Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
miuthi-မိုးထိ
မြန်မာဘာသာ
Sagāthāvagga-aṭṭhakathā
Sagāthāvagga-aṭṭhakathā

3. Nānātitthiyavaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Nānātitthiyavaggo

1-2.
Sivasuttādivaṇṇanā

102. TatiyavaggassaV1.102 paṭhamaṃ vuttatthameva .
Paṭhamaṃ .
103. Dutiye paṭikaccevāti paṭhamaṃyeva .
Akkhacchinnovajhāyatīti akkhacchinno avajhāyati , balavacintanaṃ cinteti .
Dutiyagāthāya akkhacchinnovāti akkhacchinno viya .
Dutiyaṃ .

3-4.
Serīsuttādivaṇṇanā

104. Tatiye dāyakoti dānasīlo .
Dānapatīti yaṃ dānaṃ demi , tassa pati hutvā demi , na dāso na sahāyo .
Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati , paresaṃ amadhuraṃ deti , so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti .
Yo yaṃ attanā bhuñjati , tadeva deti , so sahāyo hutvā deti .
Yo pana attanā yena tena yāpeti , paresaṃ madhuraṃ deti , so pati jeṭṭhako sāmi hutvā deti .
Ahaṃ ‘‘ tādiso ahosin ’’ tiP1.114 vadati .
Catūsu dvāresuti tassa kira rañño sindhavaraṭṭhaṃ sodhivākaraṭṭhanti dve raṭṭhāni ahesuṃ , nagaraṃ roruvaṃ nāma .
Tassa ekekasmiṃ dvāre devasikaṃ satasahassaṃ uppajjati , antonagare vinicchayaṭṭhāne satasahassaṃ .
So bahuhiraññasuvaṇṇaṃ rāsibhūtaṃ disvā kammassakatañāṇaṃ uppādetvā catūsu dvāresuM1.106 dānasālāyo kāretvā tasmiṃ tasmiṃ dvāre uṭṭhitaāyena dānaṃ dethāti amacce ṭhapesi .
Tenāha –
‘‘ catūsu dvāresu dānaṃ dīyitthā ’’ ti .
Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānan ti ettha samaṇāti pabbajjūpagatā .
Brāhmaṇāti bhovādino .
Samitapāpabāhitapāpe pana samaṇabrāhmaṇe esa nālattha .
Kapaṇāti duggatā daliddamanussā kāṇakuṇiādayo .
Addhikāti pathāvino .
Vanibbakāti ye ‘‘ iṭṭhaṃ , dinnaṃ , kantaṃ , manāpaṃ , kālena , anavajjaṃ dinnaṃ , dadaṃ cittaṃ pasādeyya , gacchatu bhavaṃ brahmalokan ’’ tiādinā nayenaV1.103 dānassa vaṇṇaṃ thomayamānā vicaranti .
Yācakāti ye ‘‘ pasatamattaṃ detha , sarāvamattaṃ dethā ’’ tiādīni ca vatvā yācamānā vicaranti .
Itthāgārassa dānaṃ dīyitthāti paṭhamadvārassa laddhattā tattha uppajjanakasatasahasse aññampi dhanaṃ pakkhipitvā rañño amacce hāretvā attano amacce ṭhapetvā raññā dinnadānato rājitthiyo mahantataraṃ dānaṃ adaṃsu .
Taṃ sandhāyevamāha .
Mama dānaṃ paṭikkamīti yaṃ mama dānaṃ tattha dīyittha , taṃ paṭinivatti .
Sesadvāresupi eseva nayo .
Kocīti katthaci .
Dīgharattan ti asītivassasahassāni .
Ettakaṃ kira kālaṃ tassa rañño dānaṃ dīyittha .
Tatiyaṃ .
105. Catutthaṃ vuttatthameva .
Catutthaṃ .

5. Jantusuttavaṇṇanā

106. PañcameP1.115 kosalesu viharantīti bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha gantvā viharanti .
Uddhatāti akappiye kappiyasaññitāya ca kappiye akappiyasaññitāya ca anavajje sāvajjasaññitāya ca sāvajje anavajjasaññitāya ca uddhaccapakatikā hutvā .
Unnaḷāti uggatanaḷā , uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti .
Capalāti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā .
