4. Vīthiparicchedo
1. Cittuppādānamiccevaṃ , katvāsaṅgahamuttaraṃ .
Bhūmipuggalabhedena , pubbāparaniyāmitaṃ .
Pavattisaṅgahaṃ nāma , paṭisandhipavattiyaṃ ;
Pavakkhāmi samāsena , yathāsambhavato kathaṃ .
2..
Vīthimuttānaṃ pana kammakammanimittagatinimittavasena tividhā hoti visayappavatti .
4. Tattha vatthudvārārammaṇāni pubbe vuttanayāneva .
Viññāṇachakkaṃ
5. Cakkhuviññāṇaṃ
M0.23V0.25 sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇañceti cha viññāṇāni .Vīthichakkaṃ
6. Cha vīthiyo pana cakkhudvāravīthi sotadvāravīthi ghānadvāravīthi jivhādvāravīthi kāyadvāravīthi manodvāravīthi ceti dvāravasena vā , cakkhuviññāṇavīthi sotaviññāṇavīthi ghānaviññāṇavīthi jivhāviññāṇavīthi kāyaviññāṇavīthi manoviññāṇavīthi ceti viññāṇavasena vā dvārappavattā cittappavattiyo yojetabbā .
Vīthibhedo
7. Atimahantaṃ mahantaṃ parittaṃ atiparittañceti pañcadvāre manodvāre pana vibhūtamavibhūtañceti chadhā visayappavatti veditabbā .
Pañcadvāravīthi
8. Kathaṃ ?
Uppādaṭhitibhaṅgavasena khaṇattayaṃ ekacittakkhaṇaṃ nāma .
9. Tāni pana sattarasa cittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū .
10. Ekacittakkhaṇātītāni vā bahucittakkhaṇātītāni vā ṭhitippattāneva pañcārammaṇāni pañcadvāre āpāthamāgacchanti .
Tasmā yadi ekacittakkhaṇātītakaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthamāgacchati , tato dvikkhattuṃ bhavaṅge calite bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā tameva rūpārammaṇaṃ āvajjantaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ uppajjitvā nirujjhati , tato tassānantaraṃ tameva
M0.24 rūpaṃ passantaṃ cakkhuviññāṇaṃ , sampaṭicchantaṃ sampaṭicchanacittaṃ , santīrayamānaṃ santīraṇacittaṃ , vavatthapentaṃ voṭṭhabbanacittañceti yathākkamaṃ uppajjitvā nirujjhanti , tato paraṃ ekūnatiṃsaV0.26 kāmāvacarajavanesu yaṃkiñci laddhapaccayaṃ yebhuyyena sattakkhattuṃ javati , javanānubandhāni ca dve tadārammaṇapākāni yathārahaṃ pavattanti , tato paraṃ bhavaṅgapāto . 11. Ettāvatā cuddasa vīthicittuppādā , dve bhavaṅgacalanāni , pubbevātītakamekacittakkhaṇanti katvā sattarasa cittakkhaṇāni paripūrenti , tato paraṃ nirujjhati , ārammaṇametaṃ atimahantaṃ nāma gocaraṃ .
12. Yāva tadārammaṇuppādā pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ mahantaṃ nāma , tattha javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti , natthi tadārammaṇuppādo .
13. Yāva javanuppādāpi appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ parittaṃ nāma , tattha javanampi anuppajjitvā dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanameva pavattati , tato paraṃ bhavaṅgapātova hoti .
14. Yāva voṭṭhabbanuppādā ca pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ nirodhāsannamārammaṇaṃ atiparittaṃ nāma , tattha bhavaṅgacalanameva hoti , natthi vīthicittuppādo .
15. Iccevaṃ cakkhudvāre , tathā sotadvārādīsu ceti sabbathāpi pañcadvāre tadārammaṇajavanavoṭṭhabbanamoghavārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ vārānaṃ yathākkamaṃ ārammaṇabhūtā visayappavatti catudhā veditabbā .
16. Vīthicittāni satteva , cittuppādā catuddasa .
Catupaññāsa vitthārā , pañcadvāre yathārahaṃ .
Ayamettha pañcadvāre vīthicittappavattinayo .
Manodvāravīthi parittajavanavāro
17. Manodvāre
M0.25V0.27 pana yadi vibhūta mārammaṇaṃ āpāthamāgacchati , tato paraṃ bhavaṅgacalanamanodvārāvajjanajavanāvasāne tadārammaṇapākāni pavattanti , tato paraṃ bhavaṅgapāto . 18. Avibhūte panārammaṇe javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti , natthi tadārammaṇuppādoti .
19. Vīthicittāni tīṇeva , cittuppādā daseritā .
Vitthārena panettheka-cattālīsa vibhāvaye ;
Ayamettha parittajavanavāro .
Appanājavanavāro
20. Appanājavanavāre pana vibhūtāvibhūtabhedo natthi , tathā tadārammaṇuppādo ca .
21. Tattha hi ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanānamaṭṭhannaṃ aññatarasmiṃ parikammopacārānulomagotrabhunāmena catukkhattuṃ tikkhattumeva vā yathākkamaṃ uppajjitvā niruddhānantarameva yathārahaṃ catutthaṃ , pañcamaṃ vā chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu yathābhinīhāravasena yaṃ kiñci javanaṃ appanāvīthimotarati , tato paraṃ appanāvasāne bhavaṅgapātova hoti .
