1.308 vanditvā parivāretvāP1.337 nisinnā –

‘‘ kathaṃ , bhante , evaṃ dāruṇaṃ yakkhaṃ damayitthā ’’ ti pucchiṃsu .

Tesaṃ bhagavā yuddhamādiṃ katvā ‘‘ evaṃ navavidhaṃ vassaṃ vassetvā evaṃ vibhiṃsanakaṃ akāsi , evaṃ pañhaṃ pucchi .

Tassāhaṃ evaṃ vissajjesin ’’ ti tamevāḷavakasuttaṃ kathesi .

Kathāpariyosāne caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi .

Tato rājā ceva nāgarā ca vessavaṇamahārājassa bhavanasamīpe yakkhassa bhavanaṃ katvā pupphagandhādisakkārupetaṃ niccabaliṃ pavattesuṃ .

Tañca kumāraṃ viññutaṃ pattaṃ ‘‘ tvaṃ bhagavantaṃ nissāya jīvitaṃ labhi , gaccha bhagavantaṃyeva payirupāsassu bhikkhusaṅghañcā ’’ ti vissajjesuṃ .

So bhagavantañca bhikkhusaṅghañca payirupāsamāno nacirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya sabbaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā pañcasataupāsakaparivāro ahosi .

Bhagavā ca naṃ etadagge niddisi –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ catūhi saṅgahavatthūhi parisaṃ saṅgaṇhantānaṃ yadidaṃ hatthako āḷavako ’’ ti ( a . ni .1.251).

Dvādasamaṃ .

Iti sāratthappakāsiniyā

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

Yakkhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

11. Sakkasaṃyuttaṃ

1. Paṭhamavaggo

1. Suvīrasuttavaṇṇanā

247. SakkasaṃyuttassaV1.295P1.338M1.309 paṭhame abhiyaṃsūti kadā abhiyaṃsu ?

Yadā balavanto ahesuṃ , tadā .

Tatrāyaṃ anupubbikathā – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vatapadāni pūretvā tattha kālaṅkato devaloke nibbatti .

Taṃ balavakammānubhāvena saparisaṃ sesadevatā dasahi ṭhānehi adhigaṇhantaṃ disvā ‘‘ āgantukadevaputtā āgatā ’’ ti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu .

Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi –

‘‘ mārisā mā gandhapānaṃ pivittha , pivanākāramattameva dassethā ’’ ti .

Te tattha akaṃsu .

Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu .

Sakko ‘‘ gaṇhatha puttahatāya putte ’’ ti te pādesu gahetvā sinerupāde khipāpesi .

Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu .

Te sineruvemajjhakāle saññaṃ labhitvā ,‘‘ tātā na suraṃ pivimha , na suraṃ pivimhā ’’ ti āhaṃsu .

Tato paṭṭhāya asurā nāma jātā .

Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti .

Sakko tesaṃ nivattetvāP1.339 anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi , yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ Antarā dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ ,

Pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā ;

Udakaṃ karoṭi-payassa ca hārī ,

Madanayutā caturo ca mahatthā ’’ ti .

DveV1.296M1.310 nagarāni hi yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni devanagarañca asuranagarañca .

Yadā hi asurā balavanto honti , atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pidahite asurānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti .

Yadā devā balavanto honti , athāsurehi palāyitvā asuranagarassa dvāre pidahite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti .

Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma .

Nesaṃ antarā etesu udakādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā .

Tattha udaka saddena nāgā gahitā .

Te hi udake balavanto honti .

Tasmā sinerussa paṭhamālinde tesaṃ ārakkhā .

Karoṭi saddena supaṇṇā gahitā .

Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ , tena taṃ nāmaṃ labhiṃsu .

Dutiyālinde tesaṃ ārakkhā .

Payassahārī saddena kumbhaṇḍā gahitā .

Dānavarakkhasā kira te .

Tatiyālinde tesaṃ ārakkhā .

Madanayuta saddena yakkhā gahitā .

Visamacārino kirate yujjhasoṇḍā .

Catutthālinde tesaṃ ārakkhā .

Caturo ca mahantāti cattāro mahārājāno vuttā .

Pañcamālinde tesaṃ ārakkhā .

Tasmā yadi asurā kupitāvilacittā devapuraṃ upayanti yuddhesū , yaṃ girino paṭhamaṃ paribhaṇḍaṃ , taṃ uragā paṭibāhanti evaṃ sesesu sesā .

Te pana asurā āyuvaṇṇarasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva .

Tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya ,‘‘ na idaṃ devanagaraṃ , tattha pāricchattako pupphati , idha pana cittapāṭalī , jarasakkenāmhākaṃP1.340 suraṃ pāyetvā vañcitā , devanagarañca no gahitaṃ , gacchāma tena saddhiṃ yujjhissāmā ’’ ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā , yuddhasajjā hutvā , asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhetvā uṭṭhahanti .

Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikā vammikaṃ viya sineruṃ abhiruhitu ārabhanti .

Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti .

Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati , na lohitaṃ uppajjati , kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññaṃ santāsanamattamevaM1.311 hoti .

Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā te asurapuraṃyeva pavesetvā nivattanti .

Yadā pana asurā balavanto honti , atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehi saddhiṃ ekatova hutvā yujjhanti .

Esa nayo supaṇṇādīsūpi .

Yadā pana tāni pañcapiV1.297 ṭhānāni asurā maddanti , tadā ekato sampiṇḍitānipi pañca balāni osakkanti .

Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa taṃ pavattiṃ ārocenti .

Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati , ekaṃ vā puttaṃ peseti .

Imasmiṃ pana kāle puttaṃ pesetukāmo , tāta suvīrātiādimāha .

Evaṃ bhaddantavāti khoti evaṃ hotu bhaddaṃ tava iti kho .

Pamādaṃ āpādesīti pamādaṃ akāsi .

Accharāsaṅghaparivuto saṭṭhiyojanaṃ vitthārena suvaṇṇamahāvīthiṃ otaritvā nakkhattaṃ kīḷanto nandanavanādīsu vicaratīti attho .

Anuṭṭhahan ti anuṭṭhahanto .

Avāyāman ti avāyamanto .

Alasvassāti alaso assa .

Na ca kiccāni kārayeti kiñci kiccaṃ nāma na kareyya .

Sabbakāmasamiddhassāti sabbakāmehi samiddho assa .

Taṃ me , sakka , varaṃ disāti , sakka devaseṭṭha , taṃ me varaṃ uttamaṃ ṭhānaṃ okāsaṃ disaṃ ācikkha kathehīti vadati .

Nibbānassa hi so maggoti kammaṃ akatvā jīvitaṭṭhānaṃ nāma nibbānassa maggo .

Paṭhamaṃ .

2. Susīmasuttavaṇṇanā

248. DutiyeP1.341 susīman ti attano puttasahassassa antare evaṃnāmakaṃ ekaṃ puttameva .

Dutiyaṃ .

3. Dhajaggasuttavaṇṇanā

249. Tatiye samupabyūḷhoti sampiṇḍito rāsibhūto .

Dhajaggaṃ ullokeyyathāti sakkassa kira diyaḍḍhayojanasatāyāmo rathoM1.312 .

Tassa hi pacchimanto paṇṇāsayojano , majjhe rathapañjaro paṇṇāsayojano , rathasandhito yāva rathasīsā paṇṇāsayojanāni .

Tadeva pamāṇaṃ diguṇaṃ katvā tiyojanasatāyāmotipi vadantiyeva .

Tasmiṃ yojanikapallaṅko atthato , tiyojanikaṃ setacchattaṃ matthake ṭhapitaṃ , ekasmiṃyeva yuge sahassaājaññā yuttā , sesālaṅkārassa pamāṇaṃ natthi .

Dhajo panassa aḍḍhatiyāni yojanasatāni uggato , yassa vātāhatassa pañcaṅgikatūriyassevaV1.298 saddo niccharati , taṃ ullokeyyāthāti vadati .

Kasmā ?

Taṃ passantānañhi rājā no āgantvā parisapariyante nikhātathambho viya ṭhito , kassa mayaṃ bhāyāmāti bhayaṃ na hoti .

Pajāpatissāti so kira sakkena samānavaṇṇo samānāyuko dutiyaṃ āsanaṃ labhati .

Tathā varuṇo īsāno ca .

Varuṇo pana tatiyaṃ āsanaṃ labhati , īsāno catutthaṃ .

Palāyīti asurehi parājito tasmiṃ rathe ṭhito appamattakampi rajadhajaṃ disvā palāyanadhammo .

Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge vitthāritāneva .

Idamavocāti idaṃ dhajaggaparittaṃ nāma bhagavā avoca , yassa āṇākhette koṭisatasahassacakkavāḷe ānubhāvo vattati .

Idaṃ āvajjetvā hi yakkhabhayacorabhayādīhi dukkhehi muttānaṃ anto natthi .

Tiṭṭhatu aññadukkhavūpasamo , idaṃ āvajjamāno hi pasannacitto ākāsepi patiṭṭhaṃ labhati .

Tatridaṃ vatthu – dīghavāpicetiyamhi kira sudhākammeP1.342 kayiramāne eko daharo muddhavedikāpādato patitvā cetiyakucchiyā bhassati .

Heṭṭhā ṭhito bhikkhusaṅgho ‘‘ dhajaggaparittaṃ , āvuso , āvajjāhī ’’ ti āha .

So maraṇabhayena tajjito ‘‘ dhajaggaparittaṃ maṃ rakkhatū ’’ ti āha .

Tāvadevassa cetiyakucchito dve iṭṭhakā nikkhamitvā sopānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu , upariṭṭhito vallinisseṇiṃ otāresuṃ .

Tasmiṃ nisseṇiyaṃ ṭhite iṭṭhakā yathāṭṭhāneyeva aṭṭhaṃsu .

Tatiyaṃ .

4. Vepacittisuttavaṇṇanā

250. CatuttheM1.313 vepacittīti so kira asurānaṃ sabbajeṭṭhako .

Yenāti nipātamattaṃ nan ti ca .

Kaṇṭhapañcamehīti dvīsu hatthesu pādesu kaṇṭhe cāti evaṃ pañcahi bandhanehi .

Tāni pana naḷinasuttaṃ viya makkaṭakasuttaṃ viya ca cakkhussāpāthaṃ āgacchanti , iriyāpathaṃ rujjhanti .

Tehi pana citteneva bajjhati , citteneva muccati .

Akkosatīti corosi bālosi mūḷhosi thenosi oṭṭhosi goṇosi gadrabhosi nerayikosi tiracchānagatosi , natthi tuyhaṃ sugati , duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhāti imehi dasahi akkosavatthūhi akkosati .