Mukharāti mukhakharā , kharavacanāti vuttaṃ hoti .
Vikiṇṇavācāti asaṃyatavacanā , divasampi niratthakavacanapalāpino .
Muṭṭhassatinoti naṭṭhassatino sativirahitā , idha kataṃ ettha pamussanti .
Asampajānāti nippaññā .
Asamāhitāti appanāupacārasamādhirahitā , caṇḍasoteM1.107 baddhanāvāsadisā .
Vibbhantacittāti anavaṭṭhitacittā , panthāruḷhabālamigasadisā .
Pākatindriyāti saṃvarābhāvena gihikāle viya vivaṭaindriyā .
Jantūti evaṃnāmako devaputto .
Tadahuposatheti tasmiṃ ahu uposathe , uposathadivaseti attho .
Pannaraseti cātuddasikādipaṭikkhepo .
Upasaṅkamīti codanatthāya upagato .
So kira cintesi –
‘‘ ime bhikkhū satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā nikkhantā , idāni pamattā viharanti , na kho panete pāṭiyekkaṃ nisinnaṭṭhāne codiyamānā kathaṃ gaṇhissanti , samāgamanakāle codissāmī ’’ ti uposathadivase tesaṃ sannipatitabhāvaṃ ñatvā upasaṅkami .
Gāthāhi ajjhabhāsīti sabbesaṃ majjhe ṭhatvā gāthā abhāsi .
TatthaV1.104 yasmā guṇakathāya saddhiṃ nigguṇassa aguṇo pākaṭo hoti , tasmā guṇaṃ tāva kathento sukhajīvino pure āsun tiādimāha .
Tattha sukhajīvino pure āsun ti pubbe bhikkhū supposā subharāP1.116 ahesuṃ , uccanīcakulesu sapadānaṃ caritvā laddhena missakapiṇḍena yāpesunti adhippāyena evamāha .
Anicchāti nittaṇhā hutvā .
Evaṃ porāṇakabhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ kathetvā idāni tesaṃ avaṇṇaṃ kathento dupposan tiādimāha .
Tattha gāme gāmaṇikā viyāti yathā gāme gāmakuṭā nānappakārena janaṃ pīḷetvā khīradadhitaṇḍulādīni āharāpetvā bhuñjanti , evaṃ tumhepi anesanāya ṭhitā tumhākaṃ jīvikaṃ kappethāti adhippāyena vadati .
Nipajjantīti uddesaparipucchāmanasikārehi anatthikā hutvā sayanamhi hatthapāde vissajjetvā nipajjanti .
Parāgāresūti paragehesu , kulasuṇhādīsūti attho .
Mucchitāti kilesamucchāya mucchitā .
Ekacceti vattabbayuttakeyeva .
Apaviddhāti chaḍḍitakā .
Anāthāti apatiṭṭhā .
Petāti susāne chaḍḍitā kālaṅkatamanussā .
Yathā hi susāne chaḍḍitā nānāsakuṇādīhi khajjanti , ñātakāpi nesaṃ nāthakiccaṃ naM1.108 karonti , na rakkhanti , na gopayanti , evamevaṃ evarūpāpi ācariyupajjhāyādīnaṃ santikā ovādānusāsaniṃ na labhantīti apaviddhā anāthā , yathā petā , tatheva honti .
Pañcamaṃ .

6. Rohitassasuttavaṇṇanā

107. Chaṭṭhe yatthāti cakkavāḷalokassa ekokāse bhummaṃ .
Na cavati na upapajjatīti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena gahitaṃ .
Gamanenāti padagamanena .
Nāhaṃ taṃ lokassa antan ti satthā saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati .
Ñāteyyan tiādīsu ñātabbaṃ , daṭṭhabbaṃ , pattabbanti attho .
Iti devaputtena cakkavāḷalokassa anto pucchito , satthārā saṅkhāralokassa kathito .
So pana attano pañhena saddhiṃ satthu byākaraṇaṃ sametīti saññāya pasaṃsanto acchariyan tiādimāha .
DaḷhadhammotiV1.105 daḷhadhanu , uttamappamāṇena dhanunā samannāgato .
Dhanuggahoti dhanuācariyo .
SusikkhitotiP1.117 dasa dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito .
Katahatthoti usabhappamāṇepi vālaggaṃ vijjhituṃ samatthabhāvena katahattho .
Katūpāsanoti katasarakkhepo dassitasippo .
Asanenāti kaṇḍena .
Atipāteyyāti atikkameyya .
Yāvatā so tālacchāyaṃ atikkameyya , tāvatā kālena ekacakkavāḷaṃ atikkamāmīti attano javasampattiṃ dasseti .
Puratthimā samuddā pacchimoti yathā puratthimasamuddā pacchimasamuddo dūre , evaṃ me dūre padavītihāro ahosīti vadati .
So kira pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhito pādaṃ pasāretvā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ akkamati , puna dutiyaṃ pādaṃ pasāretvā paracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ akkamati .
Icchāgatan ti icchā eva .
Aññatrevāti nippapañcataṃ dasseti .
Bhikkhācārakāle kiresa nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotatte mukhaṃ dhovitvā kāle sampatte uttarakurumhi piṇḍāya caritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ nisinno bhattakiccaṃ karoti , tattha muhuttaṃ vissamitvā puna javati .
Vassasatāyukoti tadā dīghāyukakālo hoti , ayaṃ pana vassasatāvasiṭṭheM1.109 āyumhi gamanaṃ ārabhi .
Vassasatajīvīti taṃ vassasataṃ anantarāyena jīvanto .
Antarāva kālaṅkatoti cakkavāḷalokassa antaṃ appatvā antarāva mato .
So pana tattha kālaṃ katvāpi āgantvā imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbatti .
Appatvāti saṅkhāralokassa antaṃ appatvā .
Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa .
Antakiriyan ti pariyantakaraṇaṃ .
Kaḷevareti attabhāve .
Sasaññimhi samanaketi sasaññe sacitte .
Lokan ti dukkhasaccaṃ .
Lokasamudayan ti samudayasaccaṃ .
Lokanirodhan ti nirodhasaccaṃ .
Paṭipadan ti maggasaccaṃ .
Iti –
‘‘ nāhaṃ , āvuso , imāni cattāri saccāni tiṇakaṭṭhādīsu paññapemiP1.118 , imasmiṃ pana cātumahābhūtike kāyasmiṃ yeva paññapemī ’’ ti dasseti .
Samitāvīti samitapāpo .
Nāsīsatīti na pattheti .
Chaṭṭhaṃ .
108-109.
Sattamaṭṭhamāni vuttatthāneva .
Sattamaṃ , aṭṭhamaṃ .

9. Susimasuttavaṇṇanā

110. Navame tuyhampi no , ānanda , sāriputto ruccatīti satthā therassa vaṇṇaṃ kathetukāmo , vaṇṇo ca nāmesa visabhāgapuggalassa santike kathetuṃ na vaṭṭati .
Tassa santike kathitoV1.106 hi matthakaṃ na pāpuṇāti .
So hi ‘‘ asuko nāma bhikkhu sīlavā ’’ ti vutte .
‘‘ Kiṃ tassa sīlaṃ ?
Gorūpasīlo so .
Kiṃ tayā añño sīlavā na diṭṭhapubbo ’’ ti vā ?
‘‘ Paññavā ’’ ti vutte ,‘‘ kiṃ pañño so ?
Kiṃ tayā añño paññavā na diṭṭhapubbo ’’ ti ?
Vā , ādīni vatvā vaṇṇakathāya antarāyaṃ karoti .
Ānandatthero pana sāriputtattherassa sabhāgo , paṇītāni labhitvā therassa deti , attano upaṭṭhākadārake pabbājetvā therassa santike upajjhaṃ gaṇhāpeti , upasampādeti .
Sāriputtattheropi ānandattherassa tatheva karoti .
Kiṃ kāraṇā ?
Aññamaññassa guṇesu pasīditvā .
Ānandatthero hi –
‘‘ amhākaṃ jeṭṭhabhātiko ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ satasahassañca kappe pāramiyo pūretvā soḷasavidhaṃ paññaṃ paṭivijjhitvā dhammasenāpatiṭṭhāne ṭhito ’’ ti therassa guṇesu pasīditvāva theraṃ mamāyati .
Sāriputtattheropi –
‘‘ sammāsambuddhassa mayā kattabbaṃ mukhodakadānādikiccaṃ sabbaṃ ānando karoti .