22. Tattha somanassasahagatajavanānantaraṃ appanāpi somanassasahagatāva pāṭikaṅkhitabbā , upekkhāsahagatajavanānantaraṃ upekkhāsahagatāva , tatthāpi kusalajavanānantaraṃ kusalajavanañceva heṭṭhimañca phalattayamappeti , kiriyajavanānantaraṃ kiriyajavanaṃ arahattaphalañcāti .
23. Dvattiṃsa
M0.26 sukhapuññamhā , dvādasopekkhakā paraṃ ,Sukhitakriyato aṭṭha , cha sambhonti upekkhakā .
24. Puthujjanāna
V0.28 sekkhānaṃ , kāmapuññatihetuto .Tihetukāmakriyato , vītarāgānamappanā .
Ayamettha manodvāre vīthicittappavattinayo .
Tadārammaṇaniyamo
25. Sabbatthāpi panettha aniṭṭhe ārammaṇe akusalavipākāneva pañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni .
26. Iṭṭhe kusalavipākāni .
27. Atiiṭṭhe pana somanassasahagatāneva santīraṇatadārammaṇāni , tatthāpi somanassasahagatakiriyajavanāvasāne somanassasahagatāneva tadārammaṇāni bhavanti , upekkhāsahagatakiriyajavanāvasāne ca upekkhāsahagatāneva honti .
28. Domanassasahagatajavanāvasāne ca pana tadārammaṇāniceva bhavaṅgāni ca upekkhāsahagatāneva bhavanti , tasmā yadi somanassapaṭisandhikassa domanassasahagatajavanāvasāne tadārammaṇasambhavo natthi , tadā yaṃ kiñci paricitapubbaṃ parittārammaṇamārabbha upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjati , tamanantaritvā bhavaṅgapātova hotīti vadanti ācariyā .
29. Tathā kāmāvacarajavanāvasāne kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu tadārammaṇaṃ icchantīti .
30. Kāme javanasattālambaṇānaṃ niyame sati .
Vibhūtetimahante ca , tadārammaṇamīritaṃ .
Ayamettha tadārammaṇaniyamo .
Javananiyamo
31. Javanesu
M0.27V0.29 ca parittajavanavīthiyaṃ kāmāvacarajavanāni sattakkhattuṃ chakkhattumeva vā javanti . 32. Mandappavattiyaṃ pana maraṇakālādīsu pañcavārameva .
33. Bhagavato pana yamakapāṭihāriyakālādīsu lahukappavattiyaṃ cattāripañca vā paccavekkhaṇacittāni bhavantītipi vadanti .
34. Ādikammikassa pana paṭhamakappanāyaṃ mahaggatajavanāniabhiññājavanāni ca sabbadāpi ekavārameva javanti , tato paraṃ bhavaṅgapāto .
35. Cattāro pana magguppādā ekacittakkhaṇikā , tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni yathārahaṃ uppajjanti , tato paraṃ bhavaṅgapāto .
36. Nirodhasamāpattikāle dvikkhattuṃ catutthāruppajavanaṃ javati , tato paraṃ nirodhaṃ phusati .
37. Vuṭṭhānakāle ca anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā yathārahamekavāraṃ uppajjitvā niruddhe bhavaṅgapātova hoti .
38. Sabbatthāpi samāpattivīthiyaṃ bhavaṅgasoto viya vīthiniyamo natthīti katvā bahūnipi labbhantīti .
39. Sattakkhattuṃ parittāni , maggābhiññā sakiṃ matā .
Avasesāni labbhanti , javanāni bahūnipi .
Ayamettha javananiyamo .
Puggalabhedo
40. Duhetukānamahetukānañca
M0.28V0.30 panettha kiriyajavanāni ceva appanājavanāni ca labbhanti . 41. Tathā ñāṇasampayuttavipākāni ca sugatiyaṃ .
42. Duggatiyaṃ pana ñāṇavippayuttāni ca mahāvipākāni na labbhanti .
43. Tihetukesu ca khīṇāsavānaṃ kusalākusalajavanāni na labbhanti .
44. Tathā sekkhaputhujjanānaṃ kiriyajavanāni .
45. Diṭṭhigatasampayuttavicikicchājavanāni ca sekkhānaṃ .
46. Anāgāmipuggalānaṃ pana paṭighajavanāni ca na labbhanti .
47. Lokuttarajavanāni ca yathārahaṃ ariyānameva samuppajjantīti .
48. Asekkhānaṃ catucattālīsa sekkhānamuddise .
Chappaññāsāvasesānaṃ , catupaññāsa sambhavā .
Ayamettha puggalabhedo .
Bhūmivibhāgo
49. Kāmāvacarabhūmiyaṃ panetāni sabbānipi vīthicittāni yathārahamupalabbhanti .
50. Rūpāvacarabhūmiyaṃ
V0.31 paṭighajavanatadārammaṇavajjitāni . 51. Arūpāvacarabhūmiyaṃ paṭhamamaggarūpāvacarahasanaheṭṭhimāruppavajjitāni ca labbhanti .
52. Sabbatthāpi
M0.29 ca taṃtaṃpasādarahitānaṃ taṃtaṃdvārikavīthicittāni na labbhanteva . 53. Asaññasattānaṃ pana sabbathāpi cittappavatti natthevāti .
54. Asīti vīthicittāni , kāme rūpe yathārahaṃ .
Catusaṭṭhi tathārūpe , dvecattālīsa labbhare .
Ayamettha bhūmivibhāgo .
55. Iccevaṃ chadvārikacittappavatti yathāsambhavaṃ bhavaṅgantaritā yāvatāyukamabbocchinnā pavattati .
Iti abhidhammatthasaṅgahe vīthisaṅgahavibhāgo nāma
Catuttho paricchedo .