Paribhāsatīti , jarasakka , na tvaṃ sabbakālaṃ jinissasi , yadā asurānaṃ jayo bhavissati , tadā tampi evaṃ bandhitvā asurabhavanassa dvāre nipajjāpetvā pothāpessāmīti ādīni vatvā tajjeti .

Sakko vijitavijayo na taṃ manasi karoti , mahāpaṭiggahaṇaṃ panassa matthake vidhunanto sudhammadevasabhaṃ pavisatiV1.299 ceva nikkhamati ca .

Ajjhabhāsīti ‘‘ kiṃ nu kho esa sakko imāni pharusavacanāni bhayena titikkhati , udāhu adhivāsanakhantiyā samannāgatattā ’’ ti ?

Vīmaṃsanto abhāsi .

Dubbalyā noti dubbalabhāvena nu .

Paṭisaṃyujeti paṭisaṃyujeyya paṭipphareyya .

Pabhijjeyyun ti virajjeyyuṃ .

Pakujjheyyuntipi pāṭho .

Paran ti paccatthikaṃ .

Yo sato upasammatīti yo satimā hutvā upasammati , tassa upasamaṃyevāhaṃP1.343 bālassa paṭisedhanaṃ maññeti attho .

Yadā naṃ maññatīti yasmā taṃ maññati .

Ajjhāruhatīti ajjhottharati .

Gova bhiyyo palāyinan ti yathā goyuddhe tāvadeva dve gāvo yujjhante gogaṇo olokento tiṭṭhati , yadā pana eko palāyati , atha naṃ palāyantaṃ sabbo gogaṇo bhiyyo ajjhottharati .

Evaṃ dummedho khamantaṃ bhiyyo ajjhottharatīti attho .

Sadatthaparamāti sakatthaparamā .

Khantyā bhiyyo na vijjatīti tesu sakaatthaparamesu atthesu khantito uttaritaro añño attho na vijjati .

Tamāhu paramaṃ khantin ti yo balavā titikkhati , tassa taṃ khantiṃ paramaṃ āhu .

Bālabalaṃ nāma aññāṇabalaṃ .

Taṃ yassa balaṃ , abalamevaM1.314 taṃ balanti āhu kathentīti dīpeti .

Dhammaguttassāti dhammena rakkhitassa , dhammaṃ vā rakkhantassa .

Paṭivattāti paṭippharitvā vattā , paṭippharitvā vā bālabalanti vadeyyāpi , dhammaṭṭhaṃ pana cāletuṃ samattho nāma natthi .

Tasseva tena pāpiyoti tena kodhena tasseva puggalassa pāpaṃ .

Katarassa ?

Yo kuddhaṃ paṭikujjhati .

Tikicchantānan ti ekavacane bahuvacanaṃ , tikicchantanti attho .

Janā maññantīti evarūpaṃ attano ca parassa cāti ubhinnaṃ atthaṃ tikicchantaṃ nipphādentaṃ puggalaṃ ‘‘ andhabālo ayan ’’ ti andhabālaputhujjanāva evaṃ maññanti .

Dhammassa akovidāti catusaccadhamme achekā .

Idhāti imasmiṃ sāsane .

Khoti nipātamattaṃ .

Catutthaṃ .

5. Subhāsitajayasuttavaṇṇanā

251. Pañcame asurindaṃ etadavocāti chekatāya etaṃ avoca .

Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ parassa nāma gāhaṃ mocetvā paṭhamaṃ vattuṃ garu .

Parassa vacanaṃ anugantvā pana pacchā sukhaṃP1.344 vattun ’’ ti .

Pubbadevāti devaloke ciranivāsino pubbasāmikā , tumhākaṃ tāva paveṇiāgataṃ bhaṇathātiV1.300 .

Adaṇḍāvacarāti daṇḍāvacaraṇarahitā , daṇḍaṃ vā satthaṃ vā gahetabbanti evamettha natthīti attho .

Pañcamaṃ .

6. Kulāvakasuttavaṇṇanā

252. Chaṭṭhe ajjhabhāsīti tassa kira simbalivanābhimukhassa jātassa rathasaddo ca ājānīyasaddo dhajasaddo ca samantā asanipātasaddo viya ahosi .

Taṃ sutvā simbalivane balavasupaṇṇā palāyiṃsu , jarājiṇṇā ceva rogadubbalā ca asañjātapakkhapotakā ca palāyituṃ asakkontā , maraṇabhayena tajjitā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu .

Sakko taṃ sutvā ‘‘ kassa saddo , tātā ’’ ti ?

Mātaliṃ pucchi .

Rathasaddaṃ , te deva , sutvā supaṇṇā palāyituṃ asakkontā viravantīti .

Taṃ sutvā karuṇāsamāvajjitahadayo abhāsi .

Īsāmukhenāti rathassa īsāmukhena .

Yathā kulāvake īsāmukhaṃ na sañcuṇṇeti , evaṃ iminā īsāmukhena te parivajjaya .

So hi ratho puññapaccayanibbatto cakkavāḷapabbatepiM1.315 sinerumhipi sammukhībhūte vinivijjhitvāva gacchati na sajjati , ākāsagatasadiseneva gacchati .

Sace tena simbalivanena gato bhaveyya , yathā mahāsakaṭe kadalivanamajjhena vā eraṇḍavanamajjhena vā gacchante sabbavanaṃ vibhaggaṃ nimmathitaṃ hoti , evaṃ tampi simbalivanaṃ bhaveyya .

Chaṭṭhaṃ .