Ānandaṃ nissāya ahaṃ icchiticchitaṃ samāpattiṃ samāpajjituṃ labhāmī ’’ ti āyasmato ānandassa guṇesuM1.110 pasīditvāva taṃ mamāyati .
Tasmā bhagavā sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathetukāmo ānandattherassa santike kathetuṃ āraddho .
Tattha tuyhampīti sampiṇḍanattho pi-kāro .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ ānanda , sāriputtassa ācāro gocaro vihāro abhikkamoP1.119 paṭikkamo ālokitavilokitaṃ samiñjitapasāraṇaṃ mayhaṃ ruccati , asītimahātherānaṃ ruccati , sadevakassa lokassa ruccati .
Tuyhampi ruccatī ’’ ti ?
Tato thero sāṭakantare laddhokāso balavamallo viya tuṭṭhamānaso hutvā –
‘‘ satthā mayhaṃ piyasahāyassa vaṇṇaṃ kathāpetukāmo .
Labhissāmi no ajja , dīpadhajabhūtaṃ mahājambuṃ vidhunanto viya valāhakantarato candaṃ nīharitvā dassento viya sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathetun ’’ ti cintetvā paṭhamataraṃ tāva catūhi padehi puggalapalāpe haranto kassa hi nāma , bhante , abālassātiādimāha .
Bālo hi bālatāya , duṭṭho dosatāya , mūḷho mohena , vipallatthacitto ummattako cittavipallāsena vaṇṇaṃ ‘‘ vaṇṇo ’’ ti vā avaṇṇaṃ ‘‘ avaṇṇe ’’ ti vā ,‘‘ ayaṃ buddho , ayaṃ sāvako ’’ ti vā na jānāti .
Abālādayo pana jānanti , tasmā abālassātiādimāha .
Na rucceyyāti bālādīnaṃyeva hi so na rucceyya , na aññassa kassaci na rucceyya .
EvaṃV1.107 puggalapalāpe haritvā idāni soḷasahi padehi yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ kathento paṇḍito , bhantetiādimāha .
Tattha paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato , catūsu kosallesu ṭhitassetaṃ nāmaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ yato kho , ānanda , bhikkhu dhātukusalo ca hoti āyatanakusalo ca paṭiccasamuppādakusalo ca ṭhānāṭṭhānakusalo ca , ettāvatā kho , ānanda ,‘ paṇḍito bhikkhū ’ ti alaṃ vacanāyā ’’ ti ( ma . ni .3.124).
Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho .
Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ ( paṭi . ma .3.4)– katamā mahāpaññā ?
Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā , mahante samādhikkhandhe , paññākkhandhe , vimuttikkhandhe , vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā .
Mahantāni ṭhānāṭṭhānāni , mahāvihārasamāpattiyo , mahantāni ariyasaccāni , mahante satipaṭṭhāne , sammappadhāne , iddhipāde , mahantāni indriyāni , balāni , bojjhaṅgāni , mahanteM1.111 ariyamaggeP1.120 , mahantāni sāmaññaphalāni , mahāabhiññāyo , mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā .
Sā pana therassa devorohanaṃ katvā saṅkassanagaradvāre ṭhitena satthārā puthujjanapañcake pañhe pucchite taṃ vissajjentassa pākaṭā jātā .
Katamā puthupaññā ?
Puthu nānākhandhesu ,( ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .) Puthu nānādhātūsu , puthu nānāāyatanesu , puthu nānāpaṭiccasamuppādesu , puthu nānāsuññatamanupalabbhesu , puthu nānāatthesu , dhammesu niruttīsu paṭibhānesu , puthu nānāsīlakkhandhesu , puthu nānāsamādhi-paññāvimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu , puthu nānāṭhānāṭṭhānesu , puthu nānāvihārasamāpattīsu , puthu nānāariyasaccesu , puthu nānāsatipaṭṭhānesu , sammappadhānesu , iddhipādesu , indriyesu , balesu , bojjhaṅgesu , puthu nānāariyamaggesu , sāmaññaphalesu , abhiññāsu , puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .
Katamā hāsapaññā ?
Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti , indriyasaṃvaraṃ paripūreti , bhojane mattaññutaṃ , jāgariyānuyogaṃ , sīlakkhandhaṃ , samādhikkhandhaṃ , paññākkhandhaṃ , vimuttikkhandhaṃ , vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti , hāsapaññā .
Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā .
Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā .
Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati .
SatipaṭṭhāneV1.108 , sammappadhāne , iddhipāde , indriyāni , balāniP1.121 , bojjhaṅgāni , ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā .
Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti , abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā , hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā .
Thero ca sarado nāma tāpaso hutvā anomadassissa bhagavato pādamūle aggasāvakapatthanaṃ paṭṭhapesi .
Taṃkālato paṭṭhāya hāsabahulo sīlaparipūraṇādīni akāsīti hāsapañño .
KatamāM1.112 javanapaññā ?
Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Dukkhato khippaṃ , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Yā kāci vedanā … pe … yā kāci saññā … ye keci saṅkhārā … yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato , dukkhato , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato , dukkhato , anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhena , anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ … cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena … pe … vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … viññāṇaṃ .
Cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammantiP1.122 tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Katamā tikkhapaññā ?
Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā .
Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti , uppannaṃ byāpādavitakkaṃ … uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ … uppannuppanne pāpake akusale dhamme … uppannaṃ rāgaṃ … dosaṃ … mohaṃ … kodhaṃ … upanāhaṃ … makkhaṃ … paḷāsaṃ … issaṃ … macchariyaṃ … māyaṃ … sāṭheyyaṃ … thambhaṃ … sārambhaṃ … mānaṃ … atimānaṃ … madaṃ … pamādaṃ … sabbe kilese … sabbe duccarite … sabbe abhisaṅkhāre … sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti , byantīkaroti , anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā .
Ekasmiṃ āsaneV1.109 cattāro ca ariyamaggā , cattāri ca sāmaññaphalāni , catasso ca paṭisambhidāyo , cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā .
Thero ca bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasutte desiyamāne ṭhitakova sabbakilese chinditvā sāvakapāramiñāṇaṃ paṭividdhakālato paṭṭhāya tikkhapañño nāma jāto .
Tenāha –
‘‘ tikkhapañño , bhante , āyasmā sāriputto ’’ ti .
KatamāM1.113 nibbedhikapaññā ?
Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu , anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .
Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ … mohakkhandhaṃ … kodhaṃ … upanāhaṃ … pe … sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .
Appicchoti santaguṇaniguhanatā , paccayapaṭiggahaṇe ca mattaññutā , etaṃ appicchalakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato .
Santuṭṭhoti catūsu paccayesu yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti , imehi tīhi santosehi samannāgato .
Pavivittoti kāyaviveko caP1.123 vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ , cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ , upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānanti , imesaṃ tiṇṇaṃ vivekānaṃ lābhī .
Asaṃsaṭṭhoti dassanasaṃsaggo savanasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo paribhogasaṃsaggo kāyasaṃsaggoti , imehi pañcahi saṃsaggehi virahito .
Ayañca pañcavidho saṃsaggo rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi upāsakehi upasikāhi bhikkhūhi bhikkhunīhīti aṭṭhahi puggalehi saddhiṃ jāyati , so sabbopi therassa natthīti asaṃsaṭṭho .
Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo paripuṇṇavīriyo .
Tattha āraddhavīriyo bhikkhu gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti , ṭhāne uppannassa nisajjaṃ , nisajjāya uppannassa seyyaṃ pāpuṇituṃ na deti , tasmiṃ tasmiṃ iriyāpathe uppannaṃ tattha tattheva niggaṇhāti .
Thero pana catucattālīsa vassāni mañce piṭṭhiṃ na pasāreti .
Taṃ sandhāya ‘‘ āraddhavīriyo ’’ ti āha .
VattātiV1.110 odhunanavattā .
Bhikkhūnaṃ ajjhācāraṃ disvā ‘‘ ajja kathessāmi , sve kathessāmī ’’ ti kathāvavatthānaṃ na karoti , tasmiṃ tasmiṃ yeva ṭhāne ovadati anusāsatīti attho .
Vacanakkhamoti vacanaṃ khamati .
Eko hi parassa ovādaṃ deti , sayaṃ pana aññena ovadiyamāno kujjhati .