7. Nadubbhiyasuttavaṇṇanā

253. Sattame upasaṅkamīti ‘‘ ayaṃ sakko ‘ yopi me assa supaccatthiko , tassa pāhaṃ na dubbheyyan ’ ti cinteti , mayā tassa paccatthikataro nāma natthi , vīmaṃsissāmi tāva naṃ , kiṃ nu kho maṃ passitvā dubbhati , na dubbhatī ’’ ti cintetvā upasaṅkami .

Tiṭṭha vepacitti gahitosīti vepacitti , ettheva tiṭṭha , gahito tvaṃ mayāti vadati .

Saha vacanenevassaP1.345 so kaṇṭhapañcamehi bandhanehi baddhova ahosi .

Sapassu ca meti mayi adubbhatthāya sapathaṃ karohīti vadati .

Yaṃ musābhaṇato pāpan ti imasmiṃ kappe paṭhamakappikesu cetiyarañño pāpaṃ sandhāyāha .

Ariyūpavādinoti kokalikassa viya pāpaṃ .

Mittadduno ca yaṃ pāpanti mahākapijātake mahāsatte duṭṭhacittassaV1.301 pāpaṃ .

Akataññunoti devadattasadisassa akataññuno pāpaṃ .

Imāni kira imasmiṃ kappe cattāri mahāpāpāni .

Sattamaṃ .

8. Verocanaasurindasuttavaṇṇanā

254. Aṭṭhame aṭṭhaṃsūti dvārapālarūpakāni viya ṭhitā .

Nipphadāti nipphatti , yāva attho nipphajjati , tāva vāyamethevāti vadati .

Dutiyagāthā sakkassa .

Tattha khantyā bhiyyoti nipphannasobhanesu atthesu khantito uttaritaro attho nāma natthi .

Atthajātāti kiccajātā .

Soṇasiṅgālādayopi hi upādāya akiccajāto satto nāma natthi .

Ito etto gamanamattampi kiccameva hoti .

Saṃyogaparamā tveva , sambhogā sabbapāṇinan ti pārivāsikaodanādīni hi asambhogārahāni honti , tāni puna uṇhāpetvā bhajjitvā sappimadhuphāṇitādīhi saṃyojitāni sambhogārahāni honti .

Tenāha ‘‘ saṃyogaparamā tveva , sambhogā sabbapāṇinan ’’ tiM1.316 .

Nipphannasobhano atthoti ime atthā nāma nipphannāva sobhanti .

Puna catutthagāthā sakkassa .

Tatthāpi vuttanayeneva attho veditabbo .

Aṭṭhamaṃ .

9. Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā

255. Navame paṇṇakuṭīsu sammantīti himavantapadese ramaṇīye araññāyatane rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīhi sampannāsu paṇṇasālāsu vasanti .

Sakko ca devānamindo vepacitti cāti ime dve janā jāmātikasasurā kālena kalahaṃ karonti , kālena ekato caranti , imasmiṃ pana kāle ekatoP1.346 caranti .

Paṭaliyoti gaṇaṅgaṇūpāhanā .

Khaggaṃ olaggetvāti khaggaṃ aṃse olaggetvā .

Chattenāti dibbasetacchattena matthake dhārayamānena .

Apabyāmato karitvāti byāmato akatvā .

Ciradikkhitānan ti cirasamādiṇṇavatānaṃ .

Ito paṭikkammāti ‘‘ ito pakkama parivajjaya , mā uparivāte tiṭṭhā ’’ ti vadanti .

Na hettha devāti etasmiṃ sīlavantānaṃ gandhe devā na paṭikkūlasaññino , iṭṭhakantamanāpasaññinoyevāti dīpeti .

Navamaṃ .

10. Samuddakasuttavaṇṇanā

256. DasameV1.302 samuddatīre paṇṇakuṭīsūti cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇe vālukapuḷine vuttappakārāsu paṇṇasālāsu vasanti .

Siyāpi noti siyāpi amhākaṃ .

Abhayadakkhiṇaṃ yāceyyāmāti abhayadānaṃ yāceyyāma .

Yebhuyyena kira devāsurasaṅgāmo mahāsamuddapiṭṭhe hoti .

Asurānaṃ na sabbakālaṃ jayo hoti , bahuvāre parājayova hoti .

Te devehi parājitā palāyantā isīnaṃ assamapadena gacchantā ‘‘ sakko imehi saddhiṃ mantetvā amhe nāseti , gaṇhatha puttahatāya putte ’’ ti kupitā assamapade pānīyaghaṭacaṅkamanasālādīni viddhaṃsenti .

Isayo araññato phalāphalaṃ ādāya āgatā naṃ disvā puna dukkhena paṭipākatikaṃM1.317 karonti .

Tepi punappunaṃ tatheva vināsenti .

Tasmā ‘‘ idāni tesaṃ saṅgāmo paccupaṭṭhito ’’ ti sutvā evaṃ cintayiṃsu .

KāmaṃkarotiP1.347 icchitakaro .

Bhayassa abhayassa vāti bhayaṃ vā abhayaṃ vā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – sace tvaṃ abhayaṃ dātukāmo , abhayaṃ dātuṃ pahosi .

Sace bhayaṃ dātukāmo .

Bhayaṃ dātuṃ pahosi .

Amhākaṃ pana abhayadānaṃ dehīti .

Duṭṭhānan ti viruddhānaṃ .

Pavuttan ti khette patiṭṭhāpitaṃ .

Tikkhattuṃ ubbijjīti sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā sayanaṃ abhiruyha nipanno niddāya okkantamattāya samantā ṭhatvā sattisatena pahaṭo viya viravanto uṭṭhahati , dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ ‘‘ kimidan ’’ ti saṅkhobhaṃ āpajjati .

Atha naṃ āgantvā ‘‘ kimidan ’’ ti pucchanti .

So ‘‘ na kiñcī ’’ ti vadati .

Dutiyayāmādīsupi eseva nayo .

Iti asurānaṃ ‘‘ mā bhāyi , mahārājā ’’ ti taṃ assāsentānaṃyeva aruṇaṃ uggacchati .

Evamassa tato paṭṭhāya gelaññajātaṃ cittaṃ vepati .

Teneva cassa ‘‘ vepacittī ’’ ti aparaṃ nāmaṃ udapādīti .

Dasamaṃ .

Paṭhamo vaggo .

2. Dutiyavaggo

1. Vatapadasuttavaṇṇanā

257. DutiyavaggassaV1.303 paṭhame vatapadānīti vatakoṭṭhāsāni .

Samattānīti paripuṇṇāni .

Samādinnānīti gahitāni .

Kule jeṭṭhāpacāyīti kulajeṭṭhakānaṃ mahāpitā mahāmātā cūḷapitā cūḷamātā mātulo mātulānītiādīnaṃ apacitikārako .

Saṇhavācoti piyamudumadhuravāco .

Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo .

Payatapāṇīti deyyadhammadānatthāya sadā dhotahattho .

Vossaggaratoti vossajjane rato .

Yācayogoti parehi yācitabbāraho , yācayogoti vā yācayogeneva yutto .

Dānasaṃvibhāgaratoti dāne ca saṃvibhāge ca rato .

Paṭhamaṃ .

2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā

258. DutiyeM1.318P1.348 manussabhūtoti magadharaṭṭhe macalagāme manussabhūto .

Āvasathaṃ adāsīti catumahāpathe mahājanassa āvasathaṃ kāretvā adāsi .

Sahassampi atthānan ti sahassampi kāraṇānaṃ , janasahassena vā vacanasahassena vā osārite ‘‘ ayaṃ imassa attho , ayaṃ imassa attho ’’ ti ekapade ṭhitova vinicchinati .

Dutiyaṃ .

3. Mahālisuttavaṇṇanā

259. Tatiye upasaṅkamīti ‘‘ sakko devarājāti kathenti , atthi nu kho so sakko , yena so diṭṭhapubboti imamatthaṃ dasabalaṃ pucchissāmī ’’ ti upasaṅkami .

Tañca pajānāmīti bahuvacane ekavacanaṃ , te ca dhamme pajānāmīti attho .

Sakko kira anantare attabhāve magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo ahosi paṇḍito byatto , bodhisattacariyā viya ca tassa cariyā ahosi .

So tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇamakāsi .

Ekadivasaṃ attanova paññāya upaparikkhitvā gāmamajjhe mahājanassa sannipatitaṭṭhāne kacavaraṃ ubhatopassesu apabyūhitvā taṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi .

Puna tattheva maṇḍapaṃ kāresi .

Puna gacchante kāle sālaṃV1.304 kāresi .

Gāmato ca nikkhamitvā gāvutampi aḍḍhayojanampi tigāvutampi yojanampi vicaritvā tehi sahāyehi saddhiṃ visamaṃ samaṃ akāsi .

Te sabbeva ekacchandā tattha tattha setuyuttaṭṭhāne setuṃ , maṇḍapasālāpokkharaṇimālāvaccharopanapadīnaṃ yuttaṭṭhānesu maṇḍapasālāpokkharaṇimālāvaccharopanādīni karontā bahuṃ puññamakaṃsu .

Magho satta vatapadāni pūretvā kāyassa bhedā saddhiṃ sahāyehi tāvatiṃsabhavane nibbatti .

Taṃ sabbaṃ bhagavā jānāti .

Tenāha – yesaṃ dhammānaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā , tañca pajānāmīti .

Ayaṃ sakkassa sakkattādhigame saṅkhepakathā , vitthāro pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sakkapaṇhavaṇṇanāyaṃ vutto .

Tatiyaṃ .

4. Daliddasuttavaṇṇanā

260. CatuttheM1.319P1.349 manussadaliddoti manussaadhano .

Manussakapaṇoti manussakāruññataṃ patto .

Manussavarākoti manussalāmako .

Tatrāti tasmiṃ ṭhāne , tasmiṃ vā atirocane .

Ujjhāyantīti avajjhāyanti lāmakato cintenti .

Khiyantīti kathenti pakāsenti .

Vipācentīti tattha tattha kathenti vitthārenti .

Eso kho mārisāti ettha ayamanupubbikathā – so kira anuppanne buddhe kāsiraṭṭhe bārāṇasirājā hutvā samussitaddhajapaṭākanānālaṅkārena suṭṭhu alaṅkataṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi attano sirisampattiyā samākaḍḍhitanettena janakāyena samullokiyamāno .

Tasmiñca samaye eko paccekabuddho gandhamādanapabbatā āgamma tasmiṃ nagare piṇḍāya carati , santindriyo santamānaso uttamadamathasamannāgato .

Mahājanopi rājagataṃ cittīkāraṃ pahāya paccekabuddhameva olokesi .

Rājā –

‘‘ idāni imasmiṃ janakāye ekopi maṃ na oloketi .

Kiṃ nu kho etan ’’ ti ?

Olokento paccekabuddhaṃ addasa .

Sopi paccekabuddho mahallako hoti pacchimavaye ṭhito .

Cīvarānipissa jiṇṇāni , tato tato suttāni gaḷanti .

Rañño satasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramiṃ paccekabuddhaṃ disvā cittapasādamattaṃ vā hatthaṃ pasāretvā vandanamattaṃ vā nāhosi .

So rājā ‘‘ pabbajito maññe esa usūyāya maṃ na oloketī ’’ ti kujjhitvā ‘‘ kvāyaṃ kuṭṭhicīvarāni pāruto ’’ ti niṭṭhubhitvā pakkāmi .

Tassa kammassa vipākena mahāniraye nibbattitvā vipākāvasesena manussalokaṃ āgacchanto rājagahe paramakapaṇāya itthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .

Gahitakālato paṭṭhāya sā itthī kañjikamattampiV1.305 udarapūraṃ nālattha .

Tassa kucchigatasseva kaṇṇanāsā vilīnā , saṅkhapalitakuṭṭhī hutvā mātukucchito nikkhanto .

MātāpitaroP1.350 nāma dukkarakārikā honti , tenassa mātā yāva kapālaṃ gahetvā carituṃ na sakkoti , tāvassa kañjikampi udakampi āharitvā adāsi .

Bhikkhāya carituṃ samatthakāle panassa kapālaṃ hatthe datvā ‘‘ paññāyissasi sakena kammenā ’’ ti pakkāmi .

AthassaM1.320 tato paṭṭhāya sakalasarīrato maṃsāni chijjitvā chijjitvā patanti , yūsaṃ paggharati , mahāvedanā vattanti .

Yaṃ yaṃ racchaṃ nissāya sayati , sabbarattiṃ mahāravena ravati .

Tassa kāruññaparidevitasaddena sakalavīthiyaṃ manussā sabbarattiṃ niddaṃ na labhanti .

Tassa tato paṭṭhāya sukhasayite pabodhetīti suppabuddho tveva nāmaṃ udapādi .

Athāparena samayena bhagavati rājagahaṃ sampatte nāgarā satthāraṃ nimantetvā nagaramajjhe mahāmaṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu .

Suppabuddhopi kuṭṭhī gantvā dānaggamaṇḍapassa avidūre nisīdi .

Nāgarā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisantā tassāpi yāgubhattaṃ adaṃsu .

Tassa paṇītabhojanaṃ bhuttassa cittaṃ ekaggaṃ ahosi .

Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ katvā saccāni dīpesi , suppabuddho nisinnaṭṭhāne nisinnova desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhito .

Satthā uṭṭhāya vihāraṃ gato .

Sopi cumbaṭaṃ āruyha kapālamādāya daṇḍamolubbha attano vasanaṭṭhānaṃ gacchanto vibbhantāya gāviyā jīvitā voropito mattikapātiṃ bhinditvā suvaṇṇapātiṃ paṭilabhanto viya dutiyacittavāre devaloke nibbatto attano puññaṃ nissāya aññe deve atikkamma virocittha .

Taṃ kāraṇaṃ dassento sakko devānamindo eso kho mārisātiādimāha .

Saddhāti maggenāgatasaddhā .

Sīlañca yassa kalyāṇan ti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantasīlaṃ vuccati .

Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi , imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ .

Catutthaṃ .

5. Rāmaṇeyyakasuttavaṇṇanā

261. PañcameP1.351 ārāmacetyāti ārāmacetiyāni .

Vanacetyāti vanacetiyāni .

UbhayatthāpiV1.306 cittīkataṭṭhena cetyaṃ veditabbaṃ .

Manussarāmaṇeyyassāti manussaramaṇīyabhāvassa .

Idāni manussaramaṇīyakavasena bhūmiramaṇīyakaṃ dassento gāme vātiādimāha .

Pañcamaṃ .

6. Yajamānasuttavaṇṇanā

262. ChaṭṭheM1.321 yajamānānan ti yajantānaṃ .

Tadā kira aṅgamagadhavāsikā manussā anusaṃvaccharaṃ sappimadhuphāṇitādīsu aggaṃ gahetvā ekasmiṃ ṭhāne dārūnaṃ saṭṭhimatte sakaṭabhāre rāsiṃ katvā aggiṃ datvā pajjalitakāle ‘‘ mahābrahmuno yajāmā ’’ ti taṃ sabbaṃ pakkhipanti .

‘‘ Ekavāraṃ pakkhittaṃ sahassaguṇaphalaṃ detī ’’ ti nesaṃ laddhi .

Sakko devarājā ‘‘ sabbepime sabbaaggāni gahetvā ‘ mahābrahmuno yajāmā ’ ti aggimhi jhāpenti .

Aphalaṃ karonti , mayi passante mā nassantu , yathā buddhassa ceva saṅghassa ca datvā bahuṃ puññaṃ pasavanti , evaṃ karissāmī ’’ ti dārurāsiṃ jalāpetvā olokentesu manussesu puṇṇamadivase brahmattabhāvaṃ māpetvā mahājanassa passantasseva candamaṇḍalaṃ bhinditvā nikkhanto viya ahosi .

Mahājano disvā ‘‘ imaṃ yaññaṃ paṭiggahetuṃ mahābrahmā āgacchatī ’’ ti jaṇṇukehi bhūmiyaṃ patiṭṭhāya , añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi .

Brāhmaṇā āhaṃsu ‘‘ tumhe ‘ mayaṃ takkena kathemā ’ ti maññatha , idāni passatha , ayaṃ vo brahmā sahatthā yaññaṃ paṭiggahetuṃ āgacchatī ’’ ti .

Sakko āgantvā dārucitakamatthake ākāse ṭhatvā ‘‘ kassāyaṃ sakkāro ’’ ti pucchi ?

Tumhākaṃ , bhante , paṭiggaṇhatha no yaññanti .

Tena hi āgacchatha , mā tulaṃ chaḍḍetvā hatthena tulayittha , ayaṃ satthā dhuravihāre vasati , taṃ pucchissāma ‘‘ kassa dinnaṃ mahapphalaṃ hotī ’’ tiP1.352 ?

Ubhayaraṭṭhavāsino gahetvā satthu santikaṃ gantvā pucchanto evamāha .

Tattha puññapekkhānan ti puññaṃ icchantānaṃ puññatthikānaṃ .

Opadhikaṃ puññan ti upadhivipākaṃ puññaṃ .

Saṅghe dinnaṃ mahapphalan ti ariyasaṅghe dinnaṃ vipphāravantaṃ hoti .

Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu .

Tato paṭṭhāya manussā sabbāni aggadānāni bhikkhusaṅghassa adaṃsu .

Chaṭṭhaṃ .

7. Buddhavandanāsuttavaṇṇanā

263. SattameV1.307 uṭṭhehīti uṭṭhaha , ghaṭa , vāyama .

Vijitasaṅgāmāti rāgādīnañceva dvādasayojanikassa ca mārabalassa jitattā bhagavantaṃ evaṃ ālapatiM1.322 .

Pannabhārāti oropitakhandhakilesābhisaṅkhārabhāra .

Pannarasāya rattin ti pannarasāya puṇṇamāya rattiṃ .

Sattamaṃ .

8. Gahaṭṭhavandanāsuttavaṇṇanā

264. Aṭṭhame puthuddisāti catasso disā catasso anudisā ca .

Bhummāti bhūmivāsino .

Cirarattasamāhiteti upacārappanāhi cirarattasamāhitacitte .

Vandeti vandāmi .

Brahmacariyaparāyaṇeti dasapi vassāni vīsatipi vassāni … pe … saṭṭhipi vassāni āpāṇakoṭikaṃ ekaseyyaṃ ekabhattantiādikaṃ seṭṭhacariyaṃ brahmacariyaṃ caramāneti attho .

Puññakarāti catupaccayadānaṃ kusumbhasumanapūjā dīpasahassajālanti evamādipuññakārakā .

Sīlavantoti upāsakatte patiṭṭhāya pañcahipi dasahipi sīlehi samannāgatā .

Dhammena dāraṃ posentīti umaṅgabhindanādīni akatvā dhammikehi kasigorakkhavaṇijjādīhi puttadāraṃ posenti .

Pamukho rathamāruhīti devānaṃ pamukho seṭṭho rathaṃ āruhi .

Aṭṭhamaṃ .

9. Satthāravandanāsuttavaṇṇanā

265. NavameP1.353 bhagavantaṃ namassatīti ekaṃsaṃ uttariyaṃ dukulaṃ katvā , brahmajāṇuko hutvā sirasi añjaliṃ ṭhapetvā namassati .

So yakkhoti so sakko .

Anomanāman ti sabbaguṇehi omakabhāvassa natthitāya sabbaguṇanemittakehi nāmehi anomanāmaṃ .

Avijjāsamatikkamāti catusaccapaṭicchādikāya vaṭṭamūlakaavijjāya samatikkamena .

Sekkhāti satta sekkhā .

Apacayārāmāti vaṭṭaviddhaṃsane ratā .

Sikkhareti sikkhanti .

Navamaṃ .

10. Saṅghavandanāsuttavaṇṇanā

266. Dasame ajjhabhāsīti kasmā esa punappunaṃ evaṃ bhāsatīti ?

Sakkassa kira devaraññoV1.308 saddo madhuro , suphasitaṃ dantāvaraṇaṃ , kathanakāle suvaṇṇakiṅkiṇikasaddo viya niccharati .

Taṃ punappunaṃ sotuṃ labhissāmīti bhāsati .

Pūtidehasayāti pūtimhi mātusarīre vā , attanoyeva vā sarīraṃ avattharitvā sayanato pūtidehasayā .

NimuggāM1.323 kuṇapamheteti dasamāse mātukucchisaṅkhāte kuṇapasmiṃ ete nimuggā .

Etaṃ tesaṃ pihayāmīti etesaṃ etaṃ pihayāmi patthayāmi .

Na te saṃ koṭṭhe opentīti na te saṃ santakaṃ dhaññaṃ koṭṭhe pakkhipanti .

Na hi etesaṃ dhaññaṃ atthi .

Na kumbhīti na kumbhiyaṃ .

Na kaḷopiyan ti na pacchiyaṃ .

Paraniṭṭhitamesānāti paresaṃ niṭṭhitaṃ paraghare pakkaṃ bhikkhācāravattena esamānā gavesamānā .

Tenāti evaṃ pariyiṭṭhena .

Subbatāti dasapi … pe … saṭṭhipi vassāni susamādinnasundaravatā .

Sumantamantinoti dhammaṃ sajjhāyissāma , dhutaṅgaṃ samādiyissāma , amataṃ paribhuñjissāma , samaṇadhammaṃ karissāmāti evaṃ subhāsitabhāsino .

Tuṇhībhūtā samañcarāti tiyāmarattiṃ asanighosenaP1.354 ghositā viya dhammaṃ kathentāpi tuṇhībhūtā samaṃ carantiyeva nāma .

Kasmā ?

Niratthakavacanassābhāvā .

Puthumaccā cāti bahusattā ca aññamaññaṃ viruddhā .

Attadaṇḍesu nibbutāti paraviheṭhanatthaṃ gahitadaṇḍesu sattesu nibbutā vissaṭṭhadaṇḍā .

Sādānesu anādānāti sagahaṇesu sattesu ca bhavayoniādīnaṃ ekakoṭṭhāsassāpi agahitattā agahaṇā .

Dasamaṃ .

Dutiyo vaggo .

3. Tatiyavaggo

1. Chetvāsuttavaṇṇanā

267. Tatiyavaggassa paṭhamaṃ vuttatthameva .

Paṭhamaṃ .

2. Dubbaṇṇiyasuttavaṇṇanā

268. DutiyeV1.309 dubbaṇṇoti jhāmakhāṇuvaṇṇo .

Okoṭimakoti lakuṇḍako mahodaro .

Āsaneti paṇḍukambalasilāyaṃ .

Kodhabhakkhoti sakkena gahitanāmamevetaṃ .

So pana eko rūpāvacarabrahmā ,‘‘ sakko kira khantibalena samannāgato ’’ ti sutvā vīmaṃsanatthaṃ āgatoM1.324 .

Avaruddhakayakkhā pana evarūpaṃ saṃvihitārakkhaṃ ṭhānaṃ pavisituṃ na sakkonti .

Upasaṅkamīti devānaṃ sutvā ‘‘ na sakkā esa pharusena cāletuṃ , nīcavuttinā pana khantiyaṃ ṭhitena sakkā palāpetun ’’ ti tathā palāpetukāmo upasaṅkami .

Antaradhāyīti khantiyaṃ ṭhatvā balavacittīkāraṃ paccupaṭṭhapetvā nīcavuttiyā dassiyamānāya sakkāsane ṭhātuṃ asakkonto antaradhāyi .

Na sūpahatacittomhīti ettha sūti nipātamattaṃ , upahatacittomhīti āha .

Nāvattena suvānayoti na kodhāvattena suānayo , kodhavase vattetuṃ na sukaromhīti vadati .

Na vo cirāhan ti voti nipātamattaṃ , ahaṃ ciraṃ na kujjhāmīti vadati .

Dutiyaṃ .

3. Sambarimāyāsuttavaṇṇanā

269. TatiyeP1.355 ābādhikoti isigaṇena abhisapakāle uppannābādhena ābādhiko .

Vācehi man ti sace maṃ sambarimāyaṃ vācesi , evamahaṃ tampi tikicchissāmīti vadati .

Mā kho tvaṃ , mārisa , vācesīti vināpi tāva sambarimāyaṃ sakko amhe bādhati , yadi pana taṃ jānissati , naṭṭhā mayaṃ , mā attano ekassa atthāya amhe nāsehīti vatvā nivārayiṃsu .

Sambarova sataṃ saman ti yathā sambaro asurindo māyāvī māyaṃ payojetvā vassasataṃ niraye pakko , evaṃ paccati .

Tumhe dhammikāva , alaṃ vo māyāyāti vadati .

Kiṃ pana sakko tassa kodhaṃ tikicchituṃ sakkuṇeyyāti ?

Āma sakkuṇeyya .

Kathaṃ ?

Tadā kira so isigaṇo dharatiyeva , tasmā naṃ isīnaṃ santikaṃ netvā khamāpeyya , evamassa phāsu bhaveyya .

Tena pana vañcitattā tathā akatvā pakkantova .

Tatiyaṃ .

4. Accayasuttavaṇṇanā

270. Catutthe sampayojesun ti kalahaṃ akaṃsu .

Accasarāti atikkami , eko bhikkhu ekaṃV1.310 bhikkhuṃ atikkamma vacanaṃ avocāti attho .

YathādhammaṃM1.325 nappaṭiggaṇhātīti na khamati .

Kodho vo vasamāyātūti kodho tumhākaṃ vasaṃ āgacchatu , mā tumhe kodhavasaṃ gamitthāti dīpeti .

Mā ca mitte hi vo jarāti ettha hīti nipātamattaṃ , tumhākaṃ mittadhamme jarā nāma mā nibbatti .

Bhummatthe vā karaṇavacanaṃ , mittesu vo jarā mā nibbatti , mittabhāvato aññathābhāvo mā hotūti attho .

Agarahiyaṃ mā garahitthāti agārayhaṃ khīṇāsavapuggalaṃ mā garahittha .

Catutthaṃ .

5. Akkodhasuttavaṇṇanā

271. Pañcame mā vo kodho ajjhabhavīti kodho tumhe mā abhibhavi , tumheva kodhaṃ abhibhavatha .

Mā ca kujjhittha kujjhitan ti kujjhantānaṃ mā paṭikujjhittha .

Akkodhoti mettāP1.356 ca mettāpubbabhāgo ca .

Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca .

Atha pāpajanaṃ kodho , pabbatovābhimaddatīti lāmakajanaṃ pabbato viya kodho abhimaddatīti .

Pañcamaṃ .

Tatiyo vaggo .

Sakkasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

Sagāthāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya paṭhamo bhāgo .

Issues

Select Version

Sagāthāvagga-aṭṭhakathā

Sagāthāvagga-aṭṭhakathā