Thero pana parassapi ovādaṃ deti , sayaṃM1.114 ovadiyamānopi sirasā sampaṭicchati .
Ekadivasaṃ kira sāriputtattheraṃ sattavassiko sāmaṇero –
‘‘ bhante , sāriputta , tumhākaṃ nivāsanakaṇṇo olambatī ’’ ti āha .
Thero kiñci avatvāva ekamantaṃ gantvā parimaṇḍalaṃ nivāsetvā āgamma ‘‘ ettakaṃ vaṭṭati ācariyā ’’ ti añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi .
‘‘ Tadahu pabbajito santo , jātiyā sattavassiko ;
Sopi maṃ anusāseyya , sampaṭicchāmi matthake ’’ ti .( mi . pa .6.4.8)–
Āha .
CodakotiP1.124 vatthusmiṃ otiṇṇe vā anotiṇṇe vā vītikkamaṃ disvā –
‘‘ āvuso , bhikkhunā nāma evaṃ nivāsetabbaṃ , evaṃ pārupitabbaṃ , evaṃ gantabbaṃ , evaṃ ṭhātabbaṃ , evaṃ nisīditabbaṃ , evaṃ khāditabbaṃ , evaṃ bhuñjitabban ’’ ti tantivasena anusiṭṭhiṃ deti .
Pāpagarahīti pāpapuggale na passe , na tesaṃ vacanaṃ suṇe , tehi saddhiṃ ekacakkavāḷepi na vaseyyaṃ .
‘‘ Mā me kadāci pāpiccho , kusīto hīnavīriyo ;
Appassuto anādaro , sameto ahu katthacī ’’ ti .
–
Evaṃ pāpapuggalepi garahati ,‘‘ samaṇena nāma rāgavasikena dosamohavasikena na hotabbaṃ , uppanno rāgo doso moho pahātabbo ’’ ti evaṃ pāpadhammepi garahatīti dvīhi kāraṇehi ‘‘ pāpagarahī , bhante , āyasmā sāriputto ’’ ti vadati .
EvaṃV1.111 āyasmatā ānandena soḷasahi padehi therassa yathābhūtavaṇṇappakāsane kate –
‘‘ kiṃ ānando attano piyasahāyassa vaṇṇaṃ kathetuṃ na labhati , kathetu kiṃ pana tena kathitaṃ tatheva hoti , kiṃ so sabbaññū ’’ ti ?
Koci pāpapuggalo vattuṃ mā labhatūti satthā taṃ vaṇṇabhaṇanaṃ akuppaṃ sabbaññubhāsitaṃ karonto jinamuddikāya lañchanto evametan tiādimāha .
EvaṃM1.115 tathāgatena ca ānandattherena ca mahātherassa vaṇṇe kathiyamāne bhumaṭṭhakā devatā uṭṭhahitvā eteheva soḷasahi padehi vaṇṇaṃ kathayiṃsu .
Tato ākāsaṭṭhakadevatā sītavalāhakā uṇhavalāhakā cātumahārājikāti yāva akaniṭṭhabrahmalokā devatā uṭṭhahitvā eteheva soḷasahi padehi vaṇṇaṃ kathayiṃsu .
Etenupāyena ekacakkavāḷaṃ ādiṃ katvā dasasu cakkavāḷasahassesu devatā uṭṭhahitvā kathayiṃsu .
Athāyasmato sāriputtassa saddhivihāriko susīmo devaputto cintesi –
‘‘ imā devatā attano attano nakkhattakīḷaṃ pahāyaP1.125 tattha tattha gantvā mayhaṃ upajjhāyasseva vaṇṇaṃ kathenti , gacchāmi tathāgatassa santikaṃ , gantvā etadeva vaṇṇabhaṇanaṃ devatābhāsitaṃ karomī ’’ ti , so tathā akāsi .
Taṃ dassetuṃ atha kho susīmotiādi vuttaṃ .
Uccāvacāti aññesu ṭhānesu paṇītaṃ uccaṃ vuccati , hīnaṃ avacaṃ .
Idha pana uccāvacāti nānāvidhā vaṇṇanibhā .
Tassā kira devaparisāya nīlaṭṭhānaṃ atinīlaṃ , pītakaṭṭhānaṃ atipītakaṃ , lohitaṭṭhānaṃ atilohitaṃ , odātaṭṭhānaṃ accodātanti , catubbidhā vaṇṇanibhā pātubhavi .
Teneva seyyathāpi nāmāti catasso upamā āgatā .
Tattha subhoti sundaro .
Jātimāti jātisampanno .
Suparikammakatoti dhovanādiparikammena suṭṭhu parikammakato .
Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito .
Evamevan ti rattakambale nikkhittamaṇi viya sabbā ekappahāreneva virocituṃ āraddhā .
Nikkhan ti atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhanaṃ .
Tañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ hoti .
Jambonadan ti mahājambusākhāya pavattanadiyaṃ nibbattaṃ , mahājambuphalarase vā pathaviyaṃ paviṭṭhe suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti , tena suvaṇṇena katapiḷandhanantipi attho .
Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhan ti sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ .
Dhātuvibhaṅge ( ma . ni .3.357 ādayo ) akatabhaṇḍaṃ gahitaṃ , idha pana katabhaṇḍaṃ .
Viddheti dūrībhūte .
Deveti ākāse .
Nabhaṃ abbhussakkamānoti ākāsaṃ abhilaṅghanto .
ImināV1.112 taruṇasūriyabhāvo dassito .
SoratotiM1.116 soraccena samannāgato .
Dantoti nibbisevano .
SatthuvaṇṇābhatotiP1.126 satthārā ābhatavaṇṇo .
Satthā hi aṭṭhaparisamajjhe nisīditvā ‘‘ sevatha , bhikkhave , sāriputtamoggallāne ’’ tiādinā ( ma . ni .3.371) nayena therassa vaṇṇaṃ āharīti thero ābhatavaṇṇo nāma hoti .
Kālaṃ kaṅkhatīti parinibbānakālaṃ pattheti .
Khīṇāsavo hi neva maraṇaṃ abhinandati , na jīvitaṃ pattheti , divasasaṅkhepaṃ vetanaṃ gahetvā ṭhitapuriso viya kālaṃ pana pattheti , olokento tiṭṭhatīti attho .
Tenevāha –
‘‘ Nābhinandāmi maraṇaṃ , nābhinandāmi jīvitaṃ ;
Kālañca paṭikaṅkhāmi , nibbisaṃ bhatako yathā ’’ ti .( theragā .1001-1002);
Navamaṃ ;

10. Nānātitthiyasāvakasuttavaṇṇanā

111. Dasame nānātitthiyasāvakāti te kira kammavādino ahesuṃ , tasmā dānādīni puññāni katvā sagge nibbattā , te ‘‘ attano attano satthari pasādena nibbattamhā ’’ ti saññino hutvā ‘‘ gacchāma dasabalassa santike ṭhatvā amhākaṃ satthārānaṃ vaṇṇaṃ kathessāmā ’’ ti āgantvā paccekagāthāhi kathayiṃsu .
Tattha chinditamāriteti chindite ca mārite ca .
Hatajānīsūti pothane ca dhanajānīsu ca .
Puññaṃ vā panāti attano puññampi na samanupassati , saṅkhepato puññāpuññānaṃ vipāko natthīti vadati .
Sa ve vissāsamācikkhīti so –
‘‘ evaṃ katapāpānampi katapuññānampi vipāko natthī ’’ ti vadanto sattānaṃ vissāsaṃ avassayaṃ patiṭṭhaṃ ācikkhati , tasmā mānanaṃ vandanaṃ pūjanaṃ arahatīti vadati .
Tapojigucchāyāti kāyakilamathatapena pāpajigucchanena .
Susaṃvutattoti samannāgato pihito vā .
Jegucchīti tapena pāpajigucchako .
Nipakoti paṇḍito .
Cātuyāmasusaṃvutoti cātuyāmena susaṃvuto .
CātuyāmoP1.127 nāma sabbavārivārito ca hoti sabbavāriyutto ca sabbavāridhuto ca sabbavāriphuṭo cāti ime cattāro koṭṭhāsā .
Tattha sabbavārivāritoti vāritasabbaudako , paṭikkhittasabbasītodakoti attho .
So kira sītodake sattasaññī hotiM1.117 , tasmā taṃ na valañjeti .
Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yuto .
Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpoV1.113 .
Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho .
Diṭṭhaṃ sutañca ācikkhan ti diṭṭhaṃ ‘‘ diṭṭhaṃ me ’’ ti sutaṃ ‘‘ sutaṃ me ’’ ti ācikkhanto , na niguhanto .
Na hi nūna kibbisīti evarūpo satthā kibbisakārako nāma na hoti .
Nānātitthiyeti so kira nānātitthiyānaṃyeva upaṭṭhāko , tasmā te ārabbha vadati .
Pakudhako kātiyānoti pakudho kaccāyano .
Nigaṇṭhoti nāṭaputto .
Makkhalipūraṇāseti makkhali ca pūraṇo ca .
Sāmaññappattāti samaṇadhamme koṭippattā .
Na hi nūna teti sappurisehi na dūre , teyeva loke sappurisāti vadati .
Paccabhāsīti ‘‘ ayaṃ ākoṭako imesaṃ nagganissirikānaṃ dasabalassa santike ṭhatvā vaṇṇaṃ kathetīti tesaṃ avaṇṇaṃ kathessāmī ’’ ti patiabhāsīti .
Tattha sahācaritenāti saha caritamattena .
Chavo sigāloti lāmako kālasigālo .
Kotthukoti tasseva vevacanaṃ .
Saṅkassarācāroti āsaṅkitasamācāro .
Na sataṃ sarikkhoti paṇḍitānaṃ sappurisānaṃ sadiso na hoti , kiṃ tvaṃ kālasigālasadise titthiye sīhe karosīti ?
Anvāvisitvāti ‘‘ ayaṃ evarūpānaṃ satthārānaṃ avaṇṇaṃ katheti , teneva naṃ mukhena vaṇṇaṃ kathāpessāmī ’’ ti cintetvā tassa sarīre anuāvisi adhimucci , evaṃ anvāvisitvā .
Āyuttāti tapojigucchane yuttapayuttā .
Pālayaṃ pavivekiyan ti pavivekaṃ pālayantā .
Te kira ‘‘ nhāpitapavivekaṃ pālessāmā ’’ tiP1.128 sayaṃ kese luñcanti .
‘‘ Cīvarapavivekaṃ pātessāmā ’’ ti naggā vicaranti .
‘‘ Piṇḍapātapavivekaṃ pālessāmā ’’ ti sunakhā viya bhūmiyaṃ vā bhuñjanti hatthesu vā .
‘‘ Senāsanapavivekaṃ pālessāmā ’’ ti kaṇṭakaseyyādīni kappenti .
Rūpe niviṭṭhāti taṇhādiṭṭhīhi rūpe patiṭṭhitā .
Devalokābhinandinoti devalokapatthanakāmā .
Mātiyāti maccā , te ve maccā paralokatthāya sammā anusāsantīti vadati .
ItiM1.118 viditvāti ‘‘ ayaṃ paṭhamaṃ etesaṃ avaṇṇaṃ kathetvā idāni vaṇṇaṃ katheti , ko nu kho eso ’’ ti āvajjento jānitvāva .
Ye cantalikkhasmiṃ pabhāsavaṇṇāti ye antalikkhe candobhāsasūriyobhāsasañjhārāgaindadhanutārakarūpānaṃ pabhāsavaṇṇā .
Sabbeva te teti sabbeva te tayā .
Namucīti māraṃ ālapati .
Āmisaṃva macchānaṃ vadhāya khittāti yathā macchānaṃ vadhatthāya baḷisalaggaṃV1.114 āmisaṃ khipati , evaṃ tayā pasaṃsamānena ete rūpā sattānaṃ vadhāya khittāti vadati .
Māṇavagāmiyoti ayaṃ kira devaputto buddhupaṭṭhāko .
Rājagahīyānan ti rājagahapabbatānaṃ .
Setoti kelāso .
Aghagāminan ti ākāsagāmīnaṃ .
Udadhinan ti udakanidhānānaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā rājagahīyānaṃ pabbatānaṃ vipulo seṭṭho , himavantapabbatānaṃ kelāso , ākāsagāmīnaṃ ādicco , udakanidhānānaṃ samuddo , nakkhattānaṃ cando , evaṃ sadevakassa lokassa buddho seṭṭhoti .
Dasamaṃ .
Nānātitthiyavaggo tatiyo .
Iti sāratthappakāsiniyā
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya
Devaputